Tanı testi

Ece bir hafta boyunca ahlak teorilerine çalıştı; hazcılığı, faydacılığı, ödev etiğini kartlara yazdı. Denemede şöyle bir paragraf çıktı: ahlak yasası deneyden önce, aklın kendisinde bulunur; bir eylemi değerli kılan, doğurduğu sonuç değil, hangi ilkeye uyularak yapıldığıdır. Ece «sonuç» kelimesini görür görmez faydacılığı işaretledi. Paragraf Kant'ın ödev etiğini anlatıyordu ve kilit ifade «deneyden önce», yani a priori idi. Ece bu terimi bilgi felsefesinde hiç görmemişti. Ahlak sorusu ona bilgi felsefesinin kapısından gelmişti; üstelik bir kelimeyi yakalayıp cümlenin geri kalanını okumamıştı. Ahlak kartlarına bir hafta daha gömülse bu paragrafta yine takılırdı. Felsefe tanı testi, eksiğin hangi modülde durduğunu ve yanlışın hangi okuma alışkanlığından çıktığını, çalışma takvimi yazılmadan önce görmek için çözülür.

• Felsefe tanı testinin bölümlerini ve her bölümün akademideki hangi modüle karşılık geldiğini açıklarsın.
• Bölüm sonuçlarını önkoşul zinciri üzerinden okuyup başlayacağın modülü seçersin.
• Yanlışlarını felsefe sorularına özgü hata türlerine ayırır, her tür için uygun çalışmayı belirlersin.
• Tanı sonucundan ilk haftanın gün gün planını çıkarırsın.

Testin planı: altı bölüm, otuz altı soru

Önce bir ayrımı netleştirelim. Sınav hakkında kaynağımızın söylediği şu kadardır: TYT'de 5 felsefe sorusu bulunur; Din Kültürü soruları yerine ek felsefe sorularını cevaplayan adaylar için 5 soru daha vardır. AYT'de ise Felsefe grubunda felsefe soruları yer alır. Aşağıdaki bölüm sayısı, soru sayısı ve eşik ise sınavın değil, bu dersin tasarımıdır. Tanıyı akademinin modüllerine eşledik ki her bölümün sonucu seni doğrudan bir modüle götürsün.

Beşinci bölüm dört küçük modülü tek bölümde toplar; her alandan bir ya da iki soru gelir. Altıncı bölüm yalnız AYT'yi hedefleyen öğrencinin planına girer. Her bölümde eşik 6 soruda 5 doğrudur; bunu da biz koyduk, gerekçesi şu: altı sorunun ikisini kaçıran öğrencinin o alandaki temel ayrımlardan en az birinde boşluğu var demektir.

Bölümlerde üç soru biçimi

Her bölümde soruların bir kısmı doğrudan bilgi ister: arkheyi su olarak gören düşünür kimdir, faydacılığın ölçütü nedir. Bir kısmı kavram ayırır: iki komşu akımdan hangisinin bir tanıma uyduğunu sorar. En büyük pay ise paragraf sorularındadır. Kaynağımızın müfredat notu da bunu vurgular: felsefe sorularının çoğu, bir filozofun görüşünü ya da bir kavramı kısa bir metinden tanımayı ister. Tanı bu biçimleri bilerek karıştırır. Böylece iki öğrenci aynı bölümde aynı puanı alsa bile birinin terimi bilmediği, ötekinin terimi bildiği hâlde paragrafta tanıyamadığı ayrılabilir. İkisinin ilacı farklıdır.

Filozof-görüş kartı: tanının en çok ayırdığı yer

Tanıda en sık yanlış, bilginin kaynağına dair akımlarda çıkar; çünkü bu akımların paragrafları birbirine çok benzer. Aşağıdaki kart, ikinci bölümün yokladığı ayrımların özüdür:

Kartı ezberlemek yetmez; son sütun asıl iştir. Locke ile Hume aynı akımdadır, ama biri «boş levha» der, öteki «alışkanlık». Paragrafta bu ipucunu gören öğrenci, akımı bildiği hâlde filozofu karıştırmaz.

