Felsefenin anlamı

Kerem felsefe kitabını ilk kez açtığında karşısına bir tanım değil, altı tanım çıkıyor. Biri felsefenin ilk nedenleri araştırdığını, biri aklın amaçlarıyla uğraştığını, bir başkası varlıkları yalnız var olmaları açısından bildiğini söylüyor. Kerem sayfanın kenarına not düşüyor: «Hangisi doğru? Ezberleyeceğim tanımı seçin.» Ertesi gün öğretmen notu tahtaya taşıyor ve beklenmedik bir cevap veriyor: sınav bu cümlelerden birini «doğru tanım» diye sormaz; sorduğu, bir paragrafta saklanan tanımın kime ait olduğudur. Bunu yakalamak için altı cümleyi kelimesi kelimesine ezberlemek gerekmez, her birindeki tek bir ayırt edici ifadeyi tanımak yeter. Kerem'in notunda gizli bir soru daha var: bu kadar farklı tanım nasıl aynı adı paylaşıyor? Cevabın ilk ipucu adın kendisinde.

• «Felsefe» kelimesinin kökenini ve terimin Pythagoras'la ilişkisini açıklarsın.
• Bilgi ile bilgelik arasındaki farkı örnek üzerinde ayırt edersin.
• Ders kitaplarında aktarılan felsefe tanımlarını anahtar kavramları yardımıyla filozoflarıyla eşleştirirsin.
• Felsefenin bitmiş bir sonuçlar listesinden çok sürüp giden bir düşünme etkinliği olduğunu gerekçelendirirsin.

Bir kelimenin içindeki iki kök

Türkçedeki «felsefe» sözcüğü dilimize Arapça üzerinden geçmiştir, ama kökü Yunanca philosophia kelimesidir. Bu kelime iki parçadan kurulur. Philo sevmek, sevgi duymak anlamına gelir; sophia ise bilgelik demektir. İkisi birleşince ortaya «bilgelik sevgisi» anlamı çıkar. Aynı kökten gelen philosophos, yani filozof da «bilgeliği seven kişi» demektir.

Çeviride kolayca atlanan nokta fiilin seçimidir: kelime «bilge olmak» demez, «sevmek» der. Sevgi çoğu zaman insanın henüz ulaşamadığı şeye yönelir; elde tutulan bir şey için arayışa çıkılmaz. Dolayısıyla felsefe adı, daha baştan bir arayışı ve bir yönelişi içinde taşır. Filozof, her şeyi bilen kişiden çok bilmediğinin farkında olup bilgeliğe doğru yol alan kişidir.

Pythagoras'a atfedilen ad

Ders kitaplarında «filozof» ve «felsefe» terimlerini ilk kullanan kişinin Pythagoras olduğu aktarılır. Burada «atfedilir» denmesinin bir sebebi var: Pythagoras'tan bize kendi eliyle yazılmış bir metin kalmamıştır; bu bilgi ondan yüzyıllar sonra yazan kişilerin aktarımına dayanır. Bu yüzden sınavda da, kitaplarda da ifade temkinlidir.

Anlatılan hikâyeye göre Pythagoras kendisine «bilge» (sophos) denmesini kabul etmemiş, «bilgeliği seven» (philosophos) denmesini yeğlemiştir. Gerekçesi şudur: tam anlamıyla bilge olmak insanın gücünü aşar; insana düşen, bilgeliği sevmek ve onu aramaktır. Bu anlatı, kelimenin kökündeki arayış fikriyle aynı yere çıkar.

Thales ve felsefenin başlangıcı

Ders kitapları ilk filozof olarak Miletli Thales'i anar. Thales MÖ 6. yüzyılda, bugünkü Aydın sınırları içinde kalan antik Milet kentinde yaşamıştır. İlk filozof sayılmasının nedeni verdiği cevabın kendisinden çok, soruyu soruş biçimidir: doğadaki olayları tanrıların öfkesiyle ya da efsanelerle açıklamak yerine akıl yürüterek ve doğanın kendisinden hareket ederek açıklamaya çalışmıştır. Thales'in hangi cevabı verdiği varlık felsefesi modülünde ayrıntısıyla işlenecek.

Burada iki bilgiyi birbirine bağlamak sınavda iş görür. Felsefeye adını verdiği kabul edilen kişi Pythagoras'tır; ilk filozof sayılan kişi ise Thales'tir. Thales, Pythagoras'tan önce yaşamıştır. Demek ki felsefi düşünme, «felsefe» adı ortaya çıkmadan önce de vardı; ad, zaten yapılmakta olan bir etkinliğe sonradan verildi.

