İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Kimya · Oryantasyon ve Sıfırdan Başla · KİM-O-L02

İlk 20 element ve yaygın iyonlar

TYT· 8 bölüm

1Kanca

Kimya sorularının çok büyük bir kısmı aynı küçük element grubunu tekrar tekrar kullanır: hidrojen, karbon, azot, oksijen, sodyum, magnezyum, alüminyum, kükürt, klor, potasyum, kalsiyum. Atom yapısı sorusunda, bağ sorusunda, mol hesabında ve asit-baz sorusunda karşına hep onlar çıkar. Aynı şey birkaç atom grubu için de geçerlidir: sülfat, nitrat, karbonat, hidroksit, amonyum. Bu küçük listeyi bilen öğrenci bir soruyu okurken formülü tanır ve doğrudan konuya geçer. Bilmeyen öğrenci ise her formülde durup "bu neydi?" diye düşünür ve süreyi konuyla değil sözlükle harcar. Liste kısa ama ezberlenmesi sıkıcı görünür. Bu ders onu ezber olmaktan çıkarır: önce listenin içindeki düzeni gösterir, sonra yedi günlük bir kart sistemiyle kalıcı hâle getirir.

2Hedefler

  • Atom numarası 1'den 20'ye kadar olan elementlerin adlarını, sembollerini ve gruplarını eşleştirirsin.
  • Bir elementin grubundan yaygın iyonunun yükünü çıkarırsın.
  • Sık kullanılan çok atomlu iyonların adını, formülünü ve yükünü tanırsın.
  • İyonların yüklerini dengeleyerek iyonik bileşiklerin formülünü yazar, bu listeyi yedi günlük kart planıyla çalışırsın.

3Konu anlatımı

İlk yirmi element

Atom numarası, bir atomun çekirdeğindeki proton sayısıdır ve elementleri sıraya koyar. İlk yirmi element sırasıyla şunlardır:

1 hidrojen (H), 2 helyum (He), 3 lityum (Li), 4 berilyum (Be), 5 bor (B), 6 karbon (C), 7 azot (N), 8 oksijen (O), 9 flor (F), 10 neon (Ne), 11 sodyum (Na), 12 magnezyum (Mg), 13 alüminyum (Al), 14 silisyum (Si), 15 fosfor (P), 16 kükürt (S), 17 klor (Cl), 18 argon (Ar), 19 potasyum (K), 20 kalsiyum (Ca).

Bu listeyi bir dizi olarak ezberlemek yerine, periyodik tablodaki yerleriyle birlikte öğrenmek daha kalıcıdır. Çünkü aynı sütunda, yani aynı grupta bulunan elementler benzer davranır ve aynı yükte iyon oluşturur.

Gruplar: listenin içindeki düzen

İlk yirmi element, ana gruplara şöyle dağılır:

  • 1A: H, Li, Na, K. Hidrojen dışındakiler alkali metallerdir.
  • 2A: Be, Mg, Ca. Toprak alkali metallerdir.
  • 3A: B, Al.
  • 4A: C, Si.
  • 5A: N, P.
  • 6A: O, S.
  • 7A: F, Cl. Halojenlerdir.
  • 8A: He, Ne, Ar. Soy gazlardır.

Birinci periyotta yalnız H ve He, ikinci periyotta Li'den Ne'ye, üçüncü periyotta Na'dan Ar'a sekizer element vardır; K ve Ca dördüncü periyodun ilk iki elementidir. Bu düzen sayesinde bir elementin yeri bilinince komşuları da kendiliğinden hatırlanır: oksijenin altında kükürt, klorun üstünde flor durur.

