Devletin kaynağı

Okulun doğa kampında ilk akşam öğretmenler toplantıya çağrılınca 11-B bir saat boyunca çadırlarda kendi başına kaldı. Kural koyan kimse yoktu. On dakika geçmeden tek fenerin kimde duracağı kavgaya döndü, Efe'nin cips paketi kayboldu, en iri iki çocuk ateşin önünü kapattı. Sonunda Zeynep bir defter açtı: fener sırayla dolaşacak, anlaşmazlıkta oya gidilecek, herkes altına imza atacak. Ertesi sabah Efe defteri sallayarak itiraz etti: «Biz zaten bir sınıftık. Bizi topluluk yapan bu imzalar değil.» Düzen o kâğıttan mı doğdu, yoksa bir arada yaşamak insanın içinde zaten var mıydı? Sınav paragrafları aynı soruyu birkaç düşünürün adıyla sorar ve doğru adı çoğu zaman tek bir ipucu verir: o düşünür, devletten önceki hâli nasıl anlatıyor?

• Doğa durumunu Hobbes'un, Locke'un ve Rousseau'nun nasıl tasvir ettiğini ve sözleşmeden ne beklediklerini karşılaştırırsın.
• Toplum sözleşmesi kuramını doğal kuramdan, ilahi kaynak kuramından ve güç kuramından ayırırsın.
• Aristoteles, Farabi ve Marx'a atfedilen devlet görüşlerini kısaca açıklarsın.
• Özgün bir paragrafta doğa durumuna ilişkin ipuçlarından görüşün hangi düşünüre ait olduğunu belirlersin.

Defter mi, sınıf mı?

Zeynep'in defteri ile Efe'nin itirazı, siyaset felsefesinde devletin nereden geldiğine verilen cevapların iki büyük ailesini temsil eder. Bir aile, siyasal düzeni insanların bilerek ve isteyerek yaptıkları bir anlaşmaya bağlar. Öbür aile, devletin insan doğasından kendiliğinden filizlendiğini savunur. Bunlara ders kitaplarında iki görüş daha eklenir: yönetme yetkisini Tanrı'ya dayandıran görüş ve devleti güçlülerin zayıflar üzerindeki hâkimiyetiyle açıklayan görüş. Önceki derste meşruiyeti, yani bir iktidarın haklı bulunmasını tanımlamıştık. Bu kuramların her biri aslında o soruya da cevap verir: devletin kaynağını nerede görüyorsan, ona neden uyulması gerektiğini de genellikle oradan temellendirirsin.

Doğa durumu: tarihî bir dönem değil, bir düşünce deneyi

Sözleşme kuramcıları işe aynı soruyla başlar: hiçbir devletin, yasanın, yargıcın bulunmadığını varsayarsak insanlar nasıl yaşardı? Bu varsayımsal hâle doğa durumu denir. Ders kitapları, bu kavramın arkeolojik bir çağı betimlemediğini, insan doğası üzerine kurulmuş düşünsel bir model olduğunu vurgular. Sınavda ayırt edici olan nokta şudur: üç düşünür aynı kavramı kullanır, ama içini birbirinden çok farklı doldurur. Devletten ne beklendiği de bu tasvire göre değişir.

Hobbes: güvensizlikten kaçış

Thomas Hobbes'u (17. yüzyıl, İngiltere) ahlak modülünde bencillik görüşüyle tanımıştın: ona göre insanı harekete geçiren, kendi varlığını koruma isteğidir. Siyaset felsefesinde bu insan anlayışı doğrudan devlete taşınır. Hobbes'un doğa durumunda kimse kimseden güvende değildir; herkes herkes için bir tehdittir ve bu hâl herkesin herkese karşı savaşı olarak nitelenir. Böyle bir ortamda ne tarım ne ticaret ne de bilim gelişebilir, çünkü yarına güvenen yoktur.

