Tanı testi

İki öğrenci aynı gün kimya çalışmaya başlıyor. Biri lisede kimyayı sevmiş, atom modellerini ve bağları iyi hatırlıyor ama mol hesabına her girişinde kayboluyor. Öteki formül okumakta bile zorlanıyor; Al₂(SO₄)₃'te kaç oksijen olduğunu sayarken duraksıyor. İkisine aynı programı vermek ikisine de haksızlık olur: birincisi bildiği konularda vakit kaybeder, ikincisi temeli olmayan bir binanın üst katlarına çıkmaya çalışır. Kimya, konuların birbirine sıkıca bağlandığı bir derstir; atomun yapısını bilmeyen bağları, bağları bilmeyen maddenin hallerini, mol kavramını bilmeyen hemen hiçbir hesabı anlayamaz. Bu yüzden kimya akademisinin oryantasyonu bir tanı testiyle kapanır. Test, hangi halkadan başlaman gerektiğini ve en çok hangi tür hatayı yaptığını gösterir.

• Tanı testinin dört bölümünü ve her bölümün hangi modüllere karşılık geldiğini bilirsin.
• Bölüm puanlarından, kimyanın önkoşul zincirine göre başlangıç modülünü seçersin.
• Yanlışlarını kimyaya özgü beş hata türünden birine yerleştirirsin.
• Tanı sonucunu haftalık bir plana çevirir, tanının neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğini ayırt edersin.

Dört bölüm, kırk soru

Kimya tanı testi 40 sorudan oluşur ve akademinin programını dört bölüme ayırır:

İlk üç bölüm TYT kimyasının tamamını kapsar. Dördüncü bölüm yalnız AYT kimyasına girecek öğrenciler, yani sayısal ya da eşit ağırlıkta kimya isteyen bölümleri hedefleyenler içindir. Yalnız TYT'ye hazırlanan öğrenci ilk üç bölümle yetinir.

Neden zincir sırası?

Akademinin önkoşul zinciri kimya biliminden atoma ve periyodik sisteme, oradan etkileşimlere, maddenin hallerine, mol ve tepkimelere, karışımlara ve asit-baz-tuza uzanır. Bölümler bu zincirin halkalarını sırayla yoklar. Bu sıra, sonuçların da sırayla okunmasını gerektirir: daha erken bir halkadaki eksik, sonrakilerdeki yanlışların asıl kaynağı olabilir. Formül yazmakta zorlanan bir öğrencinin mol sorusunu kaçırması mol konusundan değil, dilden kaynaklanıyor olabilir.

Başlangıç modülünü seçmek

Bir bölüm, 10 sorudan en az 8 doğruyla geçilmiş sayılır; bu, akademinin ders kapılarında kullanılan yüzde 80 ölçütünün aynısıdır.

1. Birinci bölüm 8'in altındaysa başlangıç oryantasyon dersleridir. Kimyanın dili oturmadan modüllere geçilirse her modülde aynı formül ve yük hataları tekrar eder.
2. Birinci bölüm geçilmiş, ikinci bölüm 8'in altındaysa ikinci bölümdeki yanlışların bağlı olduğu en erken modülden başlanır; yanlışlar periyodik özelliklerde toplanıyorsa KM02'den.
3. İlk iki bölüm geçilmiş, üçüncü bölüm 8'in altındaysa yine yanlışların bağlı olduğu en erken modülden başlanır. Yanlışlar hem mol hem karışım sorularındaysa zincirde önce gelen KM05 seçilir, çünkü karışım hesaplarının çoğu mol kavramına dayanır.
4. İlk üç bölüm geçilmişse TYT modüllerinin soru kamplarına ve derece kampına ağırlık verilir.

AYT hedefleyen öğrenci dördüncü bölüme ayrıca bakar. 8 ve üstü, AYT modüllerinde soru kamplarına geçilebileceğini gösterir. 8'in altı ise AYT'ye KM09'dan başlayarak sırayla girmeyi gerektirir; bu yol TYT yoluyla paralel yürür.

Mol: iki yolun kesiştiği yer

Üçüncü bölümde mol sorularındaki yanlışlar ayrıca önemlidir. AYT kimyasındaki gazlar, çözeltiler, tepkime enerjisi, denge ve elektrokimya ünitelerinin hesapları neredeyse tümüyle mol kavramının üzerine kurulur. Bu yüzden mol eksiği olan sayısal öğrenci, dördüncü bölümdeki puanı ne olursa olsun, AYT modüllerine girmeden önce KM05'i tamamlar. Mol eksiğini kapatmadan AYT'ye girmek, her AYT dersinde aynı eksikle yeniden karşılaşmak demektir.

Kimyada beş hata türü

Tanının asıl çıktısı yanlışlardır ve kimyada beş türe ayrılır:

• Formül okuma hatası: Alt indis, parantez ya da katsayı yanlış okunmuş; Al₂(SO₄)₃'te oksijeni dört saymak gibi.
• Yük hatası: İyon yükü yanlış hatırlanmış ya da yükler dengelenmemiş; Na⁺ ile SO₄²⁻'den NaSO₄ yazmak gibi.
• Korunum hatası: Denklem denkleştirilmemiş ya da denkleştirirken alt indis değiştirilmiş.
• Kavram hatası: Bir tanım, model ya da ilke eksik biliniyor; izotop ile izobarı karıştırmak gibi.
• İşlem hatası: Yöntem doğru, aritmetik yanlış; mol hesabında bölmeyi ters yapmak gibi.

