İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Kimya · Derece Kampı · KİM-D-L02

Grafik kampı

TYTAYT· 8 bölüm

1Kanca

İki öğrenci aynı grafiğe bakıyor: yatay eksende zaman, düşey eksende bir maddenin miktarı, üzerinde aşağı inip sonra yataylaşan bir eğri. Birincisi "madde bitmiş" diyor. İkincisi eksene bir daha bakıyor ve eğrinin sıfıra değil, yarı yolda bir değere indiğini görüyor: madde bitmemiş, tepkime öteki giren tükendiği için durmuştur. Aynı çizgi, okunan eksene ve dikkat edilen noktaya göre iki farklı hikâye anlatır. Kimya soruları sık sık bilgiyi bir grafiğin içine saklar ve öğrenciden o çizgiyi kimyanın diline çevirmesini ister. Mol kampında hesabın kısayollarını topladık. Bu kamp, kimya modüllerinde karşılaşılan grafik türlerini ve her birini okumanın ortak yöntemini bir araya getiriyor.

2Hedefler

  • Her grafiği eksen, başlangıç, eğim ve kırılma noktaları sırasıyla okursun.
  • Isınma ve donma eğrilerinde saf madde ile karışımı ayırt edersin.
  • Madde miktarı-zaman grafiklerinden sınırlayıcıyı, artanı ve katsayı oranını bulursun.
  • Titrasyon, çözünürlük ve potansiyel enerji grafiklerini yorumlar, eksen tuzaklarını fark edersin.

3Konu anlatımı

Grafik sorusunun anatomisi

Bir grafik sorusunda bilgi üç yerde saklıdır: eksenlerin ne gösterdiği, eğrinin biçimi ve eğrinin kırıldığı ya da yataylaştığı noktalar. Sorunun metni çoğu zaman kısadır; asıl veri çizgidedir. Bu yüzden grafik soruları, metni hızlı okuyup grafiği yavaş okuyan öğrenciyi ödüllendirir.

Dört adımlık okuma

  1. Eksenler: Yatay ve düşey eksen hangi büyüklüğü, hangi birimle gösteriyor? Eksen sıfırdan mı başlıyor?
  2. Başlangıç: Eğri nereden başlıyor? Bir maddenin başlangıç miktarı, bir çözeltinin ilk pH'ı burada okunur.
  3. Eğim: Eğri yükseliyor mu, alçalıyor mu, ne kadar dik? Eğim, birim zamandaki ya da birim eklemedeki değişimi gösterir.
  4. Kırılma ve son: Eğri nerede yataylaşıyor, nerede ani bir sıçrama yapıyor? Bir olayın bittiği ya da bir eşiğin aşıldığı yer burasıdır.

Isınma ve donma eğrileri

Sıcaklık-zaman eğrisinde eğimli bölgeler maddenin tek bir halde ısındığını, yatay bölgeler hal değişimini gösterir; bu sırada verilen ısı sıcaklığı yükseltmez, tanecikler arasındaki çekimi yenmeye harcanır. Yatay basamak saf maddenin işaretidir. Kaynama ya da donma sırasında sıcaklık değişmeye devam ediyorsa madde bir karışımdır; ama bu bilgi tek başına karışımın homojen mi heterojen mi olduğunu söylemez. Aynı saf maddenin farklı kütleleri aynı sıcaklıkta kaynar; büyük kütlede yalnızca yatay basamak daha uzun sürer. Saf suyun donma eğrisi sıfır derecede yataydır; tuzlu su ise daha düşük bir sıcaklıkta donmaya başlar ve sıcaklık düşmeye devam eder.

Kütle-kütle doğrusu

Bir bileşikteki iki elementin kütleleri birbirine karşı çizildiğinde orijinden geçen bir doğru elde edilir; bu, sabit oranlar kanununun grafikteki biçimidir. Doğrunun eğimi kütle oranını verir. Doğru üzerindeki bir nokta biliniyorsa öteki noktalar orantıyla bulunur: 4 gram X'e 3 gram Y karşılık geliyorsa 12 gram X'e 9 gram Y karşılık gelir.

Madde miktarı-zaman grafikleri

Bir tepkimenin ilerleyişi madde miktarı-zaman grafiğiyle gösterilebilir. Girenlerin eğrileri alçalır, ürünlerin eğrileri yükselir. Tepkime, girenlerden biri sıfıra indiğinde durur; sıfıra inen sınırlayıcı, sıfırın üstünde bir değerde yataylaşan artandır. Aynı süre içinde maddelerin mol değişimlerinin oranı, denklemdeki katsayıların oranına eşittir: A'nın molü 0,6 azalırken C'nin molü 0,3 artıyorsa A ile C'nin katsayıları ikiye birdir. Eğrinin dikliği tepkimenin o andaki hızını gösterir; hız konusu AYT'de ayrıntılı işlenir.