Bilgi ile bilgelik

Bilgi, belirli bir konuda doğruluğu gösterilebilen yargıdır: suyun deniz seviyesinde yüz derecede kaynadığını ya da Milet'in Ege kıyısında kurulduğunu bilmek böyledir. Bilgi tek tek parçalar hâlinde biriktirilebilir, bir kitaptan ötekine aktarılabilir.

Bilgelik ise bu parçaları hayatın bütünüyle ilişkilendirebilmektir. Bilge kişi neyin önemli olduğunu, bildiklerinin neye yaradığını ve nerede sınırlandığını görür. Çok sayıda bilgiye sahip biri bilge olmayabilir: bir ansiklopedi binlerce bilgi taşır ama kimseye nasıl yaşanacağını söylemez. Tersine, az okumuş biri karşılaştığı durumları ölçülü ve derinlemesine değerlendirebilir.

Felsefe bu ayrımda bilgelik tarafındadır. Bilgiyi küçümsemez, onu malzeme olarak kullanır; ama asıl uğraşı bilgilerin anlamını, değerini ve temellerini sormaktır. «Bunu biliyorum» cümlesinden sonra filozofun sorusu gelir: Bunu nasıl biliyorum ve bilmek bana ne kazandırıyor?

Hazır cevaplardan çok bir uğraş

Felsefeyi kitaplarda sıralanmış hazır cevapların toplamı sanmak yanıltıcıdır. Kant'a atfedilen ünlü bir söz bu noktayı özetler: felsefe öğrenilmez, felsefe yapmak öğrenilir. Bir filozofun vardığı yargıyı ezberleyen öğrenci, o yargıya götüren yolu yürümemiş olur.

Felsefi soruların büyük bölümü tek seferde kapanmaz. «Bilgi nedir?», «İyi olan nedir?», «Var olan nedir?» gibi sorular Antik Yunan'dan bu yana yeniden yeniden sorulur. Her filozof bir önceki cevabı inceler, eksiğini gösterir ve soruyu yeni bir açıdan kurar. Bu yüzden felsefe, sonuçları raflara dizilmiş bir depoya değil, durmadan süren bir konuşmaya benzer. Sınav açısından bunun pratik bir anlamı var: bir görüşü tanımak için o görüşün gerekçesini ve hangi soruya cevap verdiğini izlemek, cümlesini hatırlamaktan daha sağlam bir yoldur.

Filozofların tanımları

Felsefenin herkesin üzerinde uzlaştığı tek bir tanımı yoktur. Her filozof tanımına kendi düşüncesinin ağırlık merkezini yerleştirir; biri varlığa, biri nedenlere, biri akla, biri çağa vurgu yapar. Aşağıdaki tanımlar ders kitaplarında aktarıldığı biçimiyle özetlenmiştir. Sınavda bu tanımlardan biri «en doğrusu» diye sorulmaz; sorulan, verilen tanımın kime ait olduğu ve hangi kavramın öne çıktığıdır.

Tabloya bakınca ilk üç tanımın da «varlık» sözcüğünü taşıdığı görülür; sınavın en çok yararlandığı karışıklık buradadır. Platon'un tanımında öne çıkan, varlığın bilgisine doğru yol almaktır. Aristoteles'te mesele nedenlerdir: bir şeyi açıklarken geriye doğru gidilir ve başka hiçbir şeye dayanmayan ilk nedenlere varılır. Farabi'nin tanımı ise varlıkları belirli bir yönleriyle değil, yalnızca var olmaları açısından ele alır; renkleri, büyüklükleri ya da işlevleri onu ilgilendirmez. Kindi'nin tanımı bir sınır koyar: insan her şeyi bilemez, ama gücü yettiğince hakikati arar. Kant'ın tanımı varlıktan çok aklın kendisine döner. Hegel'in tanımında ise felsefe, içinde doğduğu zamandan ayrılamaz.

Metin çözümü: paragraftaki tanımı filozofa bağlamak

Şu özgün paragrafı ele alalım; onu, tabloda yer alan düşünürlerden birinin çizgisini izleyen biri kaleme almış olsun: «Bir ağacı oduncu kereste olarak, ressam renk olarak, bahçıvan meyve verip vermemesine göre inceler. Hiçbiri ağaca yalnızca var olan bir şey olarak bakmaz. Felsefe ise tam bunu yapar: şeyleri hangi işe yaradıklarıyla değil, var olmalarının kendisiyle düşünür.»

Çözüm üç adımda ilerler. İlk adımda anahtar ifadeyi işaretle: «yalnızca var olan bir şey olarak», «var olmalarının kendisi». İkinci adımda bu ifadeyi karttaki ipuçlarıyla karşılaştır: «ilk neden» yok, «aklın amaçları» yok, «çağ» yok; kalan adaylar varlığa dayanan Platon ve Farabi'dir. Üçüncü adımda bu iki adayı ayır: paragraf bilgiye ulaşma yolculuğunu anlatmıyor, varlıkları öteki yönlerinden soyup yalnız varlık olmaları açısından ele alıyor. Bu kayıt Farabi'nin tanımına aittir. Kerem'in sayfasındaki üçüncü tanım da buydu; sınavda en sık düşülen hata, «varlık» sözcüğünü görür görmez kaydı okumadan Platon'a koşmaktır.