Çıkış yolu bir sözleşmedir. İnsanlar can güvenliği uğruna doğa durumundaki sınırsız haklarını tek bir egemen güce devreder. Ders kitaplarında bu egemen gücün mutlak olduğu, yani bölünemeyeceği ve yurttaşlarca geri alınamayacağı anlatılır. Hobbes bu düzeni, ders kitaplarında da anılan Leviathan adlı eserinde, Kitab-ı Mukaddes'teki dev deniz canavarının adıyla simgeler. Paragrafta «korku», «güvenlik», «mutlak egemen», «kayıtsız şartsız devretmek» sözcükleri yoğunlaşıyorsa Hobbes'u aramalısın.

Locke: hakları güvenceye almak

John Locke da bir sözleşmeden söz eder, ama başlangıç noktası çok daha iyimserdir. Önceki derste doğal hakları Locke'un adıyla birlikte görmüştün; burada onların devletle bağlantısı kuruluyor. Locke'un doğa durumu bir savaş hâli değildir. İnsanlar orada da akıl yoluyla bilinen bir doğa yasasına tabidir ve yaşam, özgürlük, mülkiyet hakkına sahiptir. Eksik olan şey, anlaşmazlık çıktığında tarafsız karar verecek bir yargıç ve bu kararı uygulayacak bir güçtür.

Devlet bu eksikliği gidermek için, insanların rızasıyla kurulur. Hobbes'tan ayrıldığı yer burasıdır: Locke'ta insanlar haklarının tamamını vermez; yönetim, var olan hakları korumakla görevlidir ve yetkisi bu görevle sınırlıdır. Ders kitaplarında aktarıldığı biçimiyle, yönetim bu güveni çiğner ve hakları korumak yerine onlara saldırırsa sözleşme bozulmuş sayılır; halk da direnme ve yönetimi değiştirme hakkını kullanabilir. Paragrafta «rıza», «sınırlı yönetim», «mülkiyet», «hakları korumak için» ifadeleri Locke'u haber verir.

Rousseau: özgür doğan insan ve genel irade

Jean-Jacques Rousseau tabloyu bir kez daha tersine çevirir. Ders kitaplarında aktarıldığına göre onun doğa durumunda insan iyi, özgür ve eşittir; az ihtiyaçla, başkasına bağımlı olmadan yaşar. Bozulma uygarlıkla, özellikle özel mülkiyetin ortaya çıkışıyla başlar: eşitsizlik doğar, insan başkalarına bağımlı hâle gelir. «İnsan özgür doğar, oysa her yerde zincire vurulmuştur» sözü Rousseau'ya atfedilir ve bu yaklaşımı özetler.

Rousseau'nun önerdiği sözleşme, kaybedilen özgürlüğü toplum içinde geri kazanmanın yoludur. Bireyler kendilerini topluluğun bütününe bağlar ve ortaya genel irade çıkar: tek tek kişilerin özel çıkarlarının toplamı değil, ortak iyiyi gözeten iradedir. Kaynaklarda egemenliğin bu genel iradeye, yani halka ait olduğu ve devredilemeyeceği anlatılır. «Doğanın iyiliği», «toplumun bozması», «zincir», «genel irade», «ortak iyi» sözcükleri Rousseau'nun işaretleridir.

Üç doğa durumu tek tabloda

Doğal kuram: devlet kurulmaz, gelişir

Efe'nin itirazı bu kurama yakındır. Doğal kurama göre devlet bir anlaşmanın ürünü değil, insanın toplumsal doğasının kendiliğinden sonucudur. Ders kitaplarında bu görüşün başlıca temsilcisi Aristoteles'tir; «İnsan doğası gereği politik bir varlıktır» sözü ona atfedilir. Aristoteles'e göre aile, ailelerden köy, köylerden de kendi kendine yeten site devleti (polis) doğal bir gelişimle oluşur. Topluluk dışında yaşayabilen biri ya insanüstü ya da insanaltı sayılır, yani insan tam anlamıyla ancak topluluk içinde insan olur.

