Felsefe neden sorularla başlar?

Teneffüste Ece telefonundaki başlığı yüksek sesle okur: «Sabah içilen kahve hafızayı güçlendiriyor.» Masanın öbür ucundaki Kaan tek bir şey sorar: «Bunu nereden biliyorsun?» Ece önce güler, sonra duraksar. Haberin altındaki araştırmayı açmamıştır; kimin yaptığını, kaç kişiyle yapıldığını hatırlamaz. Elinde bir cümle vardır, ama o cümleye neden inandığını söyleyemez. Kaan aslında kahveyi sormamıştır. Ece'nin taşıdığı şeyin bilgi mi, yoksa kulaktan dolma bir söz mü olduğunu sormuştur. Felsefe o duraksamanın içinde başlar. TYT'deki bir felsefe paragrafı da çoğu zaman sana böyle bir duraksamayı anlatır ve düşünürün hangi soruyla uğraştığını bulmanı ister.

• Hayret, merak ve şüpheyi birbirinden ayırır, her birinin doğurduğu soru biçimini gösterirsin.
• "Bilgi nedir?" sorusunu "Bu bilgiyi nereden biliyorum?" sorusundan ayırır, bir paragrafın hangisine yöneldiğini belirlersin.
• YKS'deki felsefe sorularının sayısını ve paragraf biçimini tanır, bir metindeki görüşü ipuçlarından çıkarırsın.
• Bu akademide filozof-görüş kartı, metin çözümü ve tekrar kartıyla nasıl ilerleyeceğini planlarsın.

Kapanan soru, açılan soru

"Kütüphane bugün kaçta kapanıyor?" diye soran biri kapıdaki levhaya bakar ve işi biter. Cevabı öğrendikten sonra o soruyu bir daha düşünmez. "Bir şeyi bildiğimi nasıl anlarım?" diye soran biri ise bir cevap bulduğunda rahatlamaz; bulduğu cevabın içinden yenisi doğar: "Peki bu cevaba neden güveniyorum?" Birinci tür soru bir bilgi eksiğini kapatır. İkinci tür soru, insanın elindeki bilgiyle kurduğu ilişkiyi kurcalar ve bu yüzden kolay kapanmaz.

Felsefeyle ilk temas bu farkı görmekle olur. Felsefenin tanımı ve özellikleri Felsefeyi Tanıma modülünün konusudur; bu ders yalnız sorunun kendisiyle ilgilenir: felsefi bir soru hangi ruh hâlinden doğar, hangi biçimde kurulur ve sınav kâğıdında hangi kılıkta karşına çıkar.

Hayret, merak, şüphe

Ders kitapları felsefi sorunun doğduğu durumları çoğunlukla hayret, merak ve şüphe diye adlandırır. Birbirine yakın dururlar, ama her biri başka bir soru kurar.

Hayret (şaşırma), alışılmış bir şeyin birden açıklama isteyen bir şeye dönüşmesidir. Her akşam gördüğün gökyüzü bir gün sana tuhaf gelir ve kendine, bütün bunların neden var olduğunu sorarsın. Ders kitaplarında Platon'a ve Aristoteles'e, felsefenin hayretle başladığı görüşü atfedilir. Hayretten çıkan soru çoğunlukla "Bu neden böyle, neden başka türlü değil?" biçimini alır.

Merak, bilme isteğidir. Aristoteles'in, insanın doğası gereği bilmek istediğini söylediği aktarılır. Meraklı kişinin bir şeyi garip bulması gerekmez; zihnindeki boşluğu doldurmak ister. Merakın sorusu "Bu nedir, nasıl işler?" diye kurulur.

Şüphe, kabul edilmiş bir bilgiye duyulan güvenin bir süreliğine askıya alınmasıdır. Kuşku duyan kişi bilmediğini ilan etmez; bildiğini sandığı şeyin sağlam olup olmadığını sınar. Sokrates'e, kişinin kendi bilgisizliğini fark etmesinin bilgeliğe giden yolun başı olduğu görüşü atfedilir. Descartes ise kuşkuyu, ileride Bilgi Felsefesi modülünde göreceğin gibi, kesin bilgiye ulaşmak için bilinçli olarak kullanılan bir yöntem hâline getirir. Kuşkudan doğan soru "Bundan nasıl emin olabilirim?" biçimindedir.

Kancadaki Ece hayret de merak da yaşamadı. Kaan'ın sorusu ona kahve hakkında yeni bir şey öğretmedi; elindeki cümlenin dayanaksız olabileceğini gösterdi. Ece'yi duraklatan şey kuşkuydu.

İlk filozof-görüş kartın bu dört düşünürle başlıyor:

Kartın son sütunu en önemli sütundur. Platon ile Aristoteles aynı anahtar kavramı paylaşır; Sokrates ile Descartes da kuşkuyu ortak noktada buluşturur. Sınavda seni ayırt edici ipucu kurtarır.

"Bilgi nedir?" ile "Bu bilgiyi nereden biliyorum?"

İki soru aynı konuya bakıyor gibi görünür, ama farklı yerlere dokunur.