Gruptan yüke

Atomlar elektron alıp vererek iyon oluşturur ve ana grup elementlerinde iyonun yükü çoğunlukla grup numarasından okunur. Metaller elektron verir ve artı yüklenir: yük, grup numarasına eşittir. 1A metalleri 1+ (Na⁺, K⁺, Li⁺), 2A metalleri 2+ (Mg²⁺, Ca²⁺), alüminyum 3+ (Al³⁺) yük alır. Ametaller elektron alır ve eksi yüklenir: yük, sekizden grup numarası çıkarılarak bulunur. 7A elementleri 1− (F⁻, Cl⁻), 6A elementleri 2− (O²⁻, S²⁻), 5A elementleri 3− (N³⁻, P³⁻) yük alır. Soy gazlar kararlı oldukları için iyon oluşturmaz. Hidrojen ise iki yönde de davranabilir: çoğunlukla H⁺, metallerle oluşturduğu hidrürlerde H⁻ olur.

Bu kural sayesinde iyon yüklerini tek tek ezberlemek gerekmez; elementin grubu bilinirse yükü de bilinir. Kuralın nedeni, atom yapısı ünitesinde elektron dizilimiyle açıklanacaktır.

Çok atomlu iyonlar

Bazı atom grupları bir bütün olarak yük taşır ve tepkimelerde çoğunlukla bölünmeden hareket eder. TYT kimyasında en sık görülenler şunlardır:

  • Amonyum NH₄⁺ (artı yüklü tek yaygın grup)
  • Hidroksit OH⁻
  • Nitrat NO₃⁻ ve nitrit NO₂⁻
  • Sülfat SO₄²⁻ ve sülfit SO₃²⁻
  • Karbonat CO₃²⁻ ve bikarbonat (hidrojen karbonat) HCO₃⁻
  • Fosfat PO₄³⁻
  • Asetat CH₃COO⁻
  • Siyanür CN⁻

Bu listede de bir düzen vardır. Adı "-at" ile biten iyon, aynı kökün "-it" ile biten iyonundan bir oksijen fazladır ve yükleri aynıdır: nitrat NO₃⁻, nitrit NO₂⁻; sülfat SO₄²⁻, sülfit SO₃²⁻. Karbonata bir hidrojen eklenince yük bir azalır: CO₃²⁻'den HCO₃⁻ olur.

İyonlardan formüle

İyonik bir bileşik elektrikçe nötrdür; artı yüklerin toplamı eksi yüklerin toplamına eşittir. Formül bu eşitlikten kurulur. Kalsiyum (Ca²⁺) ile klor (Cl⁻) birleşince bir kalsiyumun iki artı yükünü dengelemek için iki klorür gerekir: CaCl₂. Alüminyum (Al³⁺) ile oksijen (O²⁻) birleşince yüklerin en küçük ortak katı 6'dır; iki alüminyum ve üç oksijen gerekir: Al₂O₃.

Pratik bir yol, her iyonun yük sayısını öteki iyonun alt indisi olarak yazmak, sonra mümkünse sadeleştirmektir. Mg²⁺ ile O²⁻ için bu yol Mg₂O₂ verir, sadeleşince MgO olur. Çok atomlu bir iyon birden fazla kullanılacaksa paranteze alınır: Ca²⁺ ile NO₃⁻'den Ca(NO₃)₂, NH₄⁺ ile SO₄²⁻'den (NH₄)₂SO₄ yazılır. Formülün adı da iyonların adlarından gelir: önce artı iyon, sonra eksi iyon okunur; kalsiyum nitrat, amonyum sülfat, sodyum karbonat.

Yedi günlük kart planı

Liste, Leitner kutusu denen basit bir kart sistemiyle yedi günde kalıcı hâle getirilir. Üç kutu hazırlanır. Her kartın bir yüzünde ad, öbür yüzünde sembol ya da formül ve yük yazar. Bilinen kart bir sonraki kutuya geçer; yanlış bilinen kart, hangi kutuda olursa olsun birinci kutuya döner. Birinci kutu her gün, ikinci kutu iki günde bir, üçüncü kutu yalnız son gün çalışılır. Böylece zor kartlar sık, kolay kartlar seyrek karşına çıkar.

