Felsefi düşüncenin özellikleri

Defne deneme kitapçığının felsefe sayfasında bir paragrafa takılıyor. Paragraftaki düşünür, yıllardır savunduğu bir görüşü yeniden ele alıp «Ben buna nasıl inanmaya başlamıştım?» diye kendine soruyor. Soru kökü kısa: parçada felsefi düşüncenin hangi niteliği öne çıkıyor? Defne «eleştirel» ile «refleksif» arasında gidip geliyor; ikisi de sorgulamaktan söz ediyor gibi. Sonunda eleştireli işaretliyor ve cevap anahtarında refleksifi görüyor. Akşam defterine şunu yazıyor: «Sorgulamak ikisinde de var. O hâlde fark neyin sorgulandığında olmalı.» Defne'nin yakaladığı ipucu bu dersin omurgası: her nitelik paragrafta kendine özgü bir iz bırakır ve o izi tanıyan öğrenci, birbirine benzeyen seçenekler arasında kaybolmaz.

• Felsefi düşüncenin yedi niteliğini tanımlar, her birine bir düşünürün tutumundan örnek verirsin.
• Eleştirel ile refleksif, tutarlı ile sistemli nitelikleri paragraftaki işaretlerden ayırt edersin.
• Felsefedeki birikimi bilimdeki birikimden ayıran farkı gerekçeleriyle açıklarsın.
• Özgün bir paragrafta vurgulanan niteliği adım adım bulursun.

Felsefi olanı gündelik olandan ayırmak

Herkes zaman zaman «Adil olmak ne demek?» diye düşünür. Bu soru arkadaş sohbetinde birkaç cümleyle geçiştirilebilir: biri «herkese eşit davranmak» der, öteki başını sallar, konu kapanır. Aynı soru felsefi bir düşüncenin konusu olduğunda iş değişir. Verilen cevap hemen kabul edilmez, gerekçesi istenir; gerekçe aklın denetiminden geçirilir; cevabın başka yargılarla çelişip çelişmediğine bakılır; adalet hakkındaki görüş, insan ve toplum hakkındaki öteki görüşlerle birleştirilir. Ders kitapları bu farkları yedi ad altında toplar. Bu derste izleyeceğimiz sırayla: sorgulayan (eleştirel), kendine dönen (refleksif), akla dayanan (rasyonel), çelişmeyen (tutarlı), bütün kuran (sistemli), herkesi ilgilendiren (evrensel) ve zamanla biriken (birikimsel) düşünce. Adları ezberlemek kolaydır; sınavda zorlanılan yer, bu adların bir paragrafın içinde nasıl göründüğünü tanımaktır.

Eleştirel: hazır kabule dur demek

Eleştirel düşünce, gelenekten, otoriteden ya da çoğunluktan gelen bir yargıyı sırf oradan geldiği için benimsemez. «Herkes böyle biliyor» bir gerekçe sayılmaz; yargının dayanağı sorulur. Eleştiri burada kusur bulmak anlamına gelmez, sınamak anlamına gelir: sınamadan sağ çıkan görüş de korunabilir. Sokrates bu tutumun ders kitaplarındaki en bilinen örneğidir. Atina'da cesaretin, erdemin, adaletin ne olduğunu bildiğini söyleyenlere sorular yöneltmiş, onların tanımlarını sınamış ve çoğu zaman bu tanımların savunulamadığını göstermiştir. Paragrafta eleştirelliği ele veren sözler şunlardır: «sorgusuz kabul etmemek», «yerleşik kanaat», «otoriteye dayanmamak», «gerekçesini sormak».