Felsefenin adını ve ne iş yaptığını gördük; geriye bu etkinliği bilimden, dinden ya da gündelik konuşmadan ayıran şey kalıyor. Bir düşüncenin felsefi sayılması için eleştirel, refleksif, rasyonel, tutarlı, sistemli, evrensel ve birikimsel olması beklenir. Bu yedi niteliğin her biri neyi şart koşar ve bir paragrafta hangisinin işlendiği nasıl anlaşılır, sıradaki derste bunu açacağız.

Örnek 1 — Kelimenin kökü

Soru: «Philosophia» kelimesini oluşturan iki kökün anlamı birlikte hangisini verir?

• A) Akıl ve mantık
• B) Sevgi ve bilgelik
• C) Doğa ve neden
• D) Varlık ve oluş
• E) Söz ve hakikat

Çözüm: Philo sevgi, sophia bilgelik anlamına gelir; birleşimleri «bilgelik sevgisi» demektir. Öteki seçenekler felsefenin konularından söz eder, kelimenin kökünden değil. Cevap: B.

Örnek 2 — Tanımı filozofla eşleştirme

Soru: «Felsefe, var olan şeylerin ilk nedenlerini ve ilkelerini araştıran bilimdir.» tanımı ders kitaplarında hangi filozofa dayandırılır?

• A) Hegel
• B) Kindi
• C) Platon
• D) Aristoteles
• E) Kant

Çözüm: Tanımın ayırt edici sözcükleri «ilk nedenler» ve «ilkeler»dir. Platon'un tanımında da varlık geçer, ama onun vurgusu nedenler zincirine değil, varlığın bilgisine ulaşmayadır. Cevap: D.

Örnek 3 — Adı koyan ile ilk filozof

Soru: Bir öğrenci defterine «Felsefe terimini ilk kullanan ve ilk filozof sayılan kişi Thales'tir.» yazmıştır. Bu cümledeki yanlış nasıl düzeltilmelidir?

• A) Terimi ilk kullanan kişi Pythagoras olarak anılır; ilk filozof sayılan Thales'tir.
• B) İlk filozof sayılan da, terimi kullanan da Aristoteles'tir.
• C) Thales terimi kullanmış, Pythagoras ilk filozof sayılmıştır.
• D) Terimi Platon kullanmış, ilk filozof Kindi'dir.
• E) Cümlede yanlış yoktur.

Çözüm: Ders kitapları iki ayrı kişiyi anar: terim Pythagoras'a atfedilir, ilk filozof unvanı Thales'e verilir. Cümle iki bilgiyi tek kişide birleştirdiği için hatalıdır. Cevap: A.

Örnek 4 — Bilgi ile bilgelik

Soru: «Kütüphanedeki her kitabın yerini ezbere bilen görevli, okurlara hangi kitabın hayatlarında neyi değiştirebileceğini söyleyemiyordu.» Bu cümle aşağıdaki ayrımlardan hangisini örnekler?

• A) Felsefe ile bilim
• B) Akıl ile duygu
• C) Terim ile tanım
• D) Varlık ile oluş
• E) Bilgi ile bilgelik

Çözüm: Görevlinin elinde çok sayıda doğru bilgi vardır, ama bu bilgileri hayatın bütünüyle ilişkilendiremez. Bilginin çokluğu ile bilgeliğin derinliği arasındaki fark tam bu noktada görünür. Cevap: E.

• Pythagoras ile Thales'i karıştırmak. Terimi koyan Pythagoras'a atfedilir, ilk filozof Thales sayılır; soruda hangisinin sorulduğuna bak.
• «Varlık» sözcüğünü görünce Platon'u işaretlemek. Platon, Aristoteles ve Farabi'nin tanımlarının üçü de varlığa dayanır; ayrımı «ulaşmak», «ilk neden» ve «varlık olmak bakımından» ifadeleri yapar.
• Felsefeyi bilgi birikimiyle eş tutmak. Kelime bilgelik sevgisini anlatır; çok bilgi sahibi olmak kendiliğinden bilgelik sayılmaz.
• Tanımlardan birini tek doğru tanım sanmak. Ders kitapları tanımları karşılaştırır; soru çoğu zaman tanımın sahibini ya da öne çıkardığı kavramı sorar.
• «Atfedilir» kaydını atlamak. Pythagoras'tan yazılı metin kalmamıştır; terimin ona ait olduğu kesin bir belgeye değil, aktarıma dayanır.