"Bilgi nedir?" sorusu bilginin kendisini sorar: Bir şeyi bilmek ile ona yalnızca inanmak arasındaki fark nedir? Tutan bir tahmin bilgi sayılır mı? Bu sorunun cevabı bir tanım ya da bir ayrımdır.

"Bu bilgiyi nereden biliyorum?" sorusu ise bilgiye ulaşılan yolu ve o yolun güvenilirliğini sorar: Gözüm mü gösterdi, aklımla mı çıkardım, birinin sözüne mi dayandım? Bu soru, soranın kendisine döner; kişi kendi bilme yolunu incelemeye başlar.

Ece'nin durumuna iki sorudan da bakılabilir. "Kahve hafızayı güçlendirir" cümlesinin bilgi sayılıp sayılamayacağı birinci sorunun alanına girer. Ece'nin o cümleye hangi yoldan vardığı ise ikinci sorunun alanıdır. Bilgi felsefesi modülünde ikinci soru, bilginin kaynağı tartışmasına dönüşür: aklı esas alan görüşler ile deneyi esas alan görüşler orada karşı karşıya gelir.

YKS'de felsefe sorusu nasıl görünür?

TYT'nin sosyal bilimler testinde 5 felsefe sorusu yer alır. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları yerine felsefe sorularını seçen adaylar bunlara ek olarak 5 felsefe sorusu daha cevaplar. AYT'de ise felsefe soruları, Felsefe grubunun içinde gelir.

Bu soruların büyük bölümü paragraf biçimindedir. Önüne birkaç cümlelik bir metin konur ve senden üç şeyden birini yapman istenir: metindeki görüşün hangi düşünüre ya da akıma ait olduğunu bulmak, metnin hangi kavramı anlattığını tanımak ya da metinden hangi yargının çıkarılabileceğini seçmek. Yıl ya da eser adı soran soru az görülür. Bu yüzden filozof adlarını bir liste gibi ezberlemek seni kapıya kadar getirir ama içeri sokmaz; içeri girmek için iki yakın görüşü ayırabilmen gerekir.

Metin çözümü: ipucundan düşünüre

Aşağıdaki paragrafı, bu derste tanıdığın görüşlerden birini savunan bir düşünür şöyle kurabilir:

Cesaretin ne olduğunu çok iyi bildiğini söyleyen bir komutanla konuştum. Ona örnekler sordum, o da tanımlar verdi; ama her yeni tanım bir öncekiyle çatıştı. Sonunda ikimiz de cesaretin ne olduğunu bilmediğimizi kabul ettik. Ben ondan yalnız şu kadar ileriydim: bilmediğimi biliyordum.

• Adım 1: İpucu kelimelerini işaretle. "Sordum", "her yeni tanım bir öncekiyle çatıştı", "bilmediğimi biliyordum."
• Adım 2: Hangi ruh hâli? Paragraf bir kuşkuyla ilerler, ama bu kuşku yalnız bir zihnin içinde değil, iki kişinin konuşmasında yürür.
• Adım 3: Kartla eşleştir. Soru-cevapla ilerleyen konuşma, çelişkinin gösterilmesi ve bilgisizliğin kabulü kartın Sokrates satırına oturur.
• Adım 4: En yakın çeldiriciyi ele. Descartes da kuşkuyu kullanır, ama tek başına düşünerek ve kesin bir temele ulaşmak için. Bu paragrafta kesinlik arayışı yoktur; konuşma bilgisizliğin kabulünde biter.

Paragrafta "Sokrates" adı hiç geçmedi. Seni cevaba götüren, kartın ayırt edici ipucu sütunu oldu.

Bu akademide nasıl çalışacaksın?

Akademi bu oryantasyondan ve sıfırdan başlayanlar için kurulan iki dersten sonra TYT'nin modüllerine geçer: felsefeyi tanıma, bilgi, varlık, ahlak, sanat, din, siyaset ve bilim felsefesi. AYT için felsefe tarihi modülü gelir. En sonda derece kampı filozof-görüş eşleştirmesini ve paragraf tipi soruları yoğun biçimde tekrarlatır.

Her derste üç araç kullanacaksın:

• Filozof-görüş kartı: filozof, görüş, anahtar kavram ve ayırt edici ipucu sütunlarıyla. Kart her modülde büyür; en çok emek, son sütuna gider.
• Metin çözümü: her derste en az bir özgün paragraf. İpucu kelimelerini işaretler, görüşü adlandırır ve en yakın çeldiriciyi neden elediğini bir cümleyle yazarsın.
• Tekrar kartı: dersin tek ekranlık özeti. Haftada bir kartları karıştırıp yalnız ipucu sütununa bakarak düşünürü bulmaya çalış; bulamadığın satır, döneceğin yerdir.

Felsefe çalışmak, adları hatırlamaktan çok, birbirine benzeyen iki cevabı ayırmaktır. Sınav çeldiricisini tam bu benzerliğin üstüne kurar.