  • 1. gün: Elementler 1–10, adları ve sembolleri.
  • 2. gün: Elementler 11–20.
  • 3. gün: Grup kartları ve gruptan yük kuralı; tek atomlu iyonlar.
  • 4. gün: Çok atomlu iyonların ilk yarısı (amonyum, hidroksit, nitrat, nitrit, sülfat).
  • 5. gün: İkinci yarı (sülfit, karbonat, bikarbonat, fosfat, asetat, siyanür).
  • 6. gün: İyonlardan formül kurma; her kart çifti için bir bileşik.
  • 7. gün: Bütün kutular karışık; ardından bu dersin ustalık kapısı.

Kartlar iki yönde çalışılır: bir gün adı görüp formülü söylemek, ertesi gün formülü görüp adı söylemek. Cevabı içinden geçirmek yerine yüksek sesle söylemek ya da kâğıda yazmak, "biliyorum sanıyordum" yanılgısını erkenden ortaya çıkarır. Yedinci günden sonra deste atılmaz; sonraki ünitelerde formülü unutulan her iyon desteye geri eklenir.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Gruptan yük

Soru: 2A grubundaki kalsiyumun yaygın iyonu hangisidir?

  • A) Ca⁺
  • B) Ca²⁻
  • C) Ca³⁺
  • D) Ca²⁺
  • E) Ca⁻

Çözüm: Metaller elektron verir ve grup numarası kadar artı yük alır; 2A için yük 2+'dır. Cevap: D.

Örnek 2 — Formül kurmak

Soru: Alüminyum ile kükürdün oluşturduğu iyonik bileşiğin formülü hangisidir?

  • A) AlS
  • B) Al₂S₃
  • C) Al₃S₂
  • D) AlS₃
  • E) Al₂S

Çözüm: Al³⁺ ile S²⁻ birleşir. Yükler çapraz yazılınca iki alüminyum (6+) ve üç kükürt (6−) gerekir. Cevap: B.

Örnek 3 — Parantez

Soru: Kalsiyum nitrat bileşiğinin formülü hangisidir?

  • A) Ca(NO₃)₂
  • B) CaNO₃
  • C) Ca₂NO₃
  • D) Ca(NO₂)₂
  • E) CaN₂O₃

Çözüm: Ca²⁺'nın iki artı yükünü dengelemek için iki nitrat iyonu gerekir; çok atomlu iyon birden fazla olduğu için paranteze alınır. Cevap: A.

Örnek 4 — Kart sistemi

Soru: Leitner kutularıyla çalışan bir öğrenci, ikinci kutudaki "fosfat" kartını yanlış hatırlıyor. Kart nereye konur?

  • A) Üçüncü kutuya
  • B) İkinci kutuda kalır
  • C) Desteden çıkarılır
  • D) Son güne bırakılır
  • E) Birinci kutuya

Çözüm: Yanlış bilinen kart, bulunduğu kutudan bağımsız olarak birinci kutuya döner ve her gün sorulur. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • K'yi kalsiyum sanmak. K potasyumdur; kalsiyumun sembolü Ca'dır.
  • Ametallerde yükü grup numarasına eşit sanmak. Ametalin yükü sekizden grup numarası çıkarılarak bulunur ve eksidir.
  • Sülfat ile sülfiti karıştırmak. "-at" bir oksijen fazladır: SO₄²⁻ sülfat, SO₃²⁻ sülfit.
  • Çok atomlu iyonu paranteze almamak. Ca(OH)₂ ile CaOH₂ aynı şey değildir.
  • Formülde yükleri dengelememek. İyonik bileşikte artı ve eksi yüklerin toplamı sıfırdır.

6Tekrar kartı

  • 1–20: H He Li Be B C N O F Ne Na Mg Al Si P S Cl Ar K Ca.
  • Gruplar: 1A H Li Na K · 2A Be Mg Ca · 3A B Al · 4A C Si · 5A N P · 6A O S · 7A F Cl · 8A He Ne Ar.
  • Yük: metal = + grup no; ametal = −(8 − grup no); soy gaz iyon oluşturmaz.
  • Çok atomlu: NH₄⁺, OH⁻, NO₃⁻, NO₂⁻, SO₄²⁻, SO₃²⁻, CO₃²⁻, HCO₃⁻, PO₄³⁻, CH₃COO⁻, CN⁻.
  • Formül: yükler toplamı sıfır; çapraz yaz, sadeleştir, grup tekrar ederse parantez.
  • Kart: üç kutu, yanlış kart birinci kutuya; yedi günlük plan.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Atom numarası 8 olan element hangisidir?