Kapalı bir kaptaki toplam kütle zamana karşı çizilirse yatay bir doğru elde edilir; madde giremez ve çıkamaz. Açık bir kapta gaz çıkışı varsa ölçülen kütle gaz kaçtıkça azalır ve tepkime bitince sabitlenir; mermere asit dökülen bir kabın terazideki kütlesi böyle değişir.

Titrasyon grafikleri

Kuvvetli bir asit çözeltisine kuvvetli bir baz eklenirken pH-eklenen hacim grafiği düşük bir değerden başlar ve başta yavaş yükselir; hidroksit iyonları asidi tüketir. Asit bitmeye yaklaştığında küçük bir ekleme pH'ı birden yükseltir; bu dik sıçramanın ortası eşdeğerlik noktasıdır ve kuvvetli asit-kuvvetli baz çiftinde pH yaklaşık 7'dir. Sonra eğri yüksek bir değerde yataylaşır. Bir baza asit eklenirken grafik tersine döner: yüksek başlar, sıçramayla düşer, düşük değerde yataylaşır. Titre edilen asit zayıf, eklenen baz kuvvetliyse eşdeğerlik noktası 7'nin biraz üstündedir, çünkü oluşan tuz baziktir.

Çözünürlük-sıcaklık grafikleri

Katıların çoğunun sudaki çözünürlüğü sıcaklıkla artar, ama artış hızları çok farklıdır. Potasyum nitratın eğrisi dik yükselir, sodyum klorürünki neredeyse yataydır. Sıcakta hazırlanmış bir karışım soğutulduğunda eğrisi dik olan madde doygunluğu önce aşar ve kristallenir; ayrımsal kristallendirme bu farka dayanır. Gazların çözünürlüğü ise sıcaklık arttıkça azalır; ılık bir gazozun gazının çabuk kaçması bundandır.

Potansiyel enerji diyagramları

Bir tepkimenin potansiyel enerji diyagramında girenler ve ürünler birer basamak olarak gösterilir. Ürünlerin basamağı girenlerinkinden aşağıdaysa aradaki fark çevreye ısı olarak verilir; böyle tepkimelere ekzotermik denir. Ürünler yukarıdaysa tepkime çevreden ısı alır ve endotermik adını alır. Yanma ve nötralleşme ekzotermiktir. Diyagramdaki tepe noktası ve hızla ilişkisi AYT'de ele alınır.

Grafiği kendin çizmek

Grafik okumayı hızlandırmanın en etkili yolu, grafiği bir kez de kendin çizmektir. Bir tepkimenin denklemi ve başlangıç miktarları verildiğinde, kâğıda iki eksen çizip girenlerin ve ürünlerin eğrilerini kabaca yerleştirmeyi dene: hangisi sıfıra iner, hangisi nerede yataylaşır, hangi eğri ötekinden iki kat dik olmalıdır? Bir titrasyonda başlangıç pH'ını, sıçramanın yerini ve son değeri önceden tahmin et. Sonra çizimini sorudaki grafikle karşılaştır. Tersini de yap: bir grafikten yola çıkıp onu üreten durumu tek cümleyle anlat. Bu iki yönlü alıştırma, grafiği bir resim olmaktan çıkarıp bir olayın kaydına dönüştürür.

Eksen tuzakları

Düşey eksen sıfırdan başlamıyorsa küçük farklar büyük görünür: 50'den başlayan bir eksende 60 ile 70 arasındaki fark gözde iki kat gibi durur, oysa gerçek fark on birimdir. Birimlere de dikkat edilir: gram ile mol, litre ile mililitre, saniye ile dakika aynı grafikte karışırsa sonuç yanlış çıkar. Değerler göz kararıyla değil, eksendeki sayılarla okunur.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Sınırlayıcıyı grafikten bulmak

Soru: Bir tepkimenin madde miktarı-zaman grafiğinde X'in eğrisi sıfıra iniyor, Y'nin eğrisi 0,2 mol değerinde yataylaşıyor. Hangisi doğrudur?

  • A) Y sınırlayıcıdır.
  • B) Tepkime hiç başlamamıştır.
  • C) X artan maddedir.
  • D) İki giren de tükenmiştir.
  • E) X sınırlayıcıdır; 0,2 mol Y artmıştır.

Çözüm: Sıfıra inen sınırlayıcı, sabit kalan artandır. Cevap: E.