Bir sonraki adım, hangi noktadan yola çıktığını görmek. Tanı testi kısa sorularla, bu dersteki ayrımları ve modüllerin temel kavramlarını ne ölçüde zaten tanıdığını ölçecek; sonucuna göre hangi modülde yavaşlaman, hangisinde hızlanabileceğin belli olacak.

Örnek 1 — Sorunun kaynağı

Soru: Bir öğrenci rüyasında gördüğü bir sınavın gerçek olmadığını uyandıktan sonra anladığını düşünür ve kendine şunu sorar: "Şu an uyanık olduğumu neye dayanarak söyleyebilirim?" Öğrencinin sorusu en çok hangisinden doğmuştur?

• A) Bir olayı ölçüp sayıya dökme isteğinden
• B) Elindeki bilginin dayanağını sınayan bir kuşkudan
• C) Bir eserin güzelliğine duyulan hayranlıktan
• D) Bir kurala uyma zorunluluğundan
• E) Bir eksik bilgiyi bir kaynaktan tamamlama isteğinden

Çözüm: Öğrenci yeni bir bilgi aramıyor; "uyanığım" yargısının neye dayandığını sorguluyor. "Neye dayanarak" ifadesi, bilginin güvenilirliğini sınayan kuşkuya işaret eder. E seçeneği merakı anlatır, ama merak bir boşluğu doldurmak ister, var olan bilgiyi sarsmaz. Cevap: B.

Örnek 2 — Kartın son sütunu

Soru: "Bir düşünüre göre zihin, bir şeyi kesin olarak kabul etmeden önce ondan kuşku duymak için en küçük bir neden kalıp kalmadığına bakmalıdır. Kuşku ona göre bir duraktır; yolun sonu, artık kuşkulanılamayacak bir temeldir." Bu görüş hangi düşünüre aittir?

• A) Platon
• B) Aristoteles
• C) Sokrates
• D) Descartes
• E) Herakleitos

Çözüm: Kuşkunun bir araç ("durak") olarak kullanılması ve amacın kesin bir temel olması, karttaki yöntemsel şüphe satırına oturur. Sokrates de sorgular, ama onun konuşması bilgisizliğin kabulüyle biter, kesin bir temelin kurulmasıyla değil. Cevap: D.

Örnek 3 — İki sorudan hangisi?

Soru: "Birinin 'yarın yağmur yağacak' demesi ve yağmurun gerçekten yağması, onun bunu bildiğini göstermez; tahmini şans eseri tutmuş olabilir. Bilgiyi şansla tutan bir tahminden ayıran şey bulunmadan bilmekten söz edilemez." Bu paragrafın asıl uğraştığı soru hangisidir?

• A) Bilgi nedir, onu tutan bir tahminden ayıran ölçüt hangisidir?
• B) Yağmur hangi hava koşullarında yağar?
• C) Bu tahmin hangi haber kaynağından alınmıştır?
• D) Gözlerimiz bizi yanıltabilir mi?
• E) Tahmini yapan kişi güvenilir biri midir?

Çözüm: Paragraf bilginin hangi yoldan geldiğini değil, bir inancı bilgi yapan ölçütün ne olduğunu arıyor. "Ayıran şey" ifadesi tanım arayışını gösterir. C, D ve E bilginin kaynağına yönelir; B ise felsefi değil, olgusal bir sorudur. Cevap: A.

Örnek 4 — Sınavdaki yer

Soru: TYT'de Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi soruları yerine felsefe sorularını seçen bir aday, toplam kaç felsefe sorusu cevaplar?

• A) 5
• B) 15
• C) 20
• D) 25
• E) 10

Çözüm: Her aday 5 felsefe sorusu cevaplar; Din Kültürü yerine felsefeyi seçen aday bunlara 5 ek soru daha ekler. 5 + 5 = 10. Cevap: E.

• Hayret ile merakı tek kavram sanmak. Hayret alışılmış olanın tuhaf görünmesidir; merak ise bir eksiği doldurma isteğidir. Paragraf "birden garip geldi" diyorsa hayrete, "öğrenmek istedi" diyorsa merağa bakarsın.
• Kuşkuyu her zaman bilginin reddi saymak. Descartes kuşkuyu kesin bilgiye ulaşmak için kullanır. Metinde "temel", "kesinlik", "yöntem" geçiyorsa kuşku bir araçtır, varılacak yer değil.
• Ortak kelimeye atlamak. "Şüphe" kelimesini görüp hemen Descartes'ı işaretlemek, Sokrates paragraflarında puan kaybettirir. Soru-cevapla ilerleyen bir konuşma varsa önce Sokrates satırına bak.
• "Nereden biliyorum?" sorusunu tanım sorusuyla karıştırmak. Paragraf duyulardan, akıldan, kaynaktan söz ediyorsa bilginin yolunu; "ne sayılır", "ayıran ölçüt" diyorsa bilginin ne olduğunu sorar.
• Metne kendi bilgini eklemek. Bir filozof hakkında bildiğin doğru ama paragrafta geçmeyen bir bilgi, "metne göre" diye başlayan sorularda çoğu zaman çeldiricidir.