Kavram, argüman ve eleştiri

Deneme sınavının felsefe bölümünde Ece bir paragrafı iki kez okuyor. Soru, parçada savunulan düşünceyi istiyor; Ece iki seçeneğe kadar inmiş durumda ve ikisinin de cümlesi metinde neredeyse aynen geçiyor. Birincisi «İnsan alışkanlıklarını çoğu zaman fark etmez», ikincisi «Kendini tanımak isteyen, alışkanlıklarını sorgulamalıdır». Ece süre azaldığı için ilkini işaretliyor ve yanılıyor. Aradaki farkı bilseydi on saniyede çözerdi: ilk cümle bir gerekçe, ikincisi o gerekçeden varılan yargı. Paragrafın yazarı birinciyi söylüyor ki ikinciye ulaşsın. Bu derste bir felsefe metnini yük taşıyan parçalarına ayırmayı çalışıyoruz: kavramı, önermeyi, öncülü, sonucu ve bunlara yöneltilen eleştiriyi.

• Kavram, terim ve sözcüğü örnek üzerinde birbirinden ayırırsın.
• Bir paragraftaki öncülleri ve sonucu dil ipuçlarından yararlanarak bulursun.
• Geçerli bir argüman ile doğru bir önerme arasındaki farkı açıklarsın.
• Bir görüşe yöneltilen eleştiriyi kişiye yöneltilen saldırıdan ayırt edersin.

Sözcük, kavram, terim

Masanın üstündeki bitkiye «saksı çiçeği» dersin, bir İngiliz başka bir ses çıkarır, bir Japon bambaşka bir yazıyla aynı şeyi gösterir. Sesler ve harfler değişir, ama üçünün de zihnindeki genel düşünce aynıdır. Dildeki o ses ya da yazı birimine sözcük (kelime) denir. Zihindeki genel düşünceye, yani pek çok nesnenin ortak özelliklerini toplayan tasarıma kavram denir. «Ağaç» kavramı tek bir ağacı değil, çam da olsa çınar da olsa bütün ağaçların paylaştığı özellikleri kapsar.

Terim ise belirli bir bilim, sanat ya da meslek alanında anlamı sınırlanmış sözcüktür. «Kütle» gündelik konuşmada bir yığını anlatır; fizikte ölçülebilen, tanımı belli bir niceliktir. Mantık kitaplarında terim, kavramın dilde dile getirilmiş biçimi olarak da tanıtılır. Felsefe sorusunda bu ayrım şöyle karşına çıkar: bir metin «adalet» sözcüğünü kullanıyor diye adalet kavramını tanımlamış olmaz. Kavramı soran bir soruda metnin o sözcüğe hangi ortak özellikleri yüklediğine bakarsın.

Önerme: hüküm bildiren cümle

Her cümle tartışmaya girmez. «Kapıyı kapatır mısın?» bir istektir, «Ne güzel bir gün!» bir duygudur; ikisine de «doğru» ya da «yanlış» denemez. Buna karşılık «Su yüz derecede kaynar» ya da «Bütün insanlar mutluluk ister» bir şeyi bildirir ve doğruluğu tartışılabilir. Doğru ya da yanlış olabilen, hüküm bildiren bu tür cümlelere önerme denir. Felsefe paragraflarında yazarlar önermelerle konuşur: bir şeyin öyle olduğunu ya da olmadığını ileri sürerler.

Argüman: öncüller ve sonuç

Bazı önermeler başka bir önermeyi desteklemek için söylenir. Desteği verenlere öncül, desteklenene sonuç denir; öncüllerle sonucun oluşturduğu bütüne argüman (akıl yürütme) adı verilir. Bir örnek:

• Öncül 1: Yalnız sorgulanmış inançlar bilgiye dönüşebilir.
• Öncül 2: Hiç sorgulamadığımız inançlarımız var.
• Sonuç: Öyleyse inançlarımızın bir kısmı henüz bilgi sayılmaz.

Burada sonuç, öncüllerin varmak istediği yerdir. Öncül tek başına bir iddia gibi durur; anlamını, sonuca destek olarak üstlendiği görevden alır.

