Güzel nesnel mi, öznel mi?

Kütüphane duvarına asılacak ebruyu sınıf oylamayla seçiyor. Birinde ortadan ikiye bölünmüş gibi kusursuz bakışımlı bir lale var, ötekinde kenarlara taşan dağınık lacivert dalgalar. Sayım bitiyor: on dörde on dört. Zeynep sabırsız: «Lalenin oranları ortada, cetvelle ölçsen aynı çıkar. Bunun neresi tartışılır?» Mert omuz silkiyor: «Herkesin gözü başka. Bence oylama bile anlamsız.» Öğretmen beraberliği bozacak oyunu kullanmadan önce ikisine de bir şey soruyor: «Madem zevk kişiye göre değişiyor, Mert, sen neden yirmi dakikadır Zeynep'i dalgalara ikna etmeye çalışıyorsun?» Sınıf susuyor. Bu küçük tartışmada felsefenin güzel üzerine verdiği cevaplar aynı anda konuşuyor; sınav paragrafları da senden o sesleri birbirinden ayırmanı bekler.

• Güzelin kaynağı tartışmasında nesnelci, öznelci ve uzlaştırıcı görüşleri temel iddialarıyla açıklarsın.
• Platon, Aristoteles, Hegel, Hume ve Kant'ın güzele ilişkin görüşlerini öne çıkan kavramlarından tanırsın.
• Hume'un öznelciliği ile Kant'ın öznel evrensellik düşüncesi arasındaki farkı bir örnek üzerinde gösterirsin.
• Özgün bir paragrafı okuyup güzelin nesneye mi özneye mi bağlandığını ve sanata hangi işlevin biçildiğini ipuçlarıyla gösterirsin.

Zeynep cetvele, Mert göze bakıyor

Zeynep'in itirazı açık bir varsayıma dayanıyor: lalenin güzelliği kâğıdın üstünde duruyor; kim bakarsa baksın orada, ölçülebilir biçimde. Mert ise tam tersini düşünüyor: güzellik ebrunun bir özelliği değil, ona bakan kişide uyanan bir duygu; kişi değişince duygu da değişir. Felsefe bu iki tavra ad verir. Güzelin, onu seyredenden bağımsız olarak nesnenin kendisine ait bir nitelik olduğunu savunanlara nesnelci, güzelin seyredenin beğenisine ve duygusuna bağlı olduğunu savunanlara öznelci denir.

Burada kimse ebruların puanını tutmuyor; tartışılan, «Bu güzel» cümlesinin neyi bildirdiğidir. Bir nesne hakkında mı konuşuyoruz, yoksa kendi iç durumumuz hakkında mı? Sınavda da ölçülen budur: bir yargının bu iki cevaptan hangisine, hangi filozofa yaslandığı.

Nesnelci cevap: güzellik bakandan önce oradadır

Platon. Varlık felsefesinde idealar kuramını, bir nesnenin ilgili ideadan pay aldığı ölçüde o şey olduğunu görmüştün. Güzel de bu kuramın içinde yerini alır: bir gül, bir yüz ya da bir ezgi, güzellik ideasından pay aldıkları ölçüde güzeldir. Gül solar, yüz yaşlanır; güzellik ideası ise değişmez, doğmaz, yok olmaz ve kimsenin onu görüp görmemesine bağlı değildir. Ders kitaplarında Şölen diyaloğunda tek tek güzel bedenlerden güzel ruhlara, oradan güzelliğin kendisine uzanan bir yükselişin anlatıldığı aktarılır. Platon'u nesnelcilerin başına koyan şey budur: ölçü bakanda değil, bakanın üstündedir.

Burada bir karışıklığa dikkat et. Bir önceki derste Platon'u taklit kuramıyla, yani resmin kopyanın kopyası olduğu düşüncesiyle tanıdın. Güzellik ideası ise bir sanat tanımı değil, bir varlık iddiasıdır: güzelin nerede ve nasıl var olduğunu söyler. Paragraf «gölge», «kopya», «ressamın yatağı» diyorsa taklit kuramı; «solmayan», «kendinde güzel», «pay alma» diyorsa güzelin nesnelliği sorulmaktadır.

Aristoteles (temkinli). Ders kitaplarında Aristoteles'in güzeli düzen, oran ve belirli bir büyüklük içinde kendini tamamlayan bütünlük gibi niteliklerle açıkladığı aktarılır. Platon'dan farkı, ölçüyü duyulur dünyanın ötesinde aramamasıdır; oranlar nesnenin kendi yapısındadır. Zeynep'in cetveli bu çizgiye daha yakın durur.

Hegel (temkinli). Varlık felsefesinde mutlak tinin kendini tarih ve doğa içinde açığa vurduğunu öğrenmiştin. Ders kitaplarında Hegel'in güzeli idenin duyusal görünüşü olarak tanımladığı anlatılır: sanat eserinde düşünsel olan, mermerde, seste ya da renkte duyulara görünür hâle gelir. Güzelin kaynağı bireysel beğeni değil, eserde görünen ide olduğu için Hegel de nesnelciler arasında anılır.