Metin çözümü: ipucundan görüşe

Tanının paragraf sorularına nasıl yaklaştığını bir örnekle görelim. Bilginin kaynağını deneyde arayan bir düşünür şöyle diyebilir:

Yeni doğan bir çocuğa ateşin yaktığını kimse anlatamaz; o bunu elini sobaya yaklaştırdığında öğrenir. Limonun ekşiliğini, karın soğukluğunu da önce tadar, dokunur, sonra bilir. Zihnimizde bulduğumuz hiçbir fikir, duyuların oraya taşımadığı bir yerden gelmemiştir.

Çözümü dört adımda kur. Önce soruyu dinle: metin bilginin nereden geldiğini tartışıyor, yani bilgi felsefesinin kaynak sorusu. Sonra ipucu kelimeleri işaretle: «öğrenir», «tadar, dokunur», «duyuların taşıdığı». Üçüncü adımda akımı adlandır: bilginin kaynağı deneydir, bu empirizmdir. Son adımda çeldiricileri ele: Descartes aklı kaynak sayar, Kant akla da pay verir, Bergson sezgiyi öne çıkarır; metinde aklın payından hiç söz edilmez. Filozof sorulursa, «zihinde duyulardan gelmeyen fikir yoktur» düşüncesi Locke'un boş levha görüşüne en yakın olanıdır.

Sonucu önkoşul zinciriyle okumak

Bölüm puanlarını birbirinden kopuk okuma. Felsefede modüller birbirinin terimlerini ödünç alır. Felsefeyi tanıma modülü sorgulamanın dilini kurar: eleştirel, refleksif, tutarlı gibi kavramlar bütün paragraf sorularında geçer. Bilgi felsefesi, a priori ve a posteriori ayrımını, akıl ve deney karşıtlığını getirir; Platon'un idealarının neden duyularla değil akılla kavrandığı, varlık felsefesinde bu ayrım bilinmeden yerine oturmaz. Ahlakta Kant'ın ödev etiği aklın kendinden gelen yasaya, faydacılık deneyde ölçülen sonuca yaslanır. Bu kavramlar sonraki dört küçük modüle de taşınır: siyasette adalet ahlaka, bilimde tümevarım bilgiye dayanır. Felsefe tarihi ise bu modüllerin hepsine yaslanır. Descartes'ı tarih modülünde bir bütün olarak görmek için onu bilgi felsefesinde rasyonalist, varlık felsefesinde düalist olarak önceden tanımış olmak gerekir.

Bu yüzden sonucu baştan sona doğru tara ve eşiğin altında kalan ilk bölümde dur:

• Birinci bölüm eşiğin altındaysa Sıfırdan Başla dersleriyle başla, ardından FL01'i sırayla çalış. Felsefi düşüncenin özelliklerini tanımayan öğrenci, ileride paragraf köklerindeki «bu düşüncenin hangi özelliği vurgulanmıştır?» türü sorularda da puan bırakır.
• İkinci bölüm eşiğin altındaysa FL02'den başla. Bilgi felsefesindeki eksik, ahlak ve bilim sorularına da sızar; kancadaki Ece bunun örneğidir.
• Üçüncü ya da dördüncü bölüm eşiğin altındaysa önce ikinci bölümün sonucuna dön. Bilgi bölümü de geçilememişse varlık ve ahlak yanlışlarının bir kısmı oradan gelir ve başlangıç FL02 olur; bilgi bölümü geçilmişse eksik o modülün kendisindedir, doğrudan oraya gidilir.
• Beşinci bölüm zayıfsa yanlışların hangi alanda toplandığına bak. Siyaset sorularında adalet ve erdem kavramları karışıyorsa önce ahlak modülünü kapat.
• Altıncı bölüm öteki bölümler geçilmeden tek başına okunmaz. Bilgi bölümünü geçemeyen öğrencinin felsefe tarihindeki yanlışları çoğu zaman tarih eksiği değil, akım eksiğidir.

