Din ve ahlak ilişkisi

Münazara kulübünde kura çekiliyor. Zehra her cuma camiye giden bir ailede büyümüş; kâğıdı açınca yüzü düşüyor: «Ahlak dinden bağımsızdır.» Karşı masada Arda, inanç konusunda kafası karışık olduğunu her fırsatta söyleyen biri, «Ahlak dine dayanır» tarafını savunacak. Hoca ikisine de aynı şeyi hatırlatıyor: «Kendi kanaatinizi değil, size düşen görüşün en güçlü gerekçesini kuracaksınız.» Zehra hazırlık için yarım saat istiyor. Kendi inancını bir kenara bırakmadan karşı görüşün sağlam yanını nasıl bulacak? Arda da aynı sorunun öbür ucunda duruyor. Bu ders ikisinin de ihtiyaç duyduğu haritayı çiziyor.

• Ahlakın dine dayandığı, dinden bağımsız olduğu ve dinle örtüştüğü yönündeki üç tutumu gerekçeleriyle ayırt edersin.
• Platon'un Euthyphron diyaloğunda sorulan ikilemi kendi sözlerinle kurar, iki seçeneğin hangi tutuma yol açtığını gösterirsin.
• Özgün bir paragrafta ahlakın kaynağına dair ipuçlarını bulup metni doğru tutuma bağlarsın.
• Din felsefesi modülünün kavramlarını tek bir özet haritasında birleştirirsin.

Kaynak sorusu, davranış sorusu değil

Zehra ile Arda hemen her somut konuda anlaşabilir: hırsızlık kötüdür, yaşlıya yer vermek iyidir, verilen söz tutulmalıdır. Münazaranın konusu bu davranışlar olmayacak. Tartışılan, bunları iyi ya da kötü yapan şeyin nereden geldiğidir. Felsefede buna ahlakın kaynağı ya da temellendirilmesi sorunu denir. Ahlak felsefesi modülünde iyinin ölçüsünü hazda, faydada, ödevde arayan görüşleri incelemiştin. Din felsefesi aynı soruya başka bir pencereden bakar: ahlaki değerlerin dinî inançla bağı nedir? Bu bağın varlığına, yokluğuna ya da biçimine dair üç ana tutum ders kitaplarında karşılaştırmalı olarak verilir. Aşağıda her birini önce kendi gerekçesiyle, sonra kendisine yöneltilen itirazla birlikte göreceksin; sınavda senden beklenen, hangisinin «haklı» olduğunu söylemek değil, metindeki sesin hangi tutumdan konuştuğunu tanımaktır.

Birinci tutum: ahlak dine dayanır

Bu görüşe göre ahlaki değerlerin son kaynağı Tanrı'dır. İyi, Tanrı'nın buyurduğu; kötü, Tanrı'nın yasakladığıdır. Felsefe literatüründe bu yaklaşım ilahi buyruk kuramı adıyla anılır. Savunucuları birkaç gerekçe öne sürer. İnsan aklı yanılabilir, toplumların değerleri değişir; buna karşılık her şeyi bilen ve iyi olan bir varlığın buyruğu herkesi aynı biçimde bağlayan sağlam bir ölçü sunar. Ayrıca ahlakın neden bağlayıcı olduğu sorusuna da bir cevap verir: bir yasa varsa onu koyan biri de vardır. Bazı savunucular, ahlaka uymanın karşılığını görme umudunun (ahiret inancı gibi) insanı iyi davranmaya yönelttiğini de ekler.

Bu tutumun paragraftaki izi genellikle bir buyruk ve buyuran ilişkisidir: «emredildiği için», «yasaklandığı için», «Tanrı'nın iradesi», «ilahi yasa» gibi ifadeler.

Euthyphron ikilemi

İlahi buyruk görüşüne yöneltilen en bilinen itiraz, Platon'un Euthyphron diyaloğunda sorulan bir soruya dayanır. Diyalogda Sokrates, kutsal ya da dindarca olanın ne olduğunu tartışırken Euthyphron'a kabaca şunu sorar: bir şey dindarca olduğu için mi tanrılarca sevilir, yoksa tanrılarca sevildiği için mi dindarcadır? Sonraki düşünürler bu soruyu ahlaka genişletmiş ve iyi kavramına uygulamıştır. Ders kitaplarında da çoğunlukla bu genişletilmiş biçimiyle karşına çıkar.

