Din felsefesinin temel kavramları

Okul servisi trafikte durunca Bora test kitabını Nehir'e uzatıyor. Soru, evreni yaratıp ardından onun işleyişine hiç karışmayan bir Tanrı anlayışının adını istiyor. Beş seçeneğin hepsi aynı ekle bitiyor: ateizm, panteizm, teizm, agnostisizm, deizm. Bora itiraf ediyor: «Bu beşini hep aynı torbaya atıyorum. Hepsi inanmakla ya da inanmamakla ilgili sanıyordum.» Nehir başını sallıyor ama emin değil. Sorunun aslında kimin inandığını değil, yaratıcının evrene ne kadar yakın ya da uzak düşünüldüğünü yokladığını ikisi de henüz fark etmedi. Bu derste o mesafeyi görüş görüş ölçeceğiz. Kimseyi ikna etmeye çalışmayacağız: sınavın beklediği şey hüküm vermek değil, görüşü tanımaktır.

• Din felsefesinin konusunu ve dinin kendisinden, kelam gibi dinî disiplinlerden hangi yönüyle ayrıldığını açıklarsın.
• Vahiy, iman, ibadet, kutsal, metafizik, ölümsüzlük ve mistisizm kavramlarını kısa tanımlarıyla ayırt edersin.
• Agnostisizm, ateizm, deizm, panteizm ve teizmi yaratıcıya ve evrene biçtikleri yere göre karşılaştırırsın.
• Özgün bir paragraftaki ipuçlarından teist, deist ve panteist tutumu birbirinden ayırırsın.

İnanç önermesini masaya koymak

Bir dinin içinde yetişen biri, o dinin temel ilkelerini inançla kabul eder. Felsefenin alanlarını tanıdığımız derste din felsefesinin bir inancı ne öğrettiğini ne de reddettiğini görmüştük. Şimdi bu çizgiyi biraz daha netleştirelim. Din felsefesi dini ve dinî inançları akıl yoluyla, felsefi yöntemle inceler. «Tanrı vardır», «ruh ölümsüzdür», «evren bir amaca göre düzenlenmiştir» gibi önermeleri alır ve sorar: Bu önermeler ne anlama geliyor, hangi gerekçelere dayanıyor, birbirleriyle tutarlı mı?

Felsefe, bilim, din ve sanatı karşılaştırdığımız derste ders kitaplarının dini dogmatik diye nitelediğini, bu sözcüğün de bir hakaret olmayıp teknik bir anlam taşıdığını görmüştük: dinin temel ilkeleri, o dinin içinde sorgulama dışında tutulup kesin kabul edilir. Din felsefesi ise aynı ilkeleri tartışmaya açık önermeler olarak ele alır. Bu bir değerlendirme farkı değil, yöntem farkıdır. Din felsefesiyle uğraşan biri inançlı da olabilir, inançsız da; bir filozofun incelediği önermeye kişisel olarak nasıl baktığı, yöntemin ne olduğunu değiştirmez.

Ders kitapları bu noktada din felsefesini ilahiyattan ve İslam düşüncesindeki kelamdan da ayırır. Temkinli bir özetle şöyle anlatılır: kelam, bir dinin inanç esaslarını kabul ederek işe başlar ve onları akli ve nakli delillerle açıklayıp savunmaya çalışır. Din felsefesi ise belirli bir dinin doğruluğunu baştan kabul etmeden ya da reddetmeden, farklı inanç geleneklerinde ortak olan sorulara akılla yaklaşır. İki alan zaman zaman aynı sorularla uğraşır; ayrıldıkları yer, nereden yola çıktıklarıdır.

Kavram sözlüğü: kısa ve net

Din felsefesi paragraflarında aynı terimler tekrar tekrar geçer. Ders kitabı düzeyinde kısa tanımları şunlardır:

• Din: Kutsal saydığı bir varlığa ya da varlıklara inanmayı, bu inanca bağlı ibadetleri ve ahlak ilkelerini içeren inanç ve yaşam bütünü.
• Tanrı: Dinlerde evrenin yaratıcısı ya da en yüce varlık olarak kabul edilen varlık. Hangi niteliklere sahip olduğu, aşağıdaki görüşlerin ayrıldığı yerdir.
• İnanç: Bir şeyin doğruluğunu kabul etme; kesin kanıt olmadan da kurulabilir. Gündelik dilde dinî olmayan konular için de kullanılır.
• İman: Dinî bağlamda Tanrı'ya ve dinin bildirdiklerine gönülden bağlanma, onları tasdik etme. İnançtan daha dar, dine özgü bir kavramdır.
• Vahiy: Tanrı'nın iradesini ve buyruklarını peygamber aracılığıyla insanlara bildirmesi.
• İbadet: İnananın Tanrı'ya bağlılığını ve saygısını belirli davranışlarla dile getirmesi.
• Kutsal: Dokunulmaz sayılan, gündelik olanın üstünde bir değer ve saygı gören şey; bir mekân, bir metin, bir zaman dilimi kutsal sayılabilir.
• Metafizik: Fizik ötesi; duyularla kavranamayan, deneyle sınanamayan varlık ve ilkeler üzerine düşünme.
• Ölümsüzlük: Ruhun bedenin ölümünden sonra da varlığını sürdürdüğü düşüncesi.
• Mistisizm: Tanrı'ya ya da en yüksek hakikate kavram ve kanıt yoluyla değil, iç deneyim ve sezgiyle ulaşılabileceğini savunan anlayış. İslam düşüncesindeki biçimine tasavvuf denir; sezgicilik dersinde Gazali'nin kalbe doğan bilgisini anlatırken bu geleneğin bir örneğini görmüştük.

İnanç ile imanı aynı kutuya koymamak önemli: «yarın yağmur yağacağına inanıyorum» cümlesi inançtır ama iman değildir.

Tanrı ile evren arasına çizilen bağ

Kancadaki beş görüşü ayıran soru şudur: Tanrı var mı, varsa evrenle ilişkisi nasıldır? Görüşleri bu soruya verdikleri cevapla tanıyalım. İki kavram işimizi kolaylaştırır. Aşkın (transandant), evrenin üstünde ve dışında olan demektir; içkin (immanent) ise evrenin içinde bulunan.

Teizm Tanrı'yı evreni yaratan, evrenden ayrı ve onun üstünde, yani aşkın; aynı zamanda evreni yöneten, ona sürekli ilgi gösteren bir varlık olarak düşünür. Teist anlayışta Tanrı bilir, diler ve insanlara vahiy yoluyla seslenir; dualara kulak verir, dilerse doğanın olağan akışına müdahale eder. Ders kitapları teizmi genellikle tek tanrılı dinlerin Tanrı anlayışıyla ilişkilendirir. Bu başlıkta örnek gösterilen düşünürler arasında Farabi, İbn Sina, Gazali, Thomas Aquinas ve Descartes geçer.

Deizm de yaratıcı bir Tanrı kabul eder, ama ondan sonrası farklılaşır. Deiste göre Tanrı evreni yaratmış, işleyişini belirleyen yasaları koymuş ve evrenin kendi yasalarıyla yürümesine bırakmıştır; doğanın akışına müdahale etmez. Ders kitaplarındaki anlatımla deizm vahyi, peygamberliği ve mucizeyi reddeder; Tanrı'nın varlığının yalnız akılla bilinebileceğini savunur. Bu yüzden deizm için kaynaklarda «akıl dini» ya da «doğal din» ifadeleri de kullanılır. Deizm özellikle Aydınlanma döneminde yaygınlaşmıştır; ders kitapları bu başlıkta Voltaire ve Rousseau'yu anar.

Panteizm ise Tanrı ile evren arasındaki ayrılığı kaldırır: Tanrı ile evren bir ve özdeştir, her şey Tanrı'dadır ve Tanrı her şeydir. Bu anlayışta Tanrı aşkın değil, içkindir; evrenin dışında duran bir yaratıcı ve yönetici yoktur. Ders kitaplarının panteizm denince andığı ad Spinoza'dır. Özgürlük sorununu işlerken Spinoza'nın doğayı ve Tanrı'yı tek bir gerçeklik olarak düşündüğünü görmüştün; burada aynı düşünce Tanrı anlayışı olarak karşına çıkıyor. «Tanrı ya da doğa» ifadesi ona atfedilir. Tasavvuftaki vahdet-i vücut düşüncesi zaman zaman panteizmle karşılaştırılır; ancak bu eşleştirme tartışmalıdır ve pek çok yorumcu iki görüşü aynı saymaz.