Dil ipuçları: «çünkü», «bu yüzden», «o hâlde»

Türkçede bazı bağlaçlar ve ekler, cümlenin argümandaki görevini gösterir. «Bu yüzden, o hâlde, öyleyse, demek ki, dolayısıyla» gibi sözlerden sonra genellikle sonuç gelir. «Çünkü, zira, -dığı için, -den dolayı» gibi sözler ise bir gerekçe, yani öncül getirir. Dikkat: sonuç her zaman paragrafın sonunda durmaz. «İnsan yanılabilir; çünkü duyuları onu aldatabilir» cümlesinde sonuç başta, öncül arkadadır. İpucu sözcük yoksa her cümleye «Bu, hangi cümleyi desteklemek için söylenmiş?» diye sorarsın.

Geçerlilik ile doğruluk ayrı şeylerdir

Önermeler doğru ya da yanlış olur; argümanlar ise geçerli ya da geçersiz. Bir argümanın geçerli olması, öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucun da zorunlu olarak doğru çıkması demektir. Şu akıl yürütmeye bak: «Bütün kuşlar uçar. Penguen bir kuştur. O hâlde penguen uçar.» Sonucun yanlış olduğunu biliyoruz, ama yapı kusursuz işliyor; öncüller doğru olsaydı sonuç kaçınılmaz olurdu. Hata, ilk öncüldeki genellemededir. Tersi de olur: «Ankara bir başkenttir. Su sıvıdır. Demek ki gökyüzü mavidir.» Üç önerme de doğru olabilir, ama aralarında hiçbir bağ yoktur. Öyleyse bir argümanı değerlendirirken iki ayrı soru sorarsın: öncüller doğru mu, ve sonuç onlardan çıkıyor mu? Bu ayrımın ayrıntılı kuralları ve biçimsel yöntemleri AYT Mantık derslerinin konusudur; burada yalnız sezgisini kuruyoruz.

Tümdengelim ve tümevarım: ilk tanışma

Ders kitaplarında iki temel akıl yürütme türü kısaca şöyle anlatılır. Tümdengelimde genel bir yargıdan özel bir sonuca inilir; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur, penguen örneğinin yapısı budur. Tümevarımda tek tek gözlemlerden genel bir yargıya çıkılır: «Gördüğüm her kuğu beyazdı, demek ki bütün kuğular beyazdır.» Böyle bir sonuç güçlü olabilir ama zorunlu değildir; tek bir siyah kuğu onu yıkmaya yeter. Bu iki yöntem, bilimin bilgiye nasıl ulaştığını tartışan bilim felsefesi dersinde yeniden ele alınacak.

Eleştiri: itirazı nereye yönelteceksin?

Felsefede eleştiri, bir görüşü gerekçeleriyle sınamaktır; kötülemek ya da reddetmek anlamına gelmez. Bir argümana iki noktadan itiraz edilebilir. Birincisi öncüllerdir: «Yalnız sorgulanmış inançlar bilgiye dönüşebilir» önermesine «Sorgulamadan öğrendiğimiz çarpım tablosu bilgi değil mi?» diye karşı çıkılabilir. İkincisi öncülle sonuç arasındaki bağdır: öncüller doğru olsa bile sonuç onlardan çıkmıyorsa argüman çöker. İyi bir eleştiri hangi noktaya itiraz ettiğini açıkça söyler.

Kişiye saldırmak itiraz yerine geçmez

Bir sınıf tartışmasında Mert, okulda ödevlerin azaltılması gerektiğini savunuyor. Arkadaşı «Sen zaten hiç ödev yapmıyorsun, senin fikrin sayılmaz» diye yanıt veriyor. Bu yanıt Mert'in gerekçelerinden hiçbirine değmiyor; yalnız Mert'i hedef alıyor. Mantık kitaplarında bu hataya adam karalama (ad hominem) denir: görüş yerine görüşü savunan kişiye saldırmak. Kişinin alışkanlıkları ne olursa olsun, ödev tartışması öne sürülen gerekçelerle kazanılır ya da kaybedilir. Yine de temkinli olmak gerekir: bir kişinin konuyla ilgili çıkarını hatırlatmak, gerekçelerini daha dikkatli incelemek için bir uyarı olabilir; ama iddianın yanlış olduğunu tek başına göstermez. Bu türden düşünme hatalarına safsata denir; ayrıntılı sınıflandırması da Mantık derslerinde gelir.

