Laboratuvar güvenliği ve simgeler

Evdeki çamaşır suyu şişesinin arkasına bakın: kırmızı çerçeveli küçük bir elmasın içinde, bir elden ve bir yüzeyden damlayan sıvının resmi ve yanında "kullanmadan önce etiketi okuyunuz" uyarısı vardır. Lavabo açıcının şişesinde aynı simge, çakmak gazının kutusunda ise bir alev görülür. Bu küçük resimler okuma bilmeyen birine bile tehlikeyi anlatmak için tasarlanmıştır ve dünyanın birçok ülkesinde aynı biçimde kullanılır. Kimya laboratuvarında ise bu simgelerin sayısı artar ve yanlış okunmalarının bedeli büyür. Önceki iki derste kimyanın yazılı dilini, yani sembolleri, formülleri ve iyonları kurduk. Bu ders o dilin resimli kısmını, uyarı simgelerini, ve laboratuvarda güvenli çalışmanın kurallarını ele alıyor. TYT kimyasında güvenlik soruları genellikle kolay görünür, ama birbirine benzeyen simgeleri ayırmayı ve kuralların nedenini bilmeyi ister.

• Kimyasal tehlike simgelerinin ortak çerçevesini tanır, dokuz simgenin her birinin hangi tehlikeyi anlattığını söylersin.
• Birbirine benzeyen simgeleri, örneğin yanıcı ile oksitleyiciyi, ayırt edersin.
• Laboratuvarda kişisel korunma, madde kullanımı ve atık kurallarını nedenleriyle açıklarsın.
• Sık kullanılan laboratuvar malzemelerini işlevleriyle eşleştirir, bir kaza anında yapılacakları sıralarsın.

Simgelerin ortak dili

Kimyasal ürünlerin etiketlerinde bugün yaygın olarak Küresel Uyumlaştırılmış Sistem'in (GHS) simgeleri kullanılır. Bu simgelerin hepsi aynı çerçeveye sahiptir: köşesi yukarıda duran bir kare, yani elmas biçimi; kırmızı bir kenar; beyaz bir zemin ve ortada siyah bir resim. Çerçeveyi tanımak, bir etikette tehlike uyarısı olduğunu ilk bakışta anlamayı sağlar. Eski kitaplarda ve eski şişelerde turuncu zeminli kare simgelere de rastlanabilir; resimlerin çoğu benzerdir, ama sınav ve güncel etiketler elmas çerçeveli sistemi kullanır.

Dokuz simge

GHS'de dokuz tehlike simgesi vardır. Her birini, resmin ne gösterdiğiyle birlikte öğrenmek ezberi kolaylaştırır:

1. Patlayan bomba — patlayıcı. Isı, darbe ya da sürtünmeyle patlayabilen maddeler.
2. Alev — yanıcı. Kolayca tutuşan gazlar, sıvılar ve katılar; alkol, aseton, çakmak gazı.
3. Daire üzerinde alev — oksitleyici. Kendisi yanmasa da yanmayı başlatan ya da hızlandıran maddeler; başka bir maddenin daha şiddetli yanmasına yol açar.
4. Gaz tüpü — basınç altındaki gaz. Tüplerde sıkıştırılmış ya da sıvılaştırılmış gazlar; ısınırsa patlayabilir.
5. Elden ve yüzeyden damlayan sıvı — aşındırıcı (korozif). Deriyi yakan, metali aşındıran maddeler; derişik asitler ve bazlar, lavabo açıcı.
6. Kuru kafa ve çapraz kemikler — akut zehirli. Az miktarda bile yutulduğunda, solunduğunda ya da deriye değdiğinde ağır zehirlenmeye yol açan maddeler.
7. Ünlem işareti — zararlı ya da tahriş edici. Deriyi ve gözü tahriş eden, daha hafif zehirlilikteki maddeler.
8. Gövdesinde yıldız biçimli parlama olan insan silüeti — ciddi sağlık tehlikesi. Uzun sürede etkisini gösteren tehlikeler: kansere yol açabilen, solunum yolunu hassaslaştıran ya da organlara zarar veren maddeler.
9. Ölü ağaç ve balık — çevre için tehlikeli. Özellikle sudaki canlılar için zehirli maddeler; lavaboya dökülmemelidir.

Benzer simgeleri ayırmak

Sınav soruları çoğunlukla birbirine benzeyen simge çiftlerini sorar. Alev maddenin kendisinin yandığını, daire üzerinde alev ise maddenin başka şeylerin yanmasını beslediğini söyler; yanıcı bir madde ile oksitleyici bir madde yan yana saklanmamalıdır, çünkü birlikte şiddetli bir yangın çıkarabilir. Kuru kafa hızlı ve ağır zehirlenmeyi, ünlem daha hafif zararı ve tahrişi, insan silüeti ise uzun vadeli ve sinsi sağlık tehlikesini anlatır. Bir şişede birden fazla simge bulunabilir; bu durumda her simgenin istediği önlem birlikte alınır.

Etiketin geri kalanı

Simge, etiketin yalnız bir parçasıdır. Simgenin yanında bir uyarı kelimesi bulunur: "Tehlike" daha ağır, "Dikkat" daha hafif bir tehlikeyi bildirir. Altında tehlike ifadeleri maddenin ne yapabileceğini, örneğin ciddi göz hasarına yol açabileceğini, önlem ifadeleri ise kullanıcının ne yapması gerektiğini, örneğin koruyucu gözlük takmasını anlatır. Bu yüzden bir şişe kullanılmadan önce yalnız simgeye bakılmaz; etiket baştan sona okunur. Sınavda bir etiketten bilgi çıkarmayı isteyen sorular da bu üç parçayı birlikte okumayı bekler.