Refleksif: düşüncenin kendine dönmesi

Refleksif sözcüğü yansımayı çağrıştırır: ışığın aynadan geri dönmesi gibi düşünce de kendi üzerine döner. Burada sorgulanan dış dünyadaki bir kanaat değil, düşünenin kendi bilgisi, kendi yöntemi, düşünmenin kendisidir. «Bildiğimi sandığım şeyi nasıl biliyorum?», «Aklım neyi kavrayabilir, neyi kavrayamaz?» soruları bu türdendir. Descartes, duyulardan gelen bilgiye ve daha önce doğru kabul ettiği inançlara şüpheyle yaklaşmış, kendi düşünme etkinliğinden başka bir dayanak kalmayana dek şüpheyi sürdürmüştür; «Düşünüyorum, öyleyse varım» sözü ona atfedilir. Ders kitaplarında refleksifliğin bir tanımı daha geçer: düşünce üzerine düşünme.

Eleştirel mi, refleksif mi?

İki nitelikte de sorgulama vardır; bu yüzden en sık karışan çift budur. Ayrımı sorgulamanın yönü yapar. Okun ucu dışarıya, başkalarının görüşüne, geleneğe, toplumun kabullerine dönükse paragraf eleştirelliği anlatır. Ok düşünürün kendisine, kendi inançlarına, düşünme yöntemine ya da aklın sınırlarına dönüyorsa refleksifliği anlatır. Defne'nin paragrafında düşünür kendi eski görüşünü ve o görüşe nasıl vardığını soruyordu; ok geri dönmüştü.

Rasyonel: dayanak akıldır

Felsefi düşünce gerekçesini akıldan alır. Bir yargıyı bir efsaneye, bir kehanete ya da kişisel bir hisse dayandırmak yerine akıl yürütmeyle temellendirir. Thales'in doğayı tanrıların öfkesiyle değil doğanın kendisinden hareketle açıklamaya çalışması bu niteliğin ilk örneği olarak anılır. Paragrafta «gerekçelendirmek», «akıl yürütmek», «mitlere başvurmamak», «kanıt göstermek» gibi ifadeler rasyonelliğe işaret eder. Dikkat: rasyonellik deney yapmak demek değildir; felsefe deney yerine kavramlar ve çıkarımlarla çalışır.

Tutarlı ve sistemli: çelişmemek ile bina kurmak

Tutarlılık, bir düşünürün öne sürdüğü yargıların birbiriyle çelişmemesidir. Bir sayfada «insan özgürdür» deyip başka bir sayfada aynı anlamda «insanın hiçbir seçimi yoktur» diyen biri tutarsız düşer. Aristoteles'in mantıkta dile getirdiği çelişmezlik ilkesi, yani bir şeyin aynı anda ve aynı bakımdan hem var olup hem olmayamayacağı, bu niteliğin dayandığı temel kural olarak anılır.

Sistemlilik bir adım ötesidir: düşünceler yalnız çelişmemekle kalmaz, birbirine bağlanarak bir bütün kurar. Bir filozofun bilgi hakkındaki görüşü ahlak görüşünü, ahlak görüşü siyaset görüşünü besler. Kant bilgi, ahlak ve estetik yargı üzerine üç ayrı eleştiri yazmış, ama bunları aklın sınırlarını ve işleyişini inceleyen tek bir yapının parçaları olarak kurmuştur. Kısaca tutarlılık iki cümlenin ilişkisine bakar; sistemlilik binanın tamamına. Paragrafta «çelişki», «birbirini yalanlamamak» geçiyorsa tutarlılık; «bütün», «parçalar arasında bağ», «birbirini tamamlayan görüşler» geçiyorsa sistemlilik öne çıkar.

Evrensel: herkesi ilgilendiren soru

Felsefi sorular belli bir şehrin, belli bir dönemin ya da belli bir mesleğin sorunu değildir. «Adalet nedir?», «Bilgi nedir?», «İyi yaşam nasıl bir yaşamdır?» soruları her çağda ve her toplumda insanın önüne çıkar. Platon'un Devlet adlı eserinde adaletin ne olduğunu araştırması, Atina'da yazılmış olsa da bugünkü okuru da ilgilendirir. Evrensellik cevabın herkesçe kabul edilmesi anlamına gelmez; sorunun herkesi ilgilendirmesi anlamına gelir. Paragrafta «tüm insanlık», «her çağda», «hangi toplumda yaşarsa yaşasın» ifadeleri bu niteliğin izidir.