Örnek 2 — Isınma eğrisi

Soru: Bir sıvının ısınma eğrisinde kaynama sırasında sıcaklık 78 °C'de sabit kalıyor. Bu sıvı için hangisi en uygun yorumdur?

  • A) Bir karışımdır.
  • B) Saf bir maddedir; 78 °C kaynama noktasıdır.
  • C) Kaynamamıştır.
  • D) Heterojen bir karışımdır.
  • E) Isı almadan kaynamıştır.

Çözüm: Yatay basamak saf maddenin işaretidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Titrasyon

Soru: Bir asit çözeltisine baz eklenirken pH-eklenen hacim grafiğinde eşdeğerlik noktası pH 8,5 civarında. Asit için en uygun yorum hangisidir?

  • A) İyonlaşması tam olan bir asittir.
  • B) Asit hiç nötrleşmemiştir.
  • C) Zayıf bir asittir; oluşan tuz baziktir.
  • D) Asit bir bazdır.
  • E) Eşdeğerlik noktası her zaman 8,5'tir.

Çözüm: Zayıf asit-kuvvetli baz titrasyonunda eşdeğerlik noktası 7'nin üstündedir. Cevap: C.

Örnek 4 — Çözünürlük

Soru: Çözünürlük-sıcaklık grafiğinde bir gazın eğrisi için hangisi doğrudur?

  • A) Sıcaklık arttıkça alçalır.
  • B) Sıcaklık arttıkça dik yükselir.
  • C) Her sıcaklıkta yataydır.
  • D) Önce yükselir, sonra sıfıra iner.
  • E) Yalnız kaynama noktasında çizilir.

Çözüm: Gazların sudaki çözünürlüğü sıcaklık arttıkça azalır. Cevap: A.

5Tuzaklar

  • Yataylaşan eğriyi "bitti" sanmak. Sıfıra inmeyen giren artandır.
  • Kaynarken sıcaklığı değişen sıvının türünü bilmeye çalışmak. Grafik yalnız karışım olduğunu söyler.
  • Kütle oranını katsayı oranı sanmak. Madde-zaman grafiğinden mol oranı okunur.
  • Her eşdeğerlik noktasını pH 7 sanmak. Zayıf asit ya da baz varsa değer kayar.
  • Kesilmiş ekseni göz kararıyla okumak. Değerler eksendeki sayılardan alınır.

6Tekrar kartı

  • Okuma sırası: eksenler → başlangıç → eğim → kırılma ve son.
  • Isınma eğrisi: yatay basamak saf madde; kayan sıcaklık karışım.
  • Kütle-kütle: orijinden doğru, eğim = kütle oranı.
  • Madde-zaman: sıfıra inen sınırlayıcı, yataylaşan artan; mol değişim oranı = katsayı oranı.
  • Titrasyon: dik sıçramanın ortası eşdeğerlik; kuvvetli-kuvvetli ≈ 7.
  • Çözünürlük: katıların çoğu artar (KNO₃ dik, NaCl yatay), gazlar azalır. PE diyagramı: ürün aşağıda → ekzotermik.

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Bir ısınma eğrisindeki yatay bölge neyi gösterir?

    1. A)Maddenin tek bir halde ısındığını
    2. B)Hal değişimini; verilen ısı sıcaklığı yükseltmez
    3. C)Isı verilmediğini
    4. D)Maddenin bozunduğunu
    5. E)Termometrenin bozulduğunu
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Yatay bölgede ısı tanecikler arasındaki çekimi yenmeye harcanır.

  2. Soru 2 · Kolay

    Kaynarken termometredeki değer durmadan artan bir sıvı için hangisi doğrudur?

    1. A)Tek bir elementten oluşur.
    2. B)Tek bir bileşikten oluşur.
    3. C)Kaynamamaktadır.
    4. D)Bir karışımdır.
    5. E)Isı almamaktadır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Saf maddeler sabit sıcaklıkta kaynar; sıcaklığın değişmesi karışımı gösterir.

  3. Soru 3 · Kolay

    Gazların sudaki çözünürlüğü sıcaklıkla nasıl değişir?

    1. A)Sıcaklık arttıkça azalır.
    2. B)Sıcaklık arttıkça artar.
    3. C)Hiç değişmez.
    4. D)Yalnız donma noktasında değişir.
    5. E)Önce azalır sonra artar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Isınan sudaki gaz molekülleri kolayca kaçar; ılık gazozun gazı bu yüzden çabuk kaçar.

  4. Soru 4 · Kolay

    Bir grafik okunurken ilk adım hangisidir?