Ateizm Tanrı'nın varlığını reddeder. Ateiste göre evreni açıklamak için evrenin dışında ya da üstünde bir varlığa başvurmak gerekmez. Ders kitaplarında bu başlıkta anılan adlar kaynaktan kaynağa değiştiği için sınavda ateizmi genellikle bir düşünürün adından çok iddianın kendisiyle tanıman beklenir.

Agnostisizm Tanrı'nın varlığı konusunda hüküm vermez: Tanrı'nın var olup olmadığı insan aklıyla bilinemez. Agnostik ne «vardır» ne de «yoktur» der; iki yönde de kesin bilgiye ulaşılamayacağını ileri sürer. Terimi on dokuzuncu yüzyılda Thomas Huxley'in ortaya attığı aktarılır; bazı kaynaklar bu başlıkta Kant ile Hume'u da temkinle anar.

Agnostisizmin iki kullanımı

Bilginin imkânını tartıştığımız derste agnostisizmle bir kez karşılaşmıştın. Orada terim, genel olarak insan bilgisinin bir sınırı olduğunu, o sınırın ötesinin bilinemeyeceğini anlatıyordu; Kant'ın görüngü ile kendinde şey ayrımı bu kullanıma örnekti. Din felsefesindeki kullanım daha dardır: söz konusu olan, tek bir sorunun, Tanrı'nın varlığı sorusunun cevaplanamayacağıdır. İki kullanım akrabadır, çünkü ikisi de bir bilgi sınırı çizer; ama paragrafta konu bilginin genel imkânıysa bilgi felsefesine, Tanrı'nın varlığıysa din felsefesine bakıyorsundur.

Bir başka karışıklık ateizm ile agnostisizm arasında doğar. Ateist bir sonuca varmıştır: Tanrı yoktur. Agnostik ise sonuca varılamayacağını söyler. Biri olumsuz bir hüküm, öteki hükümden geri durmadır.

Görüş haritası

Metin çözümü: bir müzik eseri, üç bakış

Aşağıdaki üç kısa paragrafı, üç ayrı tutumdaki düşünürlerin ağzından biz kurduk. Üçü de aynı benzetmeyi kullanıyor.

(1) «Evren bir senfoniye benzer. Onu yazan besteci her provada salondadır; çalgıcılar şaşırdığında el kaldırır, gerekirse notayı değiştirir, dinleyenlere de eserin anlamını kendi mektuplarıyla bildirir.»

(2) «Evren bir senfoniye benzer. Besteci notaları kusursuz yazdı ve salondan ayrıldı. Orkestra artık yazılı kurallara göre çalıyor; besteciden yeni bir mektup gelmeyecek, eserin düzenini anlamak için notalara akılla bakmak yeter.»

(3) «Evren bir senfoniye benzer. Ama besteciyi salonda ya da salonun dışında arama: besteci, çalınan müziğin kendisidir. Her ses onun bir parçası, o da bütün seslerin toplamıdır.»

Birinci adımda besteciyle eser arasındaki mesafeye bak. Birinci paragrafta besteci eserden ayrıdır ama onu bırakmaz: provaya müdahale eder, mektupla seslenir. Bu, yaratan, yöneten ve vahiyle bildiren Tanrı'dır; tutum teizmdir. İkinci paragrafta besteci eserden ayrıdır ve onu terk etmiştir: kurallar yazılıdır, yeni mektup yoktur, anlamak için akıl yeter. Müdahale ve vahyin reddi deizmi gösterir. Üçüncü paragrafta mesafe sıfırdır: besteci ile müzik özdeştir. Bu da panteizmdir. İkinci adımda çeldiriciyi ele. Salondan ayrılan besteci ilk bakışta ateizmi çağrıştırabilir; oysa paragraf eseri yazan birinin varlığını, yani bir yaratıcıyı açıkça kabul ediyor. Reddedilen yalnızca sonraki müdahaledir.

Teist bir düşünür, Tanrı'nın varlığını yalnız inançla değil akılla da göstermeye girişirse nereden başlar? Kimi yalnız «en yetkin varlık» kavramını çözümleyerek yola çıkar, kimi her şeyin bir nedeni olduğundan bir ilk nedene geri gider, kimi de doğadaki düzenden bir düzenleyiciye varır. Sıradaki ders bu üç akıl yürütmeyi, yani ontolojik, kozmolojik ve teleolojik argümanları, onlara yöneltilen itirazlarla birlikte ele alıyor.

