"Neden?" sorusunu sormak

Kimya dersinde dört kişilik bir grup ödev hazırladı. Raporun neredeyse tamamını Elif yazdı, Can yalnız kapak sayfasını tasarladı; öğretmen dördüne de 85 verdi. Teneffüste Elif söylendi: "Bu adil değil." Can omuz silkti: "Grup ödeviydi, not da grubun." Tartışma uzadıkça ikisi de fark etti ki aslında not üzerine değil, başka bir şey üzerine konuşuyorlar. Elif'e göre adalet, herkese emeği kadar vermekti; Can'a göre aynı işe imza atanlara eşit davranmaktı. Hangisinin haklı olduğunu bir hesap makinesi söyleyemezdi. "Kim kaç sayfa yazdı?" sorusu ölçülebilirdi; "Adil olan ne?" sorusu ölçülemiyordu. İkinci türden bir soruyu tanımak, onu kendin kurmak ve sınavda bir paragrafın içinden çekip çıkarmak, bu dersin üzerinde durduğu üç beceri.

• Felsefi bir soruyu gündelik ve bilimsel sorulardan ayırt edersin.
• İyi bir felsefi sorunun özelliklerini bir soru üzerinde gösterirsin.
• Gündelik bir durumdan adalet, bilgi, güzellik ya da özgürlük üzerine felsefi bir soru türetirsin.
• Kısa bir paragrafta sorulan felsefi soruyu ve ait olduğu alanı bulursun.

Üç tür soru

Kancadaki tartışmada üç ayrı soru türü iç içe geçiyor. "Teslim saati kaçtı?" sorusu gündelik bir sorudur: cevabı bir bilgiyi öğrenmekle kapanır, birine sormak ya da takvime bakmak yeter. "Bir öğrenci bir sayfalık raporu ortalama kaç dakikada yazar?" sorusu bilimsel bir sorudur: gözlem yapılır, veri toplanır, ölçülür ve sonuç deneyle sınanabilir. "Bir notu adil kılan nedir?" sorusu ise felsefi bir sorudur: ne bir kişiye sorarak ne de ölçerek kapatılabilir; cevabı ancak akıl yürütmeyle, gerekçe göstererek savunulabilir.

Ders kitaplarında bu fark çoğu zaman kısa bir formülle anlatılır: bilim daha çok "nasıl?" ve "ne kadar?" diye sorar, felsefe ise "neden?", "nedir?" ve "ne olmalı?" diye. Bu formül yararlı bir başlangıçtır ama kaba bir ayrımdır, dikkatli kullanılmalıdır. Bilim insanı da "Demir neden nemli havada paslanır?" diye sorar; oradaki "neden" ise doğadaki bir nedeni, deneyle bulunabilecek bir mekanizmayı arar. Felsefedeki "neden" daha çok bir şeyin gerekçesini ve temelini sorar: "Bildiğimi sandığım şeyi neye dayanarak biliyorum?", "Bu davranışı iyi yapan nedir?" Yani belirleyici olan sorudaki kelime değil, sorunun neyi aradığıdır.

Kelimeye değil, cevabın nasıl aranacağına bak

Bir sorunun felsefi olup olmadığını anlamanın pratik yolu şudur: cevabını bulmak için ne yapman gerektiğini düşün.

Tablodaki son iki satırın ortak noktası, hiçbir laboratuvarın ya da anketin tartışmayı bitirememesidir. Bir anket kaç kişinin şarkıyı beğendiğini söyler; beğenilmenin güzellik için yeterli olup olmadığını söylemez.

İyi bir felsefi sorunun özellikleri

Her "neden" felsefi değildir, her felsefi soru da aynı ölçüde verimli değildir. İyi bir felsefi soruda genellikle üç özellik görülür:

• Tek bir cevaba indirgenemez. Farklı düşünürler aynı soruya farklı, ama her biri gerekçeli cevaplar verebilir. Soru cevaplandığında ortadan kalkmaz; yeni sorular doğurur.
• Temel kavramları sorgular. Gündelik hayatta sorgusuz kullandığımız adalet, bilgi, güzellik, özgürlük, doğru, iyi gibi kavramlar konuşmanın merkezine çekilir.
• Gerekçe ister. "Bence öyle" bir cevap sayılmaz. Bir görüşü savunan kişi, neden öyle düşündüğünü başkalarının da değerlendirebileceği biçimde ortaya koymalıdır.

Buna karşılık bir sorunun cevabı bir sözlükte, bir haritada ya da bir ölçüm aletinde duruyorsa, o soru felsefenin değil, bilginin başka bir kaynağının işidir. Bu bilgi değersiz anlamına gelmez; yalnız soru felsefi değildir.