    1. A)Eğrinin rengine bakmak
    2. B)En büyük değeri seçmek
    3. C)Eğrinin uzunluğunu ölçmek
    4. D)Seçenekleri okumak
    5. E)Eksenlerin hangi büyüklüğü ve birimi gösterdiğini okumak
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Aynı eğri, eksenleri farklı okunduğunda bambaşka bir anlam taşır.

  5. Soru 5 · Orta

    Bir bileşiğin X kütlesi-Y kütlesi grafiği orijinden geçen bir doğrudur ve 4 gram X'e 3 gram Y karşılık gelir. 12 gram X ile kaç gram Y birleşir?

    1. A)Üç gram
    2. B)Dört gram
    3. C)Dokuz gram
    4. D)On iki gram
    5. E)On altı gram
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Sabit oranlar doğrusunda oran korunur; X üç katına çıkınca Y de üç katına çıkar.

  6. Soru 6 · Orta

    Bir madde-zaman grafiğinde girenlerden biri sıfıra iniyor, öteki sıfırın üstünde bir değerde yataylaşıyor. Hangisi doğrudur?

    1. A)Yataylaşan sınırlayıcıdır.
    2. B)Sıfıra inen sınırlayıcı, yataylaşan artandır.
    3. C)Tepkime hiç gerçekleşmemiştir.
    4. D)İki giren de artmıştır.
    5. E)Ürün oluşmamıştır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Tepkime sınırlayıcı tükenince durur; diğer girenin kalanı değişmez.

  7. Soru 7 · Orta

    Bir madde-zaman grafiğinde aynı sürede A'nın molü 0,6 azalırken C'nin molü 0,3 artıyor. A ile C'nin katsayı oranı nedir?

    1. A)Bire bir
    2. B)Bire iki
    3. C)Üçe bir
    4. D)İkiye bir
    5. E)Üçe iki
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Aynı sürede harcanan ve oluşan mol değişimlerinin oranı katsayı oranına eşittir.

  8. Soru 8 · Orta

    Kuvvetli bir asit çözeltisine kuvvetli bir baz eklenirken pH grafiği nasıl görünür?

    1. A)Düşük başlar, eşdeğerlik çevresinde hızla yükselir, sonra yüksek bir değerde yataylaşır.
    2. B)Yüksek başlar ve sürekli düşer.
    3. C)Her noktada yataydır.
    4. D)Önce yükselir, sonra sıfıra iner.
    5. E)Düz bir çizgiyle sürekli artar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Hidroksit iyonları önce asidi tüketir; asit bitince küçük bir ekleme pH'ı birden yükseltir.

  9. Soru 9 · Orta

    Kuvvetli asit-kuvvetli baz titrasyonunda eşdeğerlik noktasının pH'ı yaklaşık kaçtır?

    1. A)Sıfır
    2. B)Üç
    3. C)On dört
    4. D)On bir
    5. E)Yedi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Hidronyum ve hidroksit iyonları tam olarak suya dönüşür ve çözelti nötr olur.

  10. Soru 10 · Orta

    Çözünürlük grafiğinde potasyum nitratın eğrisi dik yükselirken sodyum klorürünki neredeyse yataydır. İkisinin sıcak karışımı soğutulunca ne olur?

    1. A)Hiçbir madde kristallenmez.
    2. B)Yalnız sodyum klorür kristallenir.
    3. C)Kristallerin çoğu potasyum nitrattır.
    4. D)İki madde eşit miktarda kristallenir.
    5. E)Çözelti kaynar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Eğrisi dik olan madde soğumayla doygunluk sınırını ilk aşan maddedir.

  11. Soru 11 · Orta

    Bir potansiyel enerji diyagramında ürünlerin basamağı girenlerinkinden aşağıdadır. Bu tepkime için hangisi doğrudur?

    1. A)Çevreden ısı alır.
    2. B)Hiç enerji alışverişi olmaz.
    3. C)Endotermiktir.
    4. D)Isı açığa çıkarır.
    5. E)Gerçekleşemez.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Aradaki enerji farkı çevreye ısı olarak verilir; böyle tepkimelere ekzotermik denir.

  12. Soru 12 · Zor

    Düşey ekseni 50'den başlayan bir çubuk grafikte iki çubuk 60 ve 70 değerinde ve biri ötekinin iki katı uzunlukta görünüyor. Hangisi doğrudur?

    1. A)Fark gerçekte yalnızca on birimdir; eksen sıfırdan başlamadığı için büyük görünür.
    2. B)İkinci değer birincinin iki katıdır.
    3. C)Grafik yanlış çizilmiştir.
    4. D)Değerler okunamaz.
    5. E)Fark yirmi birimdir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Kesilmiş eksen küçük farkları gözde büyütür; değerler eksendeki sayılarla okunmalıdır.