Kişisel korunma

Laboratuvara girildiğinde ilk kural koruyucu donanımdır: koruyucu gözlük, önlük ve gerektiğinde eldiven. Gözlük, sıçrayan bir damlanın gözde kalıcı hasar bırakmasını önler. Uzun saçlar toplanır, sarkan giysiler bağlanır, çünkü bunlar alev ya da kimyasalla temas edebilir. Laboratuvarda yiyecek ve içecek bulunmaz; çünkü yüzeylere bulaşmış bir madde ağız yoluyla vücuda girebilir.

Maddeyle çalışma kuralları

• Tadına bakılmaz. Hiçbir madde, ne kadar zararsız görünürse görünsün, tadılmaz.
• Doğrudan koklanmaz. Kap yüzden uzakta tutulur ve buhar elle burna doğru yellenir.
• Pipet ağızla çekilmez. Sıvıyı çekmek için puar ya da pipet pompası kullanılır.
• Asit suya eklenir, su asidin üzerine dökülmez. Derişik asit suyla karışırken ısı açığa çıkar. Asidin üzerine az miktarda su dökülürse su ani olarak ısınıp kaynayabilir ve asidi çevreye sıçratır. Asit yavaş yavaş, karıştırılarak büyük miktardaki suya eklenince ısı suya dağılır.
• Isıtılan tüpün ağzı kimseye yöneltilmez. Tüp eğik tutulur ve hafifçe sallanır; böylece sıvı aniden fışkırmaz.
• Uçucu ve zararlı buhar çıkaran maddelerle çeker ocakta çalışılır.
• Atıklar lavaboya dökülmez. Öğretmenin gösterdiği atık kaplarına konur; özellikle çevre simgeli maddeler kanalizasyona karışmamalıdır.

Kaza anında

Bir kimyasal göze sıçrarsa göz duşunda ya da akan suyla uzun süre yıkanır ve hemen öğretmene haber verilir. Deriye dökülen bir madde bol suyla yıkanır, bulaşmış giysi çıkarılır. Kırılan cam elle toplanmaz; fırça ve faraşla alınır. Küçük bir yangın çıkarsa ortam sakin biçimde boşaltılır ve öğretmen uygun söndürücüyü kullanır; yanan bir sıvının üzerine su atmak alevi yayabilir. Her durumda ilk adım aynıdır: sorumlu kişiye haber vermek.

Sık kullanılan malzemeler

Güvenlik soruları çoğu zaman malzeme adlarıyla birlikte gelir. Beher sıvıları koymak ve karıştırmak için, erlenmayer karıştırılırken sıçramayı azaltan dar ağızlı kap olarak, mezür sıvı hacmini ölçmek için, büret sıvıyı damla damla ve ölçülü eklemek için, pipet küçük hacimleri aktarmak için kullanılır. Deney tüpü küçük miktarlarla deney yapmaya, bunsen beki ısıtmaya, havan katıları ezmeye, spatül katı almaya, saat camı küçük miktarda katıyı tartmaya ya da örtmeye yarar.

Örnek 1 — Benzer simgeler

Soru: Bir şişede daire üzerinde alev simgesi bulunuyor. Bu simge neyi anlatır?

• A) Maddenin kolayca tutuştuğunu
• B) Maddenin zehirli olduğunu
• C) Maddenin yanmayı başlatabildiğini ya da hızlandırabildiğini
• D) Maddenin basınç altında olduğunu
• E) Maddenin çevreye zararlı olduğunu

Çözüm: Daire üzerinde alev oksitleyici simgesidir; madde kendisi yanmasa da başka maddelerin yanmasını besler. Yalnız alev ise yanıcıyı gösterir. Cevap: C.

Örnek 2 — Kişisel korunma

Soru: Laboratuvarda sıvılarla çalışırken gözü korumak için hangisi kullanılır?

• A) Önlük
• B) Eldiven
• C) Maske
• D) Koruyucu gözlük
• E) Çeker ocak

Çözüm: Sıçrayan damlalara karşı gözü koruyan donanım koruyucu gözlüktür. Cevap: D.

Örnek 3 — Malzeme

Soru: Bir sıvıyı başka bir sıvıya damla damla ve eklenen hacmi okuyarak eklemek için hangi malzeme kullanılır?

• A) Büret
• B) Beher
• C) Havan
• D) Saat camı
• E) Bunsen beki

Çözüm: Büret, musluklu ve dereceli uzun bir cam borudur; eklenen sıvının hacmi okunabilir. Cevap: A.

Örnek 4 — Kaza

Soru: Deney sırasında bir öğrencinin eline az miktarda seyreltik asit dökülüyor. İlk yapılması gereken hangisidir?

• A) Eli bir bezle silmek
• B) Elini bol suyla yıkamak ve öğretmene haber vermek
• C) Üzerine baz dökmek
• D) Hiçbir şey yapmamak
• E) Eldiven giymek

Çözüm: Deriye dökülen kimyasal bol suyla seyreltilip uzaklaştırılır ve sorumlu kişiye haber verilir; üzerine başka bir kimyasal dökmek yeni bir tepkime başlatabilir. Cevap: B.

• Alev ile daire üzerinde alevi karıştırmak. Biri yanıcıyı, öteki oksitleyiciyi gösterir.
• Kuru kafa ile ünlemi aynı saymak. Kuru kafa ağır ve hızlı zehirlenme, ünlem daha hafif zarar ve tahriştir.
• Suyu asidin üzerine dökmek. Asit suya eklenir; tersi sıçramaya yol açar.
• Maddeyi doğrudan koklamak. Buhar elle yellenerek koklanır.
• Atığı lavaboya dökmek. Atıklar ayrı kaplarda toplanır.