İki seçeneğin sonuçlarını sırayla izle. Bir davranış yalnızca buyrulduğu için iyiyse, buyruk başka türlü olsaydı iyi de başka türlü olurdu; eleştirmenler buna göre iyinin keyfî bir karara bağlandığını ileri sürer. Öbür seçenekte bir davranış zaten iyi olduğu için buyrulmuşsa, iyiliği buyruktan önce de vardır; o zaman iyiyi belirleyen buyruk değil, davranışın kendi niteliği olur ve ahlak dinden bağımsız bir ölçüye kavuşur. İkilem, ilahi buyruk kuramını bu iki kapı arasında seçim yapmaya zorlar.

Kuramı savunanların da kaynaklarda aktarılan bir cevabı vardır: Tanrı'nın buyrukları onun keyfî isteğinden değil, kendi iyi doğasından gelir; dolayısıyla iyi ne keyfîdir ne de Tanrı'dan bağımsızdır. Bu cevabın ikilemi gerçekten aşıp aşmadığı felsefede hâlâ tartışılır. Senin işin tartışmayı bitirmek değil, ikilemin hangi soruyu sorduğunu ve iki seçeneğin hangi tutuma yaklaştığını görmektir.

İslam düşüncesinde aynı sorunun bir karşılığı

Bazı kaynaklar bu tartışmanın İslam düşünce tarihindeki karşılığına da değinir. Kelam bilginleri, iyi ve kötünün (hüsün ve kubuh) akılla bilinip bilinemeyeceğini uzun süre tartışmıştır. Kaynaklarda Mutezile, iyi ile kötünün akılla da kavranabileceğini savunan çizgiyle; Eşarilik ise iyiyi ve kötüyü belirlemede ilahi buyruğu öne çıkaran çizgiyle anılır. Bu notu yalnızca sorunun tek bir geleneğe ait olmadığını göstermek için düşüyoruz; iki okulun ayrıntısı din felsefesinin değil kelam tarihinin konusudur. Şunu da karıştırma: iyinin akılla bilinebileceğini söylemek, ahlakı dinden koparmak anlamına gelmez; bu tartışma her iki çizgide de din içinde yürür.

İkinci tutum: ahlak dinden bağımsızdır

Bu tutumu benimseyenler ahlaki değerlerin dinî buyruğa dayanmadan da temellendirilebileceğini savunur. Kaynak olarak gösterdikleri yer farklıdır:

• Akıl: Doğru ve yanlış, her insanın aklıyla kavrayabileceği ilkelerle belirlenir. Ödev etiği dersinde gördüğün Kant bu çizginin en bilinen adıdır; onun özerklik kavramını burada yeniden açmaya gerek yok. Bir önceki derste Kant'ın Tanrı fikrine ahlakın içinden ulaştığını görmüştün; buradaki yönü ondan ayır. Kant'ta ahlak yasası Tanrı inancından türetilmez, inanç ahlaki yaşamın ardından gelir. Bu da şunu gösterir: ahlakı dinden bağımsız temellendirmek, inançsız olmayı gerektirmez.
• Vicdan: İnsanın içinde iyiyi kötüden ayıran bir ses ya da duygu vardır; ahlak bu iç tanıklığa dayanır.
• Toplum: Ahlak kuralları toplumsal yaşamın ürünüdür; insanlar bir arada yaşayabilmek için birbirlerine karşı yükümlülükler geliştirir. Ahlakı toplumsal bir olgu olarak inceleyen Durkheim gibi sosyologlar bu yaklaşımla anılır.

Bu grubun içinde Tanrı'ya inanmayan düşünürlerin seküler ahlak görüşleri de yer alır. Onlar ahlakı akla, insan doğasına, karşılıklı anlaşmaya ya da başkalarının acısını paylaşma yetisine bağlar. Savunucular, inançları birbirinden çok farklı insanların temel ahlaki yargılarda buluşabildiğini ve bunun ortak bir insani kaynağı gösterdiğini öne sürer. Eleştirmenler ise akıl, vicdan ve toplumun kişiden kişiye, çağdan çağa değişebildiğini; bunlara dayanan bir ahlakın herkesi koşulsuz bağlamakta zorlanabileceğini söyler. İki tarafın gerekçesi de ders kitabında yer alır.