Örnek 1 — Alanın sınırı

Soru: Din felsefesini bir dinin öğretilmesinden ayıran özellik hangisidir?

• A) Yalnız tek bir dinin kutsal metnini incelemesi
• B) İbadetlerin nasıl yapılacağını göstermesi
• C) Dinî önermeleri, doğruluklarını baştan kabul etmeden ya da reddetmeden akılla incelemesi
• D) İnanç esaslarını kabul edip onları savunmayı amaçlaması
• E) Dini yalnız deney ve gözlemle açıklaması

Çözüm: A ve B bir dinin öğretimine, D ise ders kitaplarının kelama yüklediği yaklaşıma yakındır. E bilimin yöntemini anlatır. Önermeleri baştan bir hükme bağlamadan akılla soruşturmak din felsefesinin işidir. Cevap: C.

Örnek 2 — Yaratıcı ama uzakta

Soru: «Tanrı evreni yaratıp yasalarını koymuştur; bundan sonra evrenin işleyişine karışmaz, insanlara vahiy de göndermez.» Bu görüş hangisidir?

• A) Teizm
• B) Panteizm
• C) Agnostisizm
• D) Ateizm
• E) Deizm

Çözüm: Yaratıcı kabul edildiği için ateizm ve agnostisizm elenir. Tanrı evrenden ayrı tutulduğu için panteizm de uymaz. Teizm ile ayrılık noktası müdahale ve vahiydir: ikisi de reddedildiğine göre görüş deizmdir. Cevap: E.

Örnek 3 — İnanç mı, iman mı?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi «iman» kavramının dine özgü anlamını karşılar?

• A) Takımımızın bu maçı kazanacağına inanıyorum.
• B) Kişinin Tanrı'ya ve dinin bildirdiklerine gönülden bağlanıp onları tasdik etmesi
• C) Bilim insanının bir hipotezi deneyle sınaması
• D) Bir kuramı tutarlı bulup geçici olarak benimsemek
• E) Arkadaşının sözünü tutacağına güvenmek

Çözüm: A, D ve E kesin kanıt olmadan kurulan gündelik inançlardır; C bilimsel bir yöntemdir. İman ise dinî bağlamda Tanrı'ya ve dinin bildirdiklerine yürekten bağlanmadır. Cevap: B.

Örnek 4 — Hükümden geri durmak

Soru: Bir düşünürün «Tanrı'nın varlığı da yokluğu da insan aklının ulaşabileceği bir bilgi değildir» demesi onu hangi görüşe yaklaştırır?

• A) Agnostisizm
• B) Ateizm
• C) Deizm
• D) Panteizm
• E) Teizm

Çözüm: Ateist yokluk hükmü verir, teist, deist ve panteist ise varlığı farklı biçimlerde kabul eder. Varlık ya da yokluk yönünde bilgiye ulaşılamayacağını söylemek agnostisizmdir. Cevap: A.

• Deizmi Tanrı'yı reddetmek sanmak. Deist yaratıcı bir Tanrı'yı kabul eder; reddettiği vahiy, mucize ve evrene sonradan müdahaledir. «Tanrı yoktur» diyen görüş ateizmdir.
• Ateizm ile agnostisizmi eşitlemek. Ateist «yoktur» hükmüne varır, agnostik hiçbir yönde hüküm vermez; biri sonuç, öteki sonuçtan geri duruştur.
• İki agnostisizmi karıştırmak. Bilgi felsefesinde agnostisizm insan bilgisinin genel bir sınırını, din felsefesinde ise Tanrı'nın varlığının bilinemezliğini anlatır.
• «Dogmatik» sözcüğünü bir yargı gibi okumak. Ders kitabındaki teknik anlamı, temel ilkelerin dinin içinde sorgulama dışında tutulmasıdır; din felsefesiyle farkı bir değer farkı değil, yöntem farkıdır.
• Panteizmde «yaratıcı» aramak. Panteizmde Tanrı evrenin dışında duran bir yaratıcı değil, evrenin kendisidir; «yarattı ve çekildi» ifadesi deizme aittir.
• Bir düşünürün din felsefesiyle uğraşmasından inancı hakkında sonuç çıkarmak. Alan yöntemle tanımlanır; onu çalışan kişinin inançlı ya da inançsız olması alanı değiştirmez.