  13. Soru 13 · Zor

    Aynı saf maddenin 50 gram ve 100 gramlık örneklerinin ısınma eğrileri karşılaştırılıyor. Kaynama basamakları için hangisi doğrudur?

    1. A)100 gramlık örnek daha yüksek sıcaklıkta kaynar.
    2. B)İkisi aynı sıcaklıkta kaynar; büyük kütlenin basamağı daha uzundur.
    3. C)Küçük kütlenin basamağı daha uzundur.
    4. D)Büyük kütle kaynamaz.
    5. E)İkisinin de basamağı yoktur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Kaynama noktası maddeye özgüdür; gereken ısı ise kütleyle artar.

  14. Soru 14 · Zor

    Bir asidin baz ile titrasyon grafiğinde eşdeğerlik noktası 7'nin biraz üstündedir. En uygun yorum hangisidir?

    1. A)Asit kuvvetlidir.
    2. B)Baz zayıftır.
    3. C)Grafik yanlıştır.
    4. D)Asit hiç nötrleşmemiştir.
    5. E)Asit zayıftır; oluşan tuz hafif baziktir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Eşdeğerlik noktasında çözeltide kalan tuz, türediği zayıf asit nedeniyle hafif bazik davranır.

  15. Soru 15 · Zor

    Kapalı bir kapta gerçekleşen bir tepkimede toplam kütle-zaman grafiği nasıldır?

    1. A)Sürekli artan bir doğru
    2. B)Sürekli azalan bir doğru
    3. C)Yatay bir doğru; toplam kütle değişmez
    4. D)Önce artıp sonra azalan bir eğri
    5. E)Sıfırda başlayıp yükselen bir eğri
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Kapalı kapta madde giremez ve çıkamaz; kütlenin korunumu grafiği yataylaştırır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Organik adlandırma kampı» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Açık bir kapta mermer parçalarına hidroklorik asit ekleniyor ve kap teraziye konuyor. Terazideki kütle-zaman grafiği nasıldır?

    1. A)Gaz kaçtıkça azalır, tepkime bitince sabitlenir.
    2. B)Sürekli artar.
    3. C)Hiç değişmez.
    4. D)Önce azalır sonra eski değerine döner.
    5. E)Sıfıra iner.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. Açığa çıkan karbon dioksit kabı terk ettiği için ölçülen kütle düşer.

  2. Soru 2 · Orta

    Bir madde-zaman grafiğinde eğrinin dikliği neyi gösterir?

    1. A)Maddenin rengini
    2. B)Maddenin mol kütlesini
    3. C)Tepkimenin o andaki hızını
    4. D)Kabın büyüklüğünü
    5. E)Sıcaklığın birimini
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. Birim zamandaki miktar değişimi ne kadar büyükse eğri o kadar diktir.

  3. Soru 3 · Zor

    Bir tepkimenin kütle-zaman grafiğinde X'in kütlesi 60 gramdan 20 grama, Y'nin kütlesi 10 gramdan sıfıra iniyor ve tek ürün Z oluşuyor. Kaç gram Z oluşmuştur?

    1. A)20 gram
    2. B)70 gram
    3. C)10 gram
    4. D)60 gram
    5. E)50 gram
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Harcanan 40 gram X ile 10 gram Y'nin toplamı ürüne geçer.

  4. Soru 4 · Zor

    Saf su ile tuzlu suyun donma eğrileri için hangisi doğrudur?

    1. A)İkisi de sıfır derecede yatay basamak verir.
    2. B)Saf su sabit sıcaklıkta donar; tuzlu su daha düşük bir sıcaklıkta donmaya başlar ve sıcaklığı düşmeye devam eder.
    3. C)Tuzlu su daha yüksek sıcaklıkta donar.
    4. D)Saf su donmaz.
    5. E)İkisinin de donma eğrisi yoktur.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. Çözünen madde donma noktasını düşürür ve karışım tek bir sıcaklıkta donmaz.

  5. Soru 5 · Zor

    Bir baz çözeltisine damla damla asit eklenirken pH-eklenen hacim grafiği nasıl görünür?

    1. A)Düşük başlar ve sürekli yükselir.
    2. B)Her noktada yataydır.
    3. C)Önce düşer sonra yeniden yükselir.
    4. D)Yüksek başlar, eşdeğerlik çevresinde hızla düşer ve düşük bir değerde yataylaşır.
    5. E)Sıfırda başlar ve sıfırda biter.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. Asit önce hidroksit iyonlarını tüketir; baz bitince küçük bir ekleme pH'ı birden düşürür.

D — Derece Kampı

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.