Öznelci cevap: güzellik seyredenin gözündedir

Hume. On sekizinci yüzyıl İskoç filozofu Hume'u bilgi felsefesinde deneyci olarak tanıdın. Ona atfedilen bir düşünceye göre güzellik nesnelerin kendisinde bulunan bir nitelik değildir; onları seyreden zihinde vardır ve her zihin başka bir güzellik algılar. Mert'in «herkesin gözü başka» itirazı bu sesle konuşur.

Hume'un tartışmayı orada bırakmadığı da aktarılır. Kaynaklara göre o, insanların zevkleri arasında yine de bir beğeni ölçütü (standardı) aranabileceğini düşünür: uzun deneyim kazanmış, karşılaştırma yapmış, önyargıdan arınmış ve ince duyarlıklı seyircilerin ortak hükmü böyle bir ölçü işlevi görebilir. Bu ölçüt güzelliği nesneye geri vermez; yalnızca bazı öznelerin hükmüne ötekilerden daha çok güvenilebileceğini söyler. Ayrıntısı TYT düzeyini aşar; sınavda Hume'u öznelci çizginin temsilcisi olarak tanıman yeterlidir.

Kant: öznel ama herkes adına konuşan

Kant da güzelin yargısını öznenin duygusuna bağlar. Bir ebruyu güzel bulduğumda bunu bir hesapla, bir kavramla ya da bir kuralla kanıtlayamam; yargım içimde uyanan hoşlanmaya dayanır. Bu bakımdan Kant'ın beğeni yargısı özneldir. Önceki derste onun güzel karşısındaki hoşlanmayı çıkardan bağımsız saydığını ve amaçsız amaçlılık kavramını görmüştün; burada sorulan başka bir şeydir: bu yargı kimin adına konuşur?

Kant iki tür hoşlanmayı ayırır. «Vişne reçeli bana hoş geliyor» diyen biri yalnız kendi damağından söz eder; başkası sevmezse tartışmaya gerek görmez. «Bu ezgi güzel» diyen ise yalnız kendisi için konuşmaz, herkesin aynı yargıya katılmasını bekler, katılmayanı da bir şeyi kaçırmış sayar. Ders kitapları bu düşünceyi öznel evrensellik adıyla özetler: yargının dayanağı öznel bir duygudur, ama yargı evrensel geçerlilik iddiası taşır. Öğretmenin Mert'e sorduğu soru tam buraya dokunuyor. Güzellik yalnız kişisel bir tat olsaydı Mert'in Zeynep'i ikna etmeye çalışması gereksiz olurdu; ikna çabası, yargısının herkes adına konuştuğunu gösteriyor.

Hume ile Kant'ı ayıran ölçüt de buradadır. Hume'da güzellik seyreden zihinde yaşanır ve zihinden zihne değişir; Kant ise yargının öznel kaynağını kabul edip ondan herkesin onayını bekler.

Arada duran görüşler

Bazı ders kitaplarında iki uç arasında bir yol da anılır: güzel ne yalnız nesnede ne yalnız öznede bulunur, ikisinin karşılaşmasında, ilişkisinde ortaya çıkar. Ebrunun renkleri ve biçimi olmadan da, onlara bakan bir göz olmadan da güzellik yaşantısı doğmaz. Bu uzlaştırıcı yaklaşım bir filozofun adıyla değil, bir bakış olarak öğretilir; paragrafta «karşılaşma», «buluşma», «ikisi birlikte» gibi işaretlerle tanınır.

Düşünür kartı: güzel nerede?

Sanat ne için vardır?

Güzelin kaynağıyla yakından ilişkili bir tartışma da sanatın işlevine dairdir. Ders kitaplarında iki tutum karşılaştırılır.

Sanat sanat içindir görüşüne göre eserin değeri kendi estetik niteliğindedir. Sanat bir ahlak dersi vermek, bir siyasal düşünceyi yaymak ya da topluma yararlı olmak zorunda değildir; dışarıdan bir görev yüklendiğinde özgürlüğünü yitirebilir.

Sanat toplum içindir görüşüne göre sanatçı içinde yaşadığı toplumdan kopuk değildir; eser insanları eğitebilir, uyandırabilir, ortak duygularda buluşturabilir. Ders kitaplarında Tolstoy'un sanatı sanatçının yaşadığı duyguyu başkalarına aktaran ve insanları birleştiren bir iletişim olarak gördüğü aktarılır.

İki tutumun da gerekçesi vardır: biri sanatın özerkliğini, öbürü toplumsal sorumluluğunu korumak ister. Sınav hangisinin daha iyi olduğunu sormaz; bir paragrafın hangi tutumu dile getirdiğini sorar.