Filozof-görüş kartı

Sokrates'in yöntemi ders kitaplarında iki aşamalı anlatılır: önce bilmiyormuş gibi sorular sorarak karşısındakinin çelişkilerini görünür kılar (ironi), ardından yeni sorularla onun doğruya kendi başına ulaşmasına yardım eder (doğurtma). Bu, aslında bir öncül sınama tekniğidir: muhatabın kabul ettiği önermelerden çelişkili bir sonuç çıktığını göstermek.

Paragrafta argümanı çözmek: üç adım

Felsefe paragraf sorularının çoğu, metindeki argümanı görmeni ister. Şu sırayı izle:

• Önce sonucu bul. Yazar okurun neyi kabul etmesini istiyor? «O hâlde, demek ki» gibi ipuçlarına bak.
• Sonra öncülleri bul. O yargıyı hangi cümleler destekliyor? «Çünkü, -dığı için» ipuçlarını izle.
• En son bağı sına. Öncüller doğru kabul edilirse sonuç gerçekten çıkıyor mu?

Bu rutin TYT Türkçe'deki paragraf becerisine çok yakındır. Orada aradığın ana düşünce, felsefe metninde çoğu zaman argümanın sonucuyla örtüşür; yardımcı düşünceler ise çoğunlukla öncül görevini üstlenir.

Metin çözümü

Sokratik sorgulamayı savunan bir düşünür şöyle diyebilir: «Birinin bir konuyu bildiğini söylemesi, onu bildiğini göstermez. Bilen kişi, kendisine yöneltilen sorular karşısında söylediklerini tutarlı biçimde savunabilmelidir. Çoğumuz cesaretin ne olduğunu sorduğumuzda ilk birkaç soruda çelişkiye düşeriz. Demek ki pek çok kavramı bildiğimizi sanıyoruz ama bilmiyoruz.»

• Sonuç: «Demek ki» ile gelen son cümle. Yazar, kavramları bildiğimiz yanılgısını göstermek istiyor.
• Öncüller: Bilmenin, sorular karşısında tutarlı kalmayı gerektirdiği; çoğumuzun bu sınavdan geçemediği.
• Bağın sınanması: İki öncül kabul edilirse sonuç onlardan çıkar. Eleştiri yapmak isteyen biri ilk öncüle yönelebilir: söze dökemediğimiz ama uygulamada kullandığımız bir bilgi olamaz mı?
• Kime yakın? Soru-cevapla sınama, bilmediğini fark ettirme ve tanım arayışı, paragrafı Sokrates'in yöntemine bağlar.

O ve S bölümünün özeti

Akademinin ilk derslerinde felsefenin hayret, merak ve şüpheyle başladığını gördük; ardından ölçümle ya da bir bakışla kapanmayan, gerekçe isteyen soruları tanımayı ve kendimiz kurmayı çalıştık. Bu derste o gerekçelerin bir metinde hangi yapıyla durduğunu öğrendik: kavramlar önermelere, önermeler argümanlara dönüşüyor; eleştiri de bu yapının bir halkasına itiraz ediyor. Artık bir felsefe paragrafını okurken onu üç adımda çözecek araçların elinde.

Felsefe modülüne geçerken ilk durak, bütün bu çabaya verilen adın kendisi olacak. «Felsefe» sözcüğü hangi dilden, hangi iki parçadan geliyor ve neden bilgeliğe sahip olmayı değil onu sevmeyi anlatıyor? Bu terimi ilk kullananın Pythagoras olduğu yönündeki rivayet de orada konuşulacak.

Örnek 1 — Sözcük ve kavram

Soru: Türkçede «kitap», İngilizcede «book» denen nesne için iki dilde farklı sesler kullanılsa da zihindeki genel düşünce aynı kalıyor. Bu durumda dilden dile değişen ve değişmeyen hangileridir?