Felsefe sorularına özgü hata türleri

Tanıyı bitirince her yanlışın yanına türünü yaz. Felsefede yanlışlar çoğunlukla şu kümelerde toplanır:

• Filozof-görüş kayması: Görüşü doğru akıma koyup yanlış düşünüre bağlamak; boş levhayı Hume'a vermek gibi. İlacı, kartın son sütunudur.
• Kavram karışıklığı: Komşu akımları birbirine katmak: rasyonalizm ile empirizm, septisizm ile agnostisizm, hazcılık ile faydacılık, determinizm ile otodeterminizm. İlacı, iki akımı aynı satırda karşılaştıran bir tablodur.
• İpucunu kaçırma: Paragraftaki kilit ifadeyi görmeden genel izlenimle işaretlemek. İlacı, okurken ipucu kelimelerin altını çizmektir.
• Olumsuz kökü atlama: «Ulaşılamaz», «değinilmemiştir», «söylenemez» kökünde metinde geçen ilk seçeneği işaretlemek. İlacı, kökteki olumsuz eki okumaya başlamadan daire içine almaktır.
• Aşırı yorum: Metinde yazmayanı metne eklemek ya da kendi kanaatini düşünürün görüşü sanmak. İlacı, her seçenek için «bu cümle metinde yazıyor mu, metinden zorunlu olarak çıkıyor mu?» diye sormaktır.

Bunların dışında kalan yanlışlar düz bilgi eksiğidir ve konu çalışmasıyla kapanır. Hata türlerinin dağılımı, puan kadar önemlidir: yanlışlarının çoğu olumsuz kökten geliyorsa konu kitabını yeniden okumak sana zaman kaybettirir.

Sonuçtan ilk haftanın planı

Tanı sonucu aynı gün bir haftalık takvime dönüşmelidir. Örnek bir öğrenci düşünelim; sonuçları öğretici amaçla uydurulmuştur: birinci bölüm 6, ikinci 3, üçüncü 5, dördüncü 4, beşinci 5; hedefi yalnız TYT. Eşiğin altındaki ilk bölüm ikincisidir, dördüncü bölüm de zincirde ondan sonra gelir. Bu öğrencinin haftası şöyle kurulabilir: ilk iki gün FL02'nin temel kavramları ve bilginin imkânı, sonraki üç gün rasyonalizm, empirizm ve kritisizm, altıncı gün yukarıdaki karta benzeyen kendi filozof-görüş kartını yazmak, yedinci gün o haftanın yanlışlarını türlerine göre saymak. Dördüncü bölümün eksiği ikinci haftaya kalır; bilgi felsefesindeki ayrımlar oturduktan sonra ödev etiği de daha kolay okunur.

Koşullar ve sınırlar

Tanıyı kitapsız, notsuz ve tek seferde çöz. Bir filozofun adına göz ucuyla bakmak bile ikinci bölümü olduğundan iyi gösterir. Emin olmadığın soruyu boş geç ya da yanına işaret koy; şansla bulunan doğru, eksik listesine yazılır. Altı soru bir modülün tamamını ölçmez; tanı yalnız başlangıç noktasını seçer. İlerlemeyi derslerin ustalık kapıları ve modül sınavları gösterir.

Bütün bu zincir, felsefi bir soruyu gündelik bir sorudan ayırabilmeye dayanır. Sıradaki derste soruların kendisine döneceğiz: bir sorunun cevabı takvime bakarak mı, ölçüm yaparak mı, yoksa ancak gerekçe göstererek mi bulunur? Gündelik, bilimsel ve felsefi soruyu bu ölçütle birbirinden ayırmayı, sıradan bir tartışmanın içinden felsefi bir soru çıkarmayı deneyeceğiz.

Örnek 1 — Başlangıç modülünü seçmek

Soru: Bir öğrenci tanıda birinci bölümde 5, ikinci bölümde 6, üçüncü bölümde 3, dördüncü bölümde 4 doğru yapmıştır. Üçüncü bölümdeki yanlışlarının çoğunda idealizm ile materyalizmi karıştırmıştır. Hedefi yalnız TYT'dir. Bu öğrenci hangi modülden başlamalıdır?

• A) Sıfırdan Başla derslerinden
• B) FL02 bilgi felsefesinden
• C) FL04 ahlak felsefesinden
• D) FL03 varlık felsefesinden
• E) FL09 felsefe tarihinden

Çözüm: Birinci ve ikinci bölüm eşiği geçmiştir; demek ki akıl-deney ayrımı sağlamdır ve varlık sorularındaki karışıklık bilgi bölümünden gelmiyor. Eşiğin altındaki ilk bölüm üçüncüsüdür. Dördüncü bölüm de zayıftır, ama zincirde varlık modülünden sonra gelir. Felsefe tarihi yalnız TYT hedefleyen biri için planda yoktur. Cevap: D.