Üçüncü tutum: din ile ahlak birbirini destekler

Ders kitaplarında aktarılan uzlaştırıcı görüşe göre iki alan ayrı köklere sahip olsa da büyük ölçüde örtüşür. Akıl ve vicdanla kavranan değerler dinî öğütlerde de karşılık bulur; din bu değerlere ek bir anlam ve güçlü bir uyma isteği kazandırır, ahlak da dinî yaşamın gündelik davranışa yansıyan yüzü olur. Bu görüş iki ucu birbirine düşman saymaz. Eleştirmenleri, örtüşmenin bozulduğu bir durumda (bir dinî yorum ile aklın yargısı ayrıştığında) hangisine öncelik verileceği sorusunun açık kaldığını belirtir. Paragrafta «el ele», «birbirini tamamlar», «aynı noktada buluşur» türünden ifadeler bu tutumun habercisidir.

Ortak öğütler

Dinlerin ahlaki öğütleri arasında geniş bir ortak alan bulunduğu sıkça vurgulanır: öldürmemek, çalmamak, yalan söylememek, ana babaya saygı göstermek, yoksula yardım etmek. Pek çok din ve ahlak geleneğinde farklı sözlerle karşılaşılan altın kural, kabaca kendine yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapmamayı öğütler. Bu ortaklık tutumların her biri tarafından farklı okunur: ilk tutum onu aynı ilahi kaynağın izi sayabilir, ikincisi insan aklının ve doğasının ortaklığına bağlayabilir, üçüncüsü de iki alanın örtüştüğüne kanıt gösterebilir. Ortaklık tek başına hangi tutumun doğru olduğunu belirlemez; soruda bu olguyu kimin nasıl yorumladığına bak.

Tutum haritası

Metin çözümü: bir mahalle derneği

Ahlakın kaynağını belirli bir yere yerleştiren bir düşünür şöyle diyebilir: «Derneğimizde her inançtan insan var; kimi ibadetini aksatmaz, kimi hiçbir dine bağlı değil. Yine de borcunu ödemeyen üyeye kimse hak vermiyor. Bunu bilmek için herhangi bir kutsal metne bakmamız gerekmiyor; aklını kullanan herkes, verilen sözün tutulmazsa ortak işin çökeceğini görür. Dinler de bu kuralı öğütler, ama kural öğütlendiği için doğru olmuş değildir; zaten doğru olduğu için öğütlenmektedir.»

Birinci adımda gerekçenin yerini bul: konuşan kuralın bilinmesini akla bağlıyor ve inanç farkını bilerek bir kenara koyuyor. İkinci adımda Euthyphron ikileminin izine bak: «öğütlendiği için doğru olmuş değil, doğru olduğu için öğütleniyor» cümlesi ikilemin ikinci kapısını seçiyor. Üçüncü adımda çeldiricileri ele: metinde dine karşı bir küçümseme yok, dinlerin aynı kuralı öğütlediği de kabul ediliyor; bu yüzden metni inançsızlık savunusu diye okumak yanlış olur. İki alanın birbirini tamamladığı da vurgulanmıyor, çünkü kuralın doğruluğu açıkça buyruktan önceye konmuş. Paragraf, ahlakın dinden bağımsız olduğunu ve akla dayandığını savunan tutuma aittir.

Modülün kısa haritası

Din felsefesi modülünde önce bu alanın kendine özgü sorularını ve kavramlarını tanıdın; Tanrı ile evren arasına çizilen bağa göre tutumları adlandırdın, agnostisizmin iki kullanımını birbirinden ayırdın. Ardından Tanrı'nın varlığını temellendirmeye çalışan ontolojik, kozmolojik, düzen (teleolojik) ve ahlak argümanlarını, onlara yöneltilen itirazları ve imanı akıldan ayrı bir yolda gören fideizmi inceledin. Bu ders, aynı soruları insan davranışına taşıdı: inanç ile iyi arasında nasıl bir bağ kurulabilir? Modül boyunca sabit kalan beceri aynıydı: bir görüşü kendi gerekçesiyle tanımak ve hiçbir inancı ya da inançsızlığı hüküm konusu yapmadan doğru adresine yerleştirmek.

Burada ahlaki bir kuralın bizi neden bağladığını sorduk. Siyaset felsefesi bu soruyu topluluğun ölçeğine taşıyor: bir yönetimin koyduğu kurala uymamızı ne haklı kılar, zorla boyun eğdirmek ile kabul görmüş bir yetki arasındaki çizgi nereden geçer? Gelecek derste iktidar, otorite, meşruiyet ve egemenlik kavramlarıyla bu çizgiyi çizmeye başlayacaksın.

Örnek 1 — Tutumu adlandırmak

Soru: «İyiliği iyi yapan, onu buyuran yüce iradedir; bu irade başka bir şey buyursaydı ölçümüz de değişirdi.» Bu düşünce hangi tutumu yansıtır?