İlk üç tür kimyanın diliyle ilgilidir ve oryantasyon derslerine kısa bir dönüşle düzelir. Kavram hatası ilgili modülün dersini, işlem hatası ise sağlama alışkanlığını gerektirir. Aynı puanı alan iki öğrencinin yolu, hata türleri farklıysa farklı olur: birinci bölümde 7 doğru yapıp üç yanlışın üçü de yük hatası olan öğrenci yalnız iyon kartlarına döner; aynı puandaki yanlışları kavram hatası olan öğrenci oryantasyonu baştan çalışır.

Haftalık plana çevirmek

Tanıdan dört bilgi çıkar: TYT yolundaki başlangıç modülü, varsa AYT yolundaki başlangıç modülü, en sık hata türü ve dört bölüm puanı. Plan bu dört bilgiyle kurulur. Başlangıç modülünden sırayla ilerlenir; her dersin ustalık kapısında beş sorudan en az dördü doğru yapılmadan sonraki derse geçilmez. En sık hata türü için de tek bir alışkanlık seçilir: formül okuma hatasında her formülün atomlarını kenara yazarak saymak, yük hatasında formülü bitirince yükleri toplayıp sıfırı görmek, korunum hatasında denklemi bitirince her elementi okun iki yanında tek tek denetlemek.

Testi çözmenin koşulları

Tanı, modüllere başlamadan önce, dinlenmiş bir günde ve tek oturumda çözülür. Bilinmeyen soru boş bırakılır; tahminle işaretlemek, testin söyleyeceği şeyi bulandırır. Emin olmadan işaretlenen sorular kenarına küçük bir işaret konarak ayrılır. Bu sorular doğru çıksa bile planda eksik sayılır, çünkü şansla gelen bir doğru bilgiyi göstermez. Cevap anahtarına, bütün test ve işaretler bittikten sonra bakılır.

Tanının söyleyemedikleri

Kırk soru, her modülü yalnız birkaç soruyla yoklar. Tek bir şanslı ya da talihsiz soru bir bölümün puanını değiştirebilir. Bu yüzden tanı yalnız nereden başlanacağını seçer; sonraki ilerleme her dersin ustalık kapısıyla ölçülür. Başlangıç modülü birkaç derste fazla kolay gelirse bir sonraki modüle, fazla zor gelirse bir öncekine geçilir. Birkaç hafta sonra benzer bir testle tanı tekrarlanır; bölüm puanları ve hata türlerinin dağılımı ilk tanının yanına yazılır. Puan yükseldiği hâlde aynı hata türü hâlâ ilk sıradaysa, o türe yönelik alışkanlık henüz yerleşmemiştir.

Örnek 1 — Başlangıç

Soru: Bir öğrenci tanının birinci bölümünden 7, ikinci bölümünden 9, üçüncü bölümünden 8 doğru yapıyor. Hangi noktadan başlamalıdır?

• A) KM02
• B) KM05
• C) Oryantasyon dersleri
• D) Soru kampları
• E) KM09

Çözüm: Bölümler sırayla okunur; birinci bölüm 8'in altında olduğu için sonraki bölümlerin puanına bakılmadan dil derslerine dönülür. Cevap: C.

Örnek 2 — Hata türü

Soru: Bir yanma denkleminde oksijen atomlarını eşitlemeye çalışan öğrenci, ürün tarafındaki CO₂'yi CO₃ olarak değiştiriyor. Bu yanlış hangi türdendir?

• A) İşlem hatası
• B) Kavram hatası
• C) Yük hatası
• D) Formül okuma hatası
• E) Korunum hatası

Çözüm: Katsayı yerine alt indise dokunulmuş, karbon dioksit başka bir formüle dönüşmüştür; atomların eşitliği katsayılarla kurulmalıydı. Cevap: E.

Örnek 3 — Mol ve AYT

Soru: Sayısal hedefleyen bir öğrenci ilk iki bölümü geçiyor, üçüncü bölümde 6 doğru yapıyor ve yanlışlarının hepsi mol sorularında. Dördüncü bölümde 8 doğru yapmış. Ne yapmalıdır?

• A) AYT kamplarına geçmek
• B) KM05'i tamamlamadan AYT modüllerine girmemek
• C) Oryantasyona dönmek
• D) KM01'den başlamak
• E) Yalnız deneme çözmek

Çözüm: AYT hesaplarının çoğu mol kavramına dayanır; mol eksiği, dördüncü bölüm puanı ne olursa olsun önce kapatılır. Cevap: B.

Örnek 4 — Tanı sorusu

Soru: Al₂(SO₄)₃ içindeki oksijenlerin sayısı nedir?

• A) On iki
• B) Dört
• C) Yedi
• D) Üç
• E) Sekiz

Çözüm: Her sülfat grubu dört oksijen taşır; parantezin dışındaki 3 bu grubu üçe katlar ve 12 eder. Cevap: A.

• Bölümleri sırasız okumak. Erken bir halkadaki eksik, sonraki bölümlerdeki yanlışların kaynağı olabilir.
• Mol eksiğiyle AYT'ye girmek. AYT hesapları mole dayanır; KM05 önce kapatılır.
• Yalnız puana bakmak. Aynı puan, farklı hata türleriyle farklı bir yol gerektirir.
• Şansla gelen doğruyu bilgi saymak. Emin olmadan işaretlenen sorular eksik sayılır.
• Tanıyı bir kez çözüp bırakmak. Birkaç hafta sonra tekrarlanır ve sonuçlar yan yana konur.