Gündelik durumdan felsefi soruya

Felsefi soru çoğu zaman sıradan bir anda doğar. Yöntem basit: somut olayı yaz, ardından olaydaki kavramı ayıkla, sonra kavramın kendisini soru hâline getir.

• Adalet: Kancadaki grup ödevi. Olay: dört kişiye aynı not verildi. Kavram: adil paylaşım. Soru: "Adalet herkese eşit vermek midir, yoksa herkese hak ettiğini vermek mi?"
• Bilgi: Bir arkadaşın, sosyal medyada gördüğü bir sağlık haberini "kesin doğru" diye paylaşıyor. Kavram: bilmek. Soru: "Bir şeye inanmakla onu bilmek arasındaki fark nedir?"
• Güzellik: Sınıfta bir resim için yarısı "çok güzel", yarısı "karalama" diyor. Kavram: güzel. Soru: "Güzellik nesnenin kendisinde mi, bakanın gözünde mi?"
• Özgürlük: Ailen meslek seçiminde sana baskı yapmasa bile, çevrendeki beklentiler seni bir yöne itiyor. Kavram: özgür seçim. Soru: "Kimse beni zorlamıyorsa gerçekten özgür müyüm?"

Her örnekte ilk soru olaya bağlıydı; son soru ise olaydan bağımsız, herkes ve her durum için sorulabilir hâle geldi. Felsefi soruyu ortaya çıkaran şey bu genelleşmedir.

Soru sana alanı gösterir

Felsefi sorular hangi kavramı sorguladıklarına göre kabaca alanlara ayrılır. Şimdilik yalnız sezgiyle tanıman yeter; alanların ayrıntısı, adları ve temsilcileri ilerideki derslerin konusu:

• Soru bilmeyi, emin olmayı, doğruluğu soruyorsa → bilgi felsefesi.
• Soru neyin gerçekten var olduğunu, her şeyin neden yapıldığını soruyorsa → varlık felsefesi.
• Soru iyiyi, kötüyü, nasıl davranmak gerektiğini soruyorsa → ahlak felsefesi.
• Soru güzeli ve sanat eserini soruyorsa → sanat felsefesi.

Kancadaki adalet sorusu ahlakı (ve geniş anlamda toplumsal düzeni), haber örneği bilgiyi, resim örneği sanatı ilgilendirir. Din, siyaset ve bilim üzerine sorular da kendi alanlarını oluşturur.

Filozof-görüş kartı: kim hangi soruyu sordu?

Felsefe tarihindeki birçok düşünür, kendi adıyla anılan bir soruyla tanınır. Sınav paragraflarında düşünürü çoğu zaman sorduğu sorudan tanırsın.

Bu dört düşünürün ortak yanı, gündelik hayatta herkesin "biliyorum" sandığı bir kavramı ele alıp onu sorulması gereken bir şeye dönüştürmeleridir. Sokrates'in sorusu ahlak alanına, Descartes'ınki bilgi alanına, Thales'inki varlık alanına aittir; Kant'ın soruları ise birden fazla alana yayılır.

Metin çözümü: soruyu paragraftan çıkarmak

Sınavda soru sana doğrudan sorulmaz; bir düşünürün görüşü paragrafın içine gizlenir. Şu kısa paragrafı, bu görüşü savunan bir düşünürün yazabileceği biçimde düşün:

"Bir gün gördüğüm bir rüyanın gerçek olduğundan emindim; uyandığımda yanıldığımı anladım. O hâlde şu an gördüklerimin de beni yanıltmadığını nereden bileceğim? Duyuların bir kez aldattığı yerde onlara tam güvenmek akıllıca değildir."

Adım adım ilerle. Önce paragrafın merkezindeki kavramı bul: "emin olmak", "bilmek", "yanılmak". Sonra paragrafın sorduğu soruyu kendi cümlenle yaz: "Duyularıma dayanarak kesin bir şey bilebilir miyim?" Ardından alanı belirle: soru bilmenin güvenilirliğini sorguladığı için bilgi felsefesine aittir. Son olarak karttaki ipuçlarıyla karşılaştır: şüphenin kesin bilgiye giden yolda bir araç olarak kullanılması Descartes'ı hatırlatır. Seçeneklerde "iyi davranışın ölçütü" ya da "evrenin ilk maddesi" gibi ifadeler görürsen, bunların paragrafın sorusuyla örtüşmediğini fark edersin.