Birikimsel: felsefede ve bilimde iki ayrı birikim

Felsefe de bilim de birikerek ilerler, ama birikimin işleyişi farklıdır. Bilimde yanlışlanan bir kuram yerini yenisine bırakır; Dünya'nın evrenin merkezinde durduğu görüşü bugün yalnız bilim tarihinin konusudur. Felsefede ise sonraki düşünür öncekinin görüşünü eleştirir, ondan yeni sorular türetir, ama eski görüş geçersiz sayılıp rafa kaldırılmaz. Aristoteles, hocası Platon'un idealar öğretisini eleştirerek kendi form ve madde anlayışını geliştirmiştir; buna karşın Platon bugün de okunur, tartışılır ve savunucuları vardır. Ders kitaplarının vurgusu şudur: felsefede birikim çürütme yoluyla değil, soruların yeniden ve derinleşerek sorulmasıyla gerçekleşir.

Temkinle anılan iki nitelik

Bazı ders kitapları listeye iki nitelik daha ekler. İlki, felsefenin kesin ve son cevaplar vermemesi, sorularının sürmesidir; bu, bir önceki derste gördüğümüz felsefenin süren bir etkinlik olması düşüncesine yakındır. İkincisi, felsefenin öznel yanının bulunmasıdır: filozofun kişiliği, yaşadığı çağ ve ilgileri görüşüne yansır. Bu ikinci nitelik dikkatle okunmalıdır: öznellik, felsefenin keyfî olduğu anlamına gelmez; görüş yine akla dayanır ve gerekçelendirilir.

Düşünürlerle nitelikleri eşleştirme kartı

Metin çözümü: niteliği paragraftan çıkarmak

Felsefe tarihini okuyan bir düşünürün kaleminden çıkmış olabilecek, bu ders için yazılmış bir paragraf düşünelim: «Ortaçağda bir İslam filozofu Aristoteles'i şerh ederken onu tekrar etmekle yetinmedi; Aristoteles'in bıraktığı yerden yeni sorular sordu. Yüzyıllar sonra bir başka düşünür bu şerhleri eleştirdi. Yine de hiçbiri öncekini çöpe atmadı; bugün üçünü de aynı rafta, yan yana okuyoruz.»

Birinci adımda fiillere bak: «yeni sorular sordu», «eleştirdi», «çöpe atmadı», «aynı rafta okuyoruz». İkinci adımda aday nitelikleri ele: eleştiri kelimesi geçiyor, ama paragrafın ağırlığı tek bir kanaatin sorgulanmasında değil, düşünürlerin zaman içinde birbirini izlemesinde. Düşüncenin kendine dönmesinden ya da çelişkiden söz yok. Üçüncü adımda bilimle ayrımı kontrol et: eski görüş yanlışlanıp terk edilmemiş, korunmuş. Bu üç işaret birikimselliği, hem de felsefeye özgü biçimiyle gösterir. Paragrafta «eleştirdi» sözcüğünü görüp eleştireli işaretlemek, kökün sorduğu ana fikri kaçırmak olurdu.

Nitelikler bir düşüncenin nasıl yürüdüğünü söyledi; o düşüncenin neyle uğraştığı ise başka bir sorudur. Bilginin kaynağını soran düşünür ile iyi eylemi soran düşünür aynı nitelikleri taşır, ama farklı alanlarda çalışır. Sıradaki derste bu alanları tek tek tanıyacağız: bilginin, varlığın ve ahlakın felsefesinden sanatın, dinin, siyasetin ve bilimin felsefesine uzanan yedi alanın hangi soruları sorduğunu ve bir paragrafın hangi alana ait olduğunun nereden anlaşıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — Dışa dönük sorgulama

Soru: «Bir düşünür, kentinde yüzyıllardır aktarılan bir inancın kaynağını sorar; atalardan gelmiş olmasının onu doğru kılmadığını, inancın dayanağı gösterilmedikçe kabul edilemeyeceğini söyler.» Bu parçada felsefi düşüncenin hangi niteliği öne çıkar?