İslam felsefesinde Farabi de, kaynaklarda aktarıldığı kadarıyla, insanın ihtiyaçlarını tek başına karşılayamadığını ve yetkinliğe, mutluluğa ancak başkalarıyla yardımlaşarak ulaşabileceğini savunur. Bu yüzden onun yaklaşımı da toplumsallığı insan doğasına bağlayan görüşler arasında anılır. Sözleşme ile doğal kuram arasındaki ayrım kısaca şöyle özetlenebilir: biri devleti insan iradesinin yapay bir ürünü sayar, öbürü onu insan doğasının bir uzantısı olarak görür.

İlahi kaynak, güç ve sınıf

İlahi kaynak kuramı (teokratik görüş), yönetme yetkisinin Tanrı'dan geldiğini kabul eder; yönetenin otoritesi insanların onayına değil, bu kaynağa dayandırılır. Ders kitapları bu görüşün tarihte özellikle mutlak monarşilerin dayanağı olarak savunulduğunu anlatır. Sınavda senden beklenen, görüşü tanımaktır: meşruiyetin kaynağı insanların dışında, ilahi iradede aranıyorsa metin bu kuramı anlatıyor.

Güç kuramı, devleti güçlü olanın zayıf olan üzerinde kurduğu egemenlikle açıklar; savaş ve fetih devletin doğuşunun asıl nedeni sayılır. Ahlak modülünde Platon'un diyaloglarındaki Thrasymakhos'un adaleti güçlünün çıkarına bağladığını görmüştün; ders kitaplarında bu yaklaşım güç kuramının erken bir habercisi olarak anılabilir.

Karl Marx'ı varlık modülünde tarihsel materyalizmle tanımıştın. Siyaset felsefesinde ona atfedilen görüş, devletin üretim araçlarına sahip egemen sınıfın öteki sınıflar üzerindeki hâkimiyetini sürdürme aracı olduğudur. Kaynaklarda, sınıfların ortadan kalktığı bir toplumda devletin de gereksizleşeceğini öngördüğü aktarılır. Burada amaç görüşü tanımaktır; değerlendirmesi bu dersin konusu değildir.

Görüş haritası

Metin çözümü: kimin doğa durumu?

Bir düşünür şöyle yazabilir: «Ormanda yaşayan ilk insan ne kimseye borçluydu ne kimseden korkuyordu. Karnını doyurur, yorulunca uyurdu. Felaket, birinin bir toprağın çevresini çevirip bu benimdir dediği ve başkalarını buna inandırdığı gün başladı. O günden beri insanlar birbirine bağımlı, birbirine kıyasla zengin ya da yoksul.»

İlk adımda devletten önceki insanın nasıl betimlendiğine bak: korku yok, borç yok, kendine yeten bir insan var. Bu tasvir Hobbes'u hemen dışarıda bırakır. İkinci adımda bozulmanın nereye bağlandığını bul: toprağın çevrilmesi, yani özel mülkiyet. Locke mülkiyeti korunacak bir doğal hak sayar; burada ise mülkiyet felaketin başlangıcıdır, bu da Locke'u eler. Üçüncü adımda sonucu oku: bağımlılık ve eşitsizlik. İyi doğan insanın toplum ve mülkiyetle bozulması Rousseau'nun çizgisidir. Doğal kuram da elenir, çünkü metin topluluğu bir kazanç değil, bir kayıp olarak anlatıyor.

Şimdiye kadar devletin geçmişine baktık: nereden ve neden çıktığına. Ama siyaset felsefesi yalnızca kökeni sormaz; düşünürlerin bir kısmı kalemi var olanı açıklamak için değil, olması gerekeni çizmek için eline almıştır. Gelecek derste üç tasarım seni bekliyor: Platon'un adaleti merkeze koyduğu Devlet'i, Farabi'nin Erdemli Şehir'i ve Thomas More'un adını bütün bir türe veren Ütopya'sı. Hepsinin ortak sorusu, en iyi düzenin neye benzeyeceğidir.