Örnek 2 — Paragraftan akımı bulmak

Soru: Bilginin sınırlarını tartışan bir düşünür şöyle diyebilir: «Duyularımız bize renkleri, sesleri, sertliği verir; ama bu izlenimleri zaman ve mekân içinde düzenleyen, aralarında neden-sonuç bağı kuran bizim zihnimizdir. Yalnız duyumlardan oluşan bir bilgi dağınık kalır, yalnız zihnin kalıplarından oluşan bir bilgi ise boştur.» Bu görüş hangi akıma aittir?

• A) Empirizm
• B) Rasyonalizm
• C) Kritisizm
• D) Sezgicilik
• E) Septisizm

Çözüm: Metin hem duyulara hem zihne pay veriyor: malzeme duyulardan, düzen zihinden gelir. Yalnız deneyi kaynak sayan empirizm de, yalnız aklı kaynak sayan rasyonalizm de bu dengeyi kurmaz. Sezgi ya da şüphe metinde hiç geçmez. Akıl ile deneyi birlikte bilginin kaynağı sayan görüş Kant'ın kritisizmidir. Cevap: C.

Örnek 3 — Yanlışın türünü adlandırmak

Soru: Bir öğrenci «Bu parçada aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir?» sorusunda, paragrafın ikinci cümlesinde açıkça yazan seçeneği işaretlemiştir. Bu yanlış hangi türdendir?

• A) Olumsuz kökü atlama
• B) Kavram karışıklığı
• C) Filozof-görüş kayması
• D) Aşırı yorum
• E) Bilgi eksiği

Çözüm: Öğrenci metinde gördüğü cümleyi doğru tanımış, ama kök metinde olmayanı soruyordu. Sorun bilgide ya da kavramda değil, kökteki olumsuzluğun okunmamasındadır. Bunun ilacı, okumaya başlamadan kökteki olumsuz ifadeyi daire içine almaktır. Cevap: A.

Örnek 4 — Tanının koşulları

Soru: Bir öğrenci tanıyı çözerken bilmediği iki filozof sorusunda tahminle işaretleme yapmış, ikisi de doğru çıkmıştır. Bu iki doğruya ne yapmalıdır?

• A) Puana ekleyip bölümü geçmiş saymalıdır.
• B) Testi tamamen geçersiz saymalıdır.
• C) Bu soruları puandan sayıp hata türü listesine yazmamalıdır.
• D) Bölümün eşiğini bir soru düşürmelidir.
• E) Doğru çıksalar da eksik listesine yazmalıdır.

Çözüm: Tanının amacı bilinmeyeni görünür kılmaktır. Şansla bulunan doğru, öğrenciyi o bölümü geçmiş gösterir ve gerçek eksik planın dışında kalır. Bu yüzden bu sorular eksik listesine girer. Cevap: E.

• En düşük puanlı bölümden başlamak. Zincirde daha geride eşik altı bir bölüm varsa, sonraki bölümlerdeki yanlışların bir kısmı oradan gelir; başlangıç zincire göre seçilir.
• Akımı bilip filozofu tahminle seçmek. Empirizmi tanıyan öğrenci Locke ile Hume arasında yazı tura atıyorsa eksiği kartın son sütunundadır.
• Felsefe tarihini ayrı bir ezber dalı sanmak. Altıncı bölümdeki yanlışlar çoğu zaman bilgi, varlık ve ahlak bölümlerindeki akım eksiğinin devamıdır.
• Her yanlışa konu tekrarıyla karşılık vermek. Olumsuz kökü atlama ve aşırı yorum, kitabı yeniden okumakla düzelmez; okuma alışkanlığı ister.
• Kendi görüşünü düşünürün görüşü sanmak. Ahlak ve din paragraflarında «bence doğru olan» seçenek, metnin söylediği seçenek değildir.
• Bölüm sayısını ve eşiği sınav bilgisi sanmak. Bunlar bu tanının tasarımıdır; sınav hakkında bilinen TYT'deki 5 soru, 5 ek soru ve AYT Felsefe grubudur.