Metin çözümü: nesne mi, özne mi?

Kendi beğenisini sorgulayan biri şu satırları yazmış olabilir: «Bir kemençe taksimi kimine hüzün, kimine sıkıntı verir; bunu biliyorum. Yine de onu güzel bulduğumda yalnız kendi adıma konuşmuyorum, yanımdakinin de aynı şeyi duyması gerektiğine inanıyorum. Oysa bu inancı destekleyecek bir kuralım ya da ölçümüm yok.»

Birinci adım: güzelin dayanağı nerede? Metin ölçüme ve kurala dayanmadığını açıkça söylüyor, nesnenin oranlarından söz etmiyor. Platon ile Aristoteles elenir; dayanak öznenin duygusudur. İkinci adım: öznelci iki aday arasında seçim. Hume'a uyan bir metin, zevk zihinden zihne değiştiği için başkasından onay beklemezdi ya da ölçüyü deneyimli seyircilerde arardı. Bu metin ise kendi duygusundan yola çıkıp herkesin katılmasını bekliyor. Üçüncü adım: kavramı eşle. «Kendi adıma konuşmuyorum» evrensel geçerlilik iddiasına, «destekleyecek bir kuralım ya da ölçümüm yok» yargının öznel kaynağına denk düşüyor. Metin Kant'ın öznel evrensellik düşüncesinin çizgisindedir.

Modülün toparlanışı

Sanat felsefesi modülü üç soruyla ilerledi. İlk derste estetik ile sanat felsefesinin alanını, eser, estetik obje, beğeni yargısı ve estetik haz kavramlarını, güzelden komiğe estetik kategorileri tanıdın. İkinci derste sanatın ne olduğuna verilen taklit, yaratım ve oyun cevaplarını filozoflarıyla eşleştirdin. Bu derste de güzelliğin nesneye mi bakana mı ait olduğu tartışmasını ve sanatın işlevine dair iki tutumu gördün. Üçünde de sınavın sorduğu aynı beceriydi: bir yargıyı, beğenip beğenmemekten bağımsız olarak, hangi görüşün dile getirdiğini bulmak.

Bir sonraki derste felsefe bakışını güzelden inanca çeviriyor. Din felsefesi bir inancı savunmak ya da çürütmek için değil, onu akılla incelemek için sorar: Tanrı, iman, vahiy ve kutsal kavramları neyi adlandırır, din felsefesi bir dinin kendi öğretisinden, teolojiden nerede ayrılır, inanmak ile bilmek arasındaki sınır nereden geçer?

Örnek 1 — Solmayan çiçek

Soru: «Bahçedeki gül bir hafta sonra solacak, ressamın tuvali de bir gün çatlayacak. Ama ikisini de güzel kılan şey ne solar ne çatlar; onlar yalnız ondan bir parça taşıdıkları sürece güzeldir.» Bu yargı hangi filozofun güzel anlayışını yansıtır?

• A) Hume
• B) Platon
• C) Kant
• D) Tolstoy
• E) Hegel

Çözüm: Değişen nesnelerin karşısına değişmeyen bir güzelliğin konması ve nesnelerin «ondan bir parça taşıdıkları sürece» güzel sayılması, güzellik ideasından pay alma düşüncesidir. Ölçü bakanın dışında olduğu için Hume ve Kant elenir. Cevap: B.

Örnek 2 — Kimin adına konuşuyor?

Soru: Hume ile Kant'ın güzele ilişkin görüşlerini ayıran temel nokta hangisidir?

• A) Hume güzeli nesnenin oranlarında, Kant öznenin duygusunda arar.
• B) İkisi de güzelliğin bakandan bağımsız olduğunu savunur.
• C) Hume beğeni yargısını bir kavrama dayandırır, Kant dayandırmaz.
• D) İkisi de yargıyı öznenin duygusuna bağlar; ama Kant bu öznel yargının herkesten onay beklediğini, yani evrensel geçerlilik iddiası taşıdığını vurgular.
• E) Kant güzeli idenin duyusal görünüşü sayar.

Çözüm: İki filozof da öznelci çizgidedir; ayrıldıkları yer, yargının kimin adına konuştuğudur. Kant'ta beğeni yargısı öznel kaynaklı ama evrensel iddialıdır. E seçeneği Hegel'e aittir. Cevap: D.

Örnek 3 — Karşılaşmada doğan güzellik

Soru: «Dağdaki gölün rengi, kıyısında kimse durmasa da aynıdır; ama ona bakan bir göz olmadıkça kimse onu güzel bulmaz. Gölün rengi olmasa da bakan gözün bulacağı bir güzellik olmazdı.» Bu paragrafın güzele ilişkin tavrı hangisidir?

• A) Güzel, nesne ile özne arasındaki ilişkide ortaya çıkar.
• B