Örnek 1 — Doğa durumunu korku diliyle anlatan

Soru: Bir düşünüre göre devletten önce kimse ertesi güne güvenemezdi; insanlar can güvenliği için bütün haklarını bölünmez bir güce devretmeyi kabul etti. Bu görüş kime aittir?

• A) Rousseau
• B) Locke
• C) Aristoteles
• D) Hobbes
• E) Farabi

Çözüm: Güvensizlik, hakların tümüyle devri ve bölünmez egemen Hobbes'un sözleşme anlayışının üç işaretidir. Locke hakların bir kısmını korunacak alan olarak bırakır; Rousseau doğa durumunu iyi bir hâl sayar. Cevap: D.

Örnek 2 — Sözleşme mi, doğa mı?

Soru: «Kimse bir sabah oturup devlet kurmaya karar vermedi; aileler köylere, köyler kentlere kendiliğinden dönüştü. İnsan zaten bir topluluk canlısıdır.» Bu paragraf hangi görüşü savunmaktadır?

• A) Doğal kuramı
• B) Hobbes'un sözleşme anlayışını
• C) İlahi kaynak kuramını
• D) Güç kuramını
• E) Locke'un direnme hakkı görüşünü

Çözüm: Paragraf bilinçli bir anlaşmayı açıkça reddediyor ve devleti aile-köy-kent gelişimine, insanın toplumsal doğasına bağlıyor. Bu, Aristoteles'le anılan doğal kuramdır. Cevap: A.

Örnek 3 — Locke'u Hobbes'tan ayırmak

Soru: Locke'un devlet anlayışını Hobbes'unkinden ayıran özellik hangisidir?

• A) Devletin bir sözleşmeyle kurulduğunu kabul etmesi
• B) Doğa durumunda henüz bir devletin bulunmadığını varsayması
• C) Yönetim hakları çiğnerse halkın direnebileceğini savunması
• D) Doğa durumunu bir düşünce deneyi olarak kullanması
• E) Devletin insan iradesiyle kurulduğunu söylemesi

Çözüm: İkisi de sözleşmeci olduğundan kalan dört seçenek her iki düşünür için de geçerlidir ve ayırt edici değildir. Hobbes egemenin yetkisini geri alınamaz sayarken Locke, görevini çiğneyen yönetime karşı halkın direnme hakkını tanır. Cevap: C.

Örnek 4 — Devleti bir sınıfın aracı saymak

Soru: Bir düşünür, devletin toplumun bütününü değil, üretim araçlarını elinde tutan kesimin çıkarını koruduğunu ve sınıfsız bir toplumda devlete gerek kalmayacağını savunuyor. Bu görüş kime atfedilir?

• A) Aristoteles
• B) Marx
• C) Locke
• D) Rousseau
• E) Farabi

Çözüm: Üretim araçları, sınıf ve sınıfsız toplumda devletin gereksizleşmesi Marx'a atfedilen devlet görüşünün anahtar sözcükleridir. Cevap: B.

• Doğa durumunu tarihte yaşanmış bir çağ sanmak. Sözleşme kuramcıları onu insan doğasını tartışmak için kurulmuş varsayımsal bir model olarak kullanır.
• Her sözleşme kuramını aynı sonuca bağlamak. Hobbes'ta haklar mutlak egemene devredilir; Locke'ta yönetim sınırlıdır ve direnme hakkı vardır; Rousseau'da egemenlik genel iradeye aittir.
• «Mülkiyet» sözcüğünü görünce her zaman Locke'u işaretlemek. Locke mülkiyeti korunacak doğal hak sayar; Rousseau'da ise özel mülkiyet eşitsizliğin ve bozulmanın başlangıcıdır.
• Genel iradeyi çoğunluğun oyuyla özdeş saymak. Genel irade özel çıkarların toplamı değil, ortak iyiye yönelen iradedir.
• Doğal kuramı «doğa durumu» terimiyle karıştırmak. Doğa durumu sözleşmecilerin kavramıdır; doğal kuram ise devletin sözleşmesiz, insan doğasından geliştiğini söyler.