Bir sonraki adım: cevabın arkasındaki yapı

Felsefi bir soru sormak işin başlangıcıdır; o soruya bir cevap verildiğinde, cevabın ne kadar sağlam durduğu dayandığı gerekçelere bağlıdır. Bir sonraki derste bir cevabın hangi kavramlarla kurulduğunu, hangi önermelerin dayanak, hangisinin varılan sonuç olduğunu ve bu yapının eleştiriyle nasıl sınandığını göreceğiz.

Örnek 1 — Soru türünü ayırmak

Soru: Aşağıdakilerden hangisi felsefi bir sorudur?

• A) Türkiye'nin en uzun nehri hangisidir?
• B) Bir bitki günde kaç saat ışık alırsa en hızlı büyür?
• C) Bir sözü tutmak, bu sözün kimseye yararı olmadığında da gerekli midir?
• D) Kütüphane hafta sonu kaçta kapanıyor?
• E) Ses havada saniyede kaç metre yol alır?

Çözüm: A ve D'nin cevabı bir kaynağa bakarak öğrenilir; B ve E ölçümle cevaplanır. C ise söz vermenin bağlayıcılığını sorgular; ne ölçülebilir ne de bir kaynakta hazır durur, gerekçe ister. Cevap: C.

Örnek 2 — İyi felsefi sorunun özelliği

Soru: "Özgürlük, istediğin her şeyi yapabilmek midir?" sorusunu felsefi kılan özellik hangisidir?

• A) Temel bir kavramı sorgulaması ve tek bir cevaba indirgenememesi
• B) Cevabının bir ansiklopedide yazılı olması
• C) Deneyle kısa sürede sınanabilmesi
• D) Yalnız bir kişiyi ilgilendirmesi
• E) Cevabının evet ya da hayır olarak kesinleşmesi

Çözüm: Soru, özgürlük kavramının sınırlarını sorgular ve farklı düşünürler farklı gerekçelerle farklı cevaplar verebilir. Kaynakta hazır bir cevap ya da deney yoktur. Cevap: A.

Örnek 3 — Durumdan soru türetmek

Soru: Bir müze görevlisi, ünlü bir tablonun kopyasını orijinalinden ayırt edemediğini söylüyor. Bu durumdan türetilebilecek en genel felsefi soru hangisidir?

• A) Tablo hangi yıl yapılmıştır?
• B) Kopya kaç günde tamamlanmıştır?
• C) Müze yılda kaç ziyaretçi ağırlıyor?
• D) Görünüşte aynı olan bir kopyayı orijinalden daha az değerli kılan nedir?
• E) Tablonun boyaları hangi kimyasallardan oluşur?

Çözüm: A, B, C ve E belgeye ya da ölçüme dayalı sorulardır. D ise olaydan kopup sanat eserinin değerinin kaynağını sorgular; bu soru sanat felsefesi alanına girer. Cevap: D.

Örnek 4 — Paragraftan alan bulmak

Soru: "Bir insanın, sonuçlarından kimse haberdar olmayacaksa bile yalan söylememesi gerekir mi? Kimsenin görmediği bir davranışı iyi ya da kötü yapan nedir?" Bu paragrafta sorulan soru en çok hangi felsefe alanına aittir?

• A) Bilgi felsefesi
• B) Varlık felsefesi
• C) Sanat felsefesi
• D) Bilim felsefesi
• E) Ahlak felsefesi

Çözüm: Paragrafın anahtar kavramları "yalan söylememek gerekir", "iyi", "kötü"; yani davranışın değerini ve ne yapmak gerektiğini soruyor. Bu ahlak felsefesinin sorusudur. Cevap: E.

• "Neden" kelimesini gören her soruyu felsefi saymak. "Gökyüzü neden mavidir?" doğadaki bir nedeni arar ve deneyle cevaplanır; felsefi sayılan "neden", bir şeyin gerekçesini ya da temelini sorgular.
• Bilim ile felsefe ayrımını kesin bir duvar sanmak. "Bilim nasıl, felsefe neden sorar" kalıbı bir başlangıç ipucudur; seçeneği yalnız kelimeye bakarak değil, cevabın nasıl aranacağına bakarak ele.
• Cevabı tartışmalı olan her soruyu felsefi saymak. "Yarın yağmur yağacak mı?" sorusunda insanlar farklı tahmin yürütebilir ama cevap gözlemle kesinleşir; felsefi soru gözlemle kapanmaz.
• Paragrafta düşünürün adını aramak. Sınav paragrafları çoğu zaman isim vermez; düşünürü sorduğu sorudan ve kullandığı anahtar kavramdan tanırsın.
• Alanı tek bir kelimeye bakarak belirlemek. "Doğru" kelimesi hem bilgi ("doğru bilgi") hem ahlak ("doğru davranış") alanında geçer; kelimenin hangi anlamda kullanıldığına bak.