• A) Kavram değişir, sözcük aynı kalır.
• B) Terim değişir, önerme aynı kalır.
• C) Sözcük değişir, kavram aynı kalır.
• D) Önerme değişir, argüman aynı kalır.
• E) Hem sözcük hem kavram değişir.

Çözüm: Ses ve yazı birimi olan sözcük dile bağlıdır; ortak özellikleri toplayan zihinsel tasarım, yani kavram, iki dilde de aynıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sonucu bulmak

Soru: «Sanat eserleri çağlar boyunca farklı yorumlanmıştır. Bir eserin tek ve değişmez bir anlamı olsaydı yorumlar bu kadar ayrışmazdı. O hâlde sanat eserinin anlamı, onu okuyan kişiyle birlikte kurulur.» Bu parçada sonuç hangisidir?

• A) Sanat eserleri çağlar boyunca farklı yorumlanmıştır.
• B) Sanat eserinin anlamı, onu okuyan kişiyle birlikte kurulur.
• C) Tek anlamlı bir eser yorumları ayrıştırmazdı.
• D) Çağlar değiştikçe sanatçılar değişir.
• E) Yorumlar zamanla birbirine benzer.

Çözüm: «O hâlde» ipucu son cümlenin varılan yargı olduğunu gösterir; ilk iki cümle onu destekleyen öncüllerdir. Cevap: B.

Örnek 3 — Geçerlilik

Soru: «Bütün metaller suda batar. Tahta bir metaldir. O hâlde tahta suda batar.» Bu argüman için hangisi söylenebilir?

• A) Yapı geçerlidir; ama öncüllerden en az biri yanlış olduğu için sonuç güvenilir değildir.
• B) Öncüllerin hepsi doğru olduğu için sonuç doğrudur.
• C) Bir tümevarım örneğidir.
• D) Öncül içermediği için argüman sayılmaz.
• E) Sonuç doğru olduğu için argüman sağlamdır.

Çözüm: Öncüller doğru olsaydı sonuç zorunlu olarak çıkardı, yani yapı geçerlidir. Ama tahta bir metal değildir; hatalı bir öncül, kusursuz bir yapının içinden yanlış bir sonuç çıkarır. Cevap: A.

Örnek 4 — Eleştiri mi saldırı mı?

Soru: Bir düşünür, insanın doğası gereği bencil olduğunu savunuyor. Aşağıdaki yanıtlardan hangisi görüşü değil kişiyi hedef alır?

• A) İnsanların karşılık beklemeden yardım ettiği örnekler bu genellemeyi zayıflatır.
• B) Bencillik tanımı o kadar geniş tutulmuş ki her davranış ona uyuyor; bu da iddiayı sınanamaz kılar.
• C) Gözlenen davranışlardan doğa hakkında genel bir yargıya geçmek fazla hızlı bir sıçrama.
• D) Öncüller kabul edilse bile buradan ahlakın imkânsız olduğu sonucu çıkmaz.
• E) Bu düşünür hayatı boyunca kimseye yardım etmemiş biri, onu dinlemeye gerek yok.

Çözüm: İlk dört yanıt öncüllere, tanıma ya da bağa itiraz eder. Son yanıt gerekçelere hiç değmeden düşünürün kişiliğine yönelir; bu bir adam karalamadır. Cevap: E.

• Metinde geçen her cümleyi savunulan düşünce sanmak. Paragrafta yer alan bir öncül de metinde açıkça yazılıdır; soru sonucu istiyorsa o cümle yanlış seçenektir.
• Sonucun hep son cümlede olduğunu varsaymak. «Çünkü» ile kurulan cümlelerde sonuç başta, gerekçe arkada durur.
• Geçerli argümanı doğru sonuçla karıştırmak. Kusursuz bir yapı, yanlış bir öncülden yanlış bir sonuç üretebilir.
• Tümevarımın sonucunu kesin saymak. Gözlem sayısı ne kadar artarsa artsın, karşı örnek ihtimali kapanmaz.
• Kişiye yönelen sözü eleştiri sanmak. Görüşü savunanın kişiliği, gerekçenin gücünü değiştirmez.