    1. A)Azot
    2. B)Flor
    3. C)Oksijen
    4. D)Neon
    5. E)Karbon
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Oksijen, ikinci periyodun 6A grubunda yer alır ve sekizinci elementtir.

  2. Soru 2 · Kolay

    K sembolü hangi elementi gösterir?

    1. A)Potasyum
    2. B)Kalsiyum
    3. C)Kripton
    4. D)Karbon
    5. E)Klor
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. K, potasyumun Latince adı kalium'dan gelir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Aşağıdakilerden hangisi bir soy gazdır?

    1. A)Na
    2. B)Cl
    3. C)O
    4. D)Mg
    5. E)Ar
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Argon 8A grubundadır ve iyon oluşturmaz.

  4. Soru 4 · Kolay

    Magnezyumun yaygın iyonu hangisidir?

    1. A)Mg⁺
    2. B)Mg²⁺
    3. C)Mg³⁺
    4. D)Mg²⁻
    5. E)Mg⁻
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Magnezyum 2A grubunda bir metaldir ve iki elektron verir.

  5. Soru 5 · Orta

    Sülfat iyonunun formülü hangisidir?

    1. A)SO₃²⁻
    2. B)S²⁻
    3. C)SO₄⁻
    4. D)SO₄²⁻
    5. E)HSO₃⁻
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Sülfat dört oksijenli ve iki eksi yüklüdür; SO₃²⁻ sülfittir.

  6. Soru 6 · Orta

    Kalsiyum ile klorun oluşturduğu bileşiğin formülü hangisidir?

    1. A)CaCl
    2. B)Ca₂Cl
    3. C)CaCl₃
    4. D)Ca₂Cl₃
    5. E)CaCl₂
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Ca²⁺'nın iki artı yükünü iki Cl⁻ dengeler.

  7. Soru 7 · Orta

    Al³⁺ ve O²⁻ iyonlarından oluşan bileşiğin formülü hangisidir?

    1. A)AlO
    2. B)Al₂O₃
    3. C)Al₃O₂
    4. D)AlO₃
    5. E)Al₂O
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. İki alüminyum altı artı, üç oksijen altı eksi yük taşır.

  8. Soru 8 · Orta

    NH₄⁺ iyonunun adı nedir?

    1. A)Amonyum
    2. B)Amonyak
    3. C)Nitrat
    4. D)Nitrit
    5. E)Azotür
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Amonyum, sık kullanılan iyonlar arasında artı yüklü tek çok atomlu gruptur.

  9. Soru 9 · Orta

    7A grubundaki ametallerin yaygın iyon yükü nedir?

    1. A)1+
    2. B)7+
    3. C)1−
    4. D)7−
    5. E)2−
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Ametalde yük sekizden grup numarası çıkarılarak bulunur: 8 − 7 = 1 eksi.

  10. Soru 10 · Orta

    Leitner kutularında yanlış bilinen bir kart nereye konur?

    1. A)Üçüncü kutuya
    2. B)Olduğu yerde kalır
    3. C)Desteden atılır
    4. D)Birinci kutuya
    5. E)İkinci kutuya
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Yanlış kart birinci kutuya döner ve her gün yeniden sorulur.

  11. Soru 11 · Orta

    Hidroksit iyonunun formülü hangisidir?

    1. A)H⁻
    2. B)OH⁻
    3. C)O²⁻
    4. D)H₃O⁺
    5. E)HO₂⁻
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Hidroksit, bir oksijen ve bir hidrojenden oluşan bir eksi yüklü gruptur.

  12. Soru 12 · Zor

    Amonyum sülfat bileşiğinin formülü hangisidir?