• A) Evrensellik
• B) Sistemlilik
• C) Eleştirellik
• D) Birikimsellik
• E) Tutarlılık

Çözüm: Sorgulanan şey düşünürün kendi inancı değil, gelenekten gelen bir kanaattir; ok dışarıya dönüktür. Gelenek ve dayanak isteme vurgusu eleştirelliği gösterir. Cevap: C.

Örnek 2 — Ok geri döndüğünde

Soru: «Yıllarca savunduğum yargıları bir kenara koyup kendime soruyorum: Bunları hangi yoldan öğrendim ve o yol güvenilir miydi?» Bu sözleri söyleyen birinin tutumu en çok hangi nitelikle açıklanır?

• A) Refleksiflik
• B) Evrensellik
• C) Birikimsellik
• D) Sistemlilik
• E) Rasyonellik

Çözüm: Konuşan kişi kendi bilgisini ve o bilgiye varma yolunu sorgular; düşünce kendi üzerine dönmüştür. Burada sorgulama kendine dönük olduğu için refleksiflik öne çıkar. Cevap: A.

Örnek 3 — Çelişmemek ile bütün kurmak

Soru: Bir öğrenci «Bir filozofun ahlak görüşü ile bilgi görüşü birbirine dayanıyor ve ikisi birlikte devlet anlayışını belirliyor.» cümlesine «tutarlılık» notu düşmüştür. Bu not nasıl düzeltilmelidir?

• A) Not doğrudur, değiştirilmemelidir.
• B) Cümle evrenselliği anlatır.
• C) Cümle rasyonelliği anlatır.
• D) Cümle görüşlerin birbirine bağlanarak bütün kurmasını anlattığı için sistemlilik yazılmalıdır.
• E) Cümle eleştirelliği anlatır.

Çözüm: Cümlede çelişkiden söz edilmiyor; alanların birbirini beslediği bir yapıdan söz ediliyor. Parçalar arası bağ ve bütünlük sistemliliğin işaretidir. Cevap: D.

Örnek 4 — İki tür birikim

Soru: Felsefedeki birikimi bilimdeki birikimden ayıran özellik hangisidir?

• A) Felsefede hiçbir birikim olmaması
• B) Bilimin önceki bilgilere hiç dayanmaması
• C) Felsefenin deneylerle ilerlemesi
• D) Bilimde eski görüşlerin hiç değişmemesi
• E) Felsefede eski görüşlerin çürütülüp terk edilmek yerine yeni sorularla tartışılmaya devam etmesi

Çözüm: Bilimde yanlışlanan kuram yerini yenisine bırakır. Felsefede ise Platon'dan bugüne görüşler eleştirilse de geçerliliğini yitirmez, okunmaya ve tartışılmaya devam eder. Cevap: E.

• «Sorgulama» kelimesini görür görmez eleştireli işaretlemek. Sorgulanan düşünürün kendi bilgisi ya da düşünme yöntemiyse cevap refleksifliktir; yöne bak.
• Tutarlılık ile sistemliliği eş saymak. Çelişmemek iki yargının ilişkisidir; bütün kurmak ise görüşlerin birbirine bağlanmasıdır. Her sistem tutarlı olmalıdır, ama tutarlı iki cümle henüz sistem değildir.
• Felsefedeki birikimi bilimdeki gibi düşünmek. Felsefede eski görüş yanlışlanıp terk edilmez; «artık geçersizdir» diyen seçenek felsefe için çeldiricidir.
• Evrenselliği «herkesin aynı cevabı vermesi» sanmak. Evrensel olan sorudur; cevaplar düşünürden düşünüre değişir.
• Rasyonelliği deneyle karıştırmak. Felsefe gerekçesini akıl yürütmeden alır; deney ve gözlemle sınama bilimin yöntemidir.