• A) Ahlakın topluma dayandığı görüşünü
• B) İlahi buyruk kuramını
• C) Uzlaştırıcı görüşü
• D) Ahlakın vicdana dayandığı görüşünü
• E) Agnostisizmi

Çözüm: Metin iyinin ölçüsünü doğrudan buyurana bağlıyor ve buyruk değişse iyinin de değişeceğini kabul ediyor. Bu, ahlakın dine dayandığını savunan ilahi buyruk kuramıdır. Agnostisizm Tanrı'nın bilinip bilinemeyeceğiyle ilgilidir, ahlakın kaynağıyla değil. Cevap: B.

Örnek 2 — İkilemin sorusu

Soru: Platon'un Euthyphron diyaloğunda sorulan ikilem, sonraki düşünürlerce ahlaka uygulandığında hangi soruya dönüşür?

• A) Tanrı var mıdır, yok mudur?
• B) İnsan özgür müdür?
• C) Doğru bilgiye deneyle mi ulaşılır?
• D) İyiyi belirleyen buyruk mudur, yoksa buyruk zaten var olan bir iyiliği mi bildirir?
• E) Mutluluk haz mıdır, erdem midir?

Çözüm: Diyalogdaki soru dindarca olan ile tanrıların sevgisi arasındaki önceliği sorar; ahlaka genişletildiğinde iyi ile buyruk arasındaki öncelik sorusu olur. A din felsefesinin varlık sorusu, B özgürlük sorunu, C bilgi felsefesi, E ahlak teorileriyle ilgilidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Vicdan mı, toplum mu?

Soru: «Kimse görmese bile yanlış yaptığımızda içimizde bir rahatsızlık uyanır. Bu iç tanıklık ne bir kitaptan ne bir yasadan öğrenilmiştir; iyiyi kötüden ayıran ölçü odur.» Paragrafa göre ahlakın kaynağı nedir?

• A) Vicdan
• B) Toplumsal yaşamın gerekleri
• C) İlahi buyruk
• D) Haz ve acı hesabı
• E) Devletin koyduğu yasa

Çözüm: Konuşan ölçüyü dışarıdan öğrenilen her şeyden (kitap, yasa) ayırıp kişinin içindeki tanıklığa yerleştiriyor. Bu, ahlakı dinden bağımsız sayan tutumun vicdan kolu. Toplum seçeneği de bağımsızlık tutumunun içindedir ama metin bir arada yaşamanın gereklerinden söz etmiyor. Cevap: A.

Örnek 4 — Örtüşmeyi okumak

Soru: «Dinin öğütleri ile aklın ulaştığı yargılar çoğu zaman aynı yeri gösterir. Biri davranışa anlam ve güç katar, öbürü onu gerekçelendirir; ikisini birbirinin rakibi saymak yerine tamamlayıcısı görmek gerekir.» Bu görüş hangi tutuma aittir?

• A) Ahlakın yalnız dine dayandığı görüşüne
• B) Ahlakın yalnız akla dayandığı görüşüne
• C) Din ile ahlakın birbirini desteklediği uzlaştırıcı görüşe
• D) Ahlakın toplumsal bir olgu olduğu görüşüne
• E) Deizme

Çözüm: Metin iki ayrı kaynak tanıyor ve aralarında bir üstünlük kurmuyor; vurgu «tamamlayıcı» sözcüğünde. Bu, iki alanın örtüştüğünü söyleyen uzlaştırıcı görüştür. Deizm Tanrı ile evren ilişkisine dair bir tutumdur. Cevap: C.

• Tutumu, konuşanın inancıyla karıştırmak. Ahlakı akla dayandıran biri inançlı olabilir (Kant örneği); soru metnin gerekçesini sorar, yazarın hayatını değil.
• Euthyphron ikilemini bir tutum sanmak. İkilem bir sorudur; iki seçeneğinden biri ilahi buyruk kuramına, öteki ahlakın bağımsız bir ölçüye dayandığı görüşüne yaklaşır.
• Ortak öğütleri tek bir tutumun kanıtı saymak. Ortaklığı üç tutum da kendi yönüne yorumlayabilir; belirleyici olan metindeki yorumdur.
• «Bağımsız» sözcüğünü «karşıt» diye okumak. Ahlakın dinden bağımsız olduğunu söylemek dini reddetmek anlamına gelmez; yalnızca ahlakın temelini başka bir yere koymaktır.
• Uzlaştırıcı görüş ile ilahi buyruk kuramını karıştırmak. Uzlaştırıcı görüş iki ayrı kaynak tanır; ilahi buyruk kuramı tek kaynak gösterir.