    1. A)(NH₄)₂SO₄
    2. B)NH₄SO₄
    3. C)NH₄(SO₄)₂
    4. D)(NH₄)₂SO₃
    5. E)NH₃SO₄
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. İki NH₄⁺, bir SO₄²⁻'nin iki eksi yükünü dengeler.

  13. Soru 13 · Zor

    Magnezyum fosfat bileşiğinin formülü hangisidir?

    1. A)MgPO₄
    2. B)Mg₂PO₄
    3. C)Mg(PO₄)₂
    4. D)Mg₃PO₄
    5. E)Mg₃(PO₄)₂
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Mg²⁺ ile PO₄³⁻ için en küçük ortak kat 6'dır: üç magnezyum ve iki fosfat.

  14. Soru 14 · Zor

    Atom numarası 15 olan elementin yaygın iyonu hangisidir?

    1. A)P⁺
    2. B)P⁵⁺
    3. C)P³⁻
    4. D)P²⁻
    5. E)P⁵⁻
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. On beşinci element fosfordur; 5A grubunda olduğu için yükü 8 − 5 = 3 eksidir.

  15. Soru 15 · Zor

    Planın üçüncü gününde bir öğrenci ilk yirmi elementin altısını hâlâ karıştırıyor. Kart planına göre ne yapmalıdır?

    1. A)Planı baştan başlatmalıdır.
    2. B)İyon kartlarına hiç geçmemelidir.
    3. C)Elementleri bırakmalıdır.
    4. D)Bu altı kart birinci kutuda kalır ve her gün sorulur; plan iyon kartlarıyla sürer.
    5. E)Bütün kartları üçüncü kutuya koymalıdır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Kutu sistemi zor kartları kendiliğinden sık tekrarlar; planı durdurmaya gerek yoktur.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Laboratuvar güvenliği ve simgeler» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Atom numarası 20 olan element hangisidir?

    1. A)Potasyum
    2. B)Kalsiyum
    3. C)Argon
    4. D)Klor
    5. E)Sodyum
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kalsiyum, dördüncü periyodun 2A grubundaki ikinci elementidir.

  2. Soru 2 · Orta

    Nitrat iyonunun formülü hangisidir?

    1. A)NO₂⁻
    2. B)N³⁻
    3. C)NH₄⁺
    4. D)NO₃⁻
    5. E)NO₃²⁻
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Nitrat üç oksijenli ve bir eksi yüklüdür; NO₂⁻ nitrittir.

  3. Soru 3 · Zor

    Sodyum karbonat bileşiğinin formülü hangisidir?

    1. A)NaCO₃
    2. B)Na(CO₃)₂
    3. C)NaHCO₃
    4. D)Na₃CO₃
    5. E)Na₂CO₃
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. İki Na⁺, bir CO₃²⁻'nin iki eksi yükünü dengeler; NaHCO₃ sodyum bikarbonattır.

  4. Soru 4 · Zor

    İyonik bir bileşiğin formülünde yüklerin toplamının neden sıfır olması gerekir?

    1. A)Bileşik bir bütün olarak elektrikçe nötrdür.
    2. B)İyonlar yüksüzdür.
    3. C)Formül kısa olmalıdır.
    4. D)Yalnız metallerde böyledir.
    5. E)Alt indisler her zaman 1'dir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Artı ve eksi yükler birbirini tam olarak dengeler.

  5. Soru 5 · Zor

    Ca(OH)₂ bileşiğinde kalsiyumun yükü ile hidroksit gruplarının toplam yükü için hangisi doğrudur?

    1. A)İkisi de artıdır.
    2. B)Kalsiyum 1+, toplam hidroksit 1−
    3. C)Kalsiyum 2+, toplam hidroksit 2−; toplam sıfır
    4. D)Kalsiyum 2−, hidroksit 2+
    5. E)Yükler dengelenmez.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. İki OH⁻ grubu toplam iki eksi yük taşır ve Ca²⁺'yı dengeler.

O · S — Oryantasyon ve Sıfırdan Başla

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.