İdeal düzen ve ütopyalar

Öğrenci meclisi seçiminden bir hafta önce Elif defterinin arka sayfasına «Hayalimdeki okul» diye bir başlık attı. Altına sıraladıkları şunlardı: kantinde fiyatı öğrenciler belirleyecek, kütüphane akşam dokuza kadar açık kalacak, nöbet listesini müdür yardımcısı değil kura çekecek. Arkadaşı Arda listeyi okuyunca güldü: «Böyle bir okul hiçbir yerde yok.» Elif omuz silkti: «Olmadığını biliyorum. Ama her maddeyi neden yazdığımı sorarsan, bu okulda neyin aksadığını tek tek anlatırım.» Arda'nın alayı ile Elif'in cevabı arasındaki gerilim, felsefe tarihinin en eski türlerinden birinin özetidir. TYT'nin felsefe paragraflarında bir düzen betimi okuduğunda onu hangi düşünüre bağlayacağını ve betimin neyi eleştirdiğini bu ders gösterecek.

• Ütopya ve distopya kavramlarını tanımlarsın.
• Platon'un Devlet'i ile Farabi'nin Erdemli Şehir'ini amaç, yönetici ve toplum yapısı bakımından karşılaştırırsın.
• More, Campanella ve Bacon'ın eserlerini düşünürleriyle eşleştirirsin.
• Özgün bir paragraftaki ideal düzen betimini ipuçlarından yola çıkarak doğru düşünüre bağlarsın.

Defterin arka sayfasındaki tasarı

Elif'in listesi bir şikâyet dilekçesi gibi yazılmamıştı; olması gerekeni anlatıyordu. Yine de her maddesi bugünkü okulda neyin eksik kaldığını gösteriyordu. Siyaset felsefesinde ideal düzen arayışı da böyle çalışır. Düşünür «nasıl yönetiliyoruz?» sorusunu bırakıp «en iyi toplum nasıl kurulurdu?» diye sorar. Bu soruya verilen cevaplar bazen bir devlet planı, bazen bir şehir tarifi, bazen de uzak bir adada geçen bir anlatı biçimini alır.

Sözcüğün kendisi bir oyun

Ütopya (utopia) sözcüğünü 16. yüzyılda İngiliz düşünür Thomas More, aynı adı taşıyan kitabı için uydurmuştur. Ders kitaplarında anlatıldığına göre sözcük Yunanca kökenlere dayanır: «ou-topos» okunuşuyla «hiçbir yer», ona ses bakımından yakın «eu-topos» okunuşuyla da «iyi yer» anlamını çağrıştırır. Bu çift anlam kavramın özünü taşır: ütopya, kusursuz olduğu için gerçekte bulunmayan bir toplum tasarımıdır. Sözcük More'dan sonra yaygınlaşmış ve geriye dönük olarak Platon'unki gibi daha eski ideal düzen tasarımları için de kullanılmaya başlanmıştır.

Platon'un Devlet'i: herkes kendi işinde

Platon Devlet adlı eserinde adaletin ne olduğunu sorar. Diyaloğun başında Thrasymakhos adaleti güçlünün işine gelen şey diye tanımlar; evrensel ahlak yasası tartışmasında bu görüşün güç ve çıkar sözcükleriyle tanındığını görmüştün. Platon'un cevabı bir devlet tasarımıdır. İdeal devlette üç toplumsal sınıf bulunur: devleti yöneten filozoflar, onu koruyan bekçiler (askerler) ve yiyecek, araç, ticaret gibi ihtiyaçları karşılayan üreticiler. Ders kitapları bu sınıfları çoğu kez insan ruhunun üç bölümüyle eşleştirir: akıl yöneticilere, öfke ya da irade gücü bekçilere, arzu üreticilere karşılık gelir. Her sınıfın kendine özgü bir erdemi vardır; yöneticilerde bilgelik, bekçilerde cesaret, üreticilerde ölçülülük öne çıkar.

Platon'a göre adalet, bu sınıfların her birinin kendi işini yapması ve başkasının işine karışmamasıdır. Kişinin hangi sınıfa ait olacağı onun doğal yeteneğine göre belirlenir. Adalet burada yeni bir dördüncü erdem olarak eklenmez; bütünün uyumu olarak ortaya çıkar. Ruhunda aklın arzuya hükmettiği insan nasıl dengeliyse, filozofların yönettiği devlet de öyle dengelidir. Bazı kaynaklar, Platon'un yönetici ve bekçi sınıflarının özel mülkiyetten uzak tutulmasını önerdiğini de aktarır; amaç, onların ortak iyiyi kişisel çıkara feda etmemesidir.

Filozof-kral

Platon'un en çok anılan önerisi filozof-kral düşüncesidir. Ona göre devletler, ya filozoflar yönetici olmadıkça ya da yöneticiler gerçekten felsefe yapmadıkça kötülüklerden kurtulamaz. Gerekçe bilgiye dayanır: iyinin ne olduğunu bilmeyen biri toplumu iyiye götüremez. İdealar kuramını hatırlarsan, Platon için gerçek bilgi değişmeyen idealarla ilgilidir ve yönetmek bu bilgiye sahip olmayı gerektirir.

Farabi'nin Erdemli Şehir'i

İslam felsefesinde ideal düzen denince ilk akla gelen eser Farabi'nin el-Medinetü'l-Fâzıla'sıdır; Türkçede Erdemli Şehir adıyla bilinir. Ahlak modülünde onu mutluluğu en yüksek iyi sayan düşünür olarak tanımış, bu iyiye tek başına değil erdemli insanlarla birlikte erişileceğini öğrenmiştin. Erdemli şehir bu toplumun tarifidir: halkın birbiriyle yardımlaşarak gerçek mutluluğa ulaşmayı amaçladığı şehir. Farabi'nin şehri, organları uyum içinde çalışan sağlıklı bir bedene, başkanı da o bedendeki kalbe benzettiği aktarılır.

Bu şehrin başında erdemli ve bilge bir başkan bulunur. Farabi başkanda bulunması gereken nitelikleri uzun bir liste hâlinde sayar: sağlam bir beden, kavrayış gücü, iyi bellek, bilgiyi sevmek, doğruluk, adalete bağlılık, kararlılık bunlar arasındadır. Ders kitaplarında bu niteliklerin tek bir kişide toplanamadığı durumda yönetimin birkaç kişi arasında paylaşılabileceğini kabul ettiği de anlatılır.

Farabi erdemli şehrin karşısına, mutluluğa ulaşamayan şehirleri koyar. Cahil şehirde halk gerçek mutluluğu tanımaz; zenginliği, hazzı ya da ün kazanmayı mutluluk sanır. Fasık şehirin halkı erdemli şehrinkiyle aynı doğruları bilir, ama davranışları cahil şehrinkine benzer. Değişmiş şehir ise bir zamanlar erdemliyken görüşleri ve yaşayışı sonradan bozulmuş şehirdir.

Platon ile Farabi: ortak çizgi, ayrılan yollar

İki düşünürün sınavda sık karışması şaşırtıcı sayılmaz: Farabi Platon'u okumuş ve ondan etkilenmiştir, ikisi de yönetimi bilgiye ve erdeme bağlar. Yine de tasarımları farklı bir merkezden kurulur. Platon'un devletinde kurucu kavram adalettir ve adalet sınıfların kendi işiyle sınırlı kalmasıyla sağlanır. Farabi'de ise şehrin varlık nedeni halkın mutluluğudur; paragrafta «mutluluk», «yardımlaşma» ve «beden gibi uyum» sözcükleri onu haber verir. Ayrıca kötü şehir türlerinin sınıflaması Farabi'ye özgü bir işarettir. Üç sınıf, ruhun üç bölümü ve filozof-kral sözcükleri görürsen paragraf Platon'u gösteriyordur.

More'un adası ve onu izleyenler

Thomas More'un Ütopya adlı eseri uzak bir adayı anlatır. Ders kitaplarının özetlediği biçimiyle bu adada özel mülkiyet yoktur, mallar ortaktır ve herkes çalışır. Kimse aşırı zenginlikle övünemez, kimse aç kalmaz. Kaynaklara göre More eserin bir bölümünde kendi döneminin İngiltere'sindeki yoksulluğu ve haksızlıkları eleştirir; ada, bu eleştirinin karşısına konan bir aynadır.

More'dan sonra yazılan iki eser ders kitaplarında genellikle onun yanında adıyla anılır: İtalyan düşünür Tommaso Campanella'nın Güneş Ülkesi'si ve Francis Bacon'ın Yeni Atlantis'i. İkincisi, bilgiye ve bilimsel araştırmaya dayanan bir toplum tasarımı olarak tanıtılır.

Distopya: tasarının ters yüzü

Distopya, «kötü yer» anlamına gelen ve ütopyanın karşıtı olarak kullanılan kavramdır. Distopik anlatı, kusursuz olması amaçlanan bir düzenin bireyi ezen, özgürlüğü yok eden bir yapıya dönüştüğü toplumu betimler. Ütopya «böyle olsaydı iyi olurdu» der; distopya «böyle giderse kötü olacak» diye uyarır.

Ütopya neye yarar?

Arda'nın itirazı bir noktada haklıydı: ütopyalar gerçekleşmek için yazılmaz. Felsefe açısından değerleri başka yerdedir. İdeal bir düzen betimlemek, mevcut düzeni ona göre ölçmeyi mümkün kılar. Ütopyanın temel işlevi bu yüzden mevcut düzenin eleştirisidir: neyin eksik, neyin adaletsiz olduğu, olması gereken resmedildiğinde görünür hâle gelir.

Düşünürler ve kurdukları düzen

Metin çözümü: hangi şehir?

Kendi kentini tarif eden bir filozof şunları yazmış olsun: «Bir kenti yalnızca surları ya da hazinesi büyük kılmaz. Kentin her sakini bir organ gibi ötekine yardım ederse ve hepsi aynı hedefe, gerçek mutluluğa yönelirse o kent iyidir. Doğruyu bildiği hâlde zevk ve servet peşinde koşan kent ise hastalıklı bir bedene benzer. Böyle bir kentin başına geçecek kişi bilgili olmalı, adaleti sevmeli ve bedeni de aklı da sağlam olmalıdır.»

İlk adımda şehrin amacına bak: hedef «gerçek mutluluk», demek ki kurucu kavram adalet değil mutluluk. İkinci adımda benzetmeyi yakala: organlar ve sağlıklı beden, Farabi'ye atfedilen benzetmedir. Üçüncü adımda kötü şehir tarifine dikkat et: doğruyu bilip başka türlü yaşayan kent, fasık şehrin tanımına uyar. Son cümledeki başkan nitelikleri de aynı yönü gösterir. Paragraf Farabi'nin erdemli şehir görüşünü anlatıyor. Platon seçeneği çekici bir çeldiricidir, çünkü bilge yönetici orada da vardır; ama metinde ne üç sınıf ne de ruhun bölümleri geçiyor.

Ütopyalardaki yöneticiler kusursuz varsayıldığı için çoğu tasarımda onları kimin durduracağı hiç sorulmaz. Gerçek devletlerde bu soru ertelenemez. Sıradaki ders üç yerden bakıyor: son kararı verme yetkisinin bir hükümdara mı halka mı ait sayıldığı, yetkiyi bölerek sınırlamayı öneren kuvvetler ayrılığı düşüncesi ve herkese aynı payı vermek ile duruma uygun payı vermek arasındaki hakkaniyet tartışması.

Örnek 1 — Sözcüğün iki yüzü

Soru: «Ütopya» kavramının taşıdığı çift anlamı karşılayan tanım hangisidir?

• A) Geçmişte yaşanmış altın çağ
• B) Hem «hiçbir yer» hem «iyi yer» anlamını çağrıştıran, gerçekte bulunmayan kusursuz toplum tasarımı
• C) Bir devletin topraklarının sınırı
• D) Bireyin özgürlüğünü yok eden baskıcı düzen
• E) Bilimsel deneylerle kurulmuş bir kent

Çözüm: More'un uydurduğu sözcük ses oyunuyla iki anlamı birlikte taşır; kusursuz olduğu için hiçbir yerde bulunmayan toplum. D seçeneği distopyayı anlatır, A ise geçmişe yönelik bir özlemdir, tasarı değildir. Cevap: B.

Örnek 2 — Platon'da adalet

Soru: Bir düşünür, toplumun ancak yönetenlerin yönettiği, koruyanların koruduğu, üretenlerin ürettiği ve hiçbir kesimin ötekinin işine karışmadığı durumda adil olacağını savunuyor. Söz konusu tasarım hangi filozofa dayanır?

• A) Farabi
• B) Thomas More
• C) Francis Bacon
• D) Campanella
• E) Platon

Çözüm: Yöneten, koruyan ve üreten diye üç kesim sayılıyor ve adalet her kesimin kendi işiyle sınırlı kalmasına bağlanıyor. Bu, Devlet'te anlatılan adalet tanımıdır. Cevap: E.

Örnek 3 — Erdemli şehrin karşıtları

Soru: Farabi'ye göre halkı erdemli şehrin halkıyla aynı doğruları bildiği hâlde cahil şehrin insanları gibi yaşayan şehir hangisidir?

• A) Fasık şehir
• B) Değişmiş şehir
• C) Erdemli şehir
• D) Cahil şehir
• E) Güneş Ülkesi

Çözüm: Bilgi ile davranış arasındaki kopukluk fasık şehrin ayırt edici özelliğidir. Değişmiş şehirde ise bir zamanlar erdemli olan görüşler sonradan bozulmuştur; cahil şehir doğruyu hiç tanımaz. Cevap: A.

Örnek 4 — Tasarı neyi gösterir?

Soru: Bir yazar, herkesin çalıştığı ve kimsenin aç kalmadığı bir adayı anlatıyor; okurlar da kendi ülkelerindeki yoksulluğu bu adayla karşılaştırmaya başlıyor. Bu durum ütopyaların hangi işlevine örnektir?

• A) Geçmişi olduğu gibi kaydetmek
• B) Bir bilimsel kuramı deneyle doğrulamak
• C) Gelecekteki baskıcı düzene karşı uyarmak
• D) Mevcut düzeni eleştirmeye zemin hazırlamak
• E) Bir hükümdarın yönetme hakkını temellendirmek

Çözüm: Ada bir ölçüt işlevi görüyor; okur kendi düzenini ona göre ölçünce eksikleri görüyor. Gelecekteki baskıya karşı uyarı distopyanın işidir, burada olumlu bir tablo var. Cevap: D.

• Platon ile Farabi'yi tek kişi gibi okumak. İkisinde de yönetici bilge ve erdemlidir. Paragrafın kurucu kavramına bak: sınıfların kendi işini yapması Platon'u, halkın yardımlaşarak mutluluğa yönelmesi ve cahil ya da fasık şehir ayrımı Farabi'yi gösterir.
• Ütopyayı bir eylem programı sanmak. Ütopya uygulanacak bir plan olarak değil, olanı olması gerekenle ölçmeye yarayan bir tasarı olarak değerlendirilir; temel işlevi eleştiridir.
• Ütopya ile distopyayı karıştırmak. Olumlu bir toplum resmi ütopyadır; amaçlanan düzenin bireyi ezen bir yapıya dönüştüğü anlatı distopyadır. Seçenekte «uyarı», «baskı», «özgürlüğün kaybı» geçiyorsa distopya söz konusudur.
• Platon'da adaleti dördüncü bir sınıf ya da sıradan bir erdem saymak. Adalet ayrı bir kesime ait değildir; bütünün uyumudur.
• Ütopya sözcüğünü Platon'a bağlamak. Sözcüğü More uydurmuştur; Platon'un Devlet'i sonradan bu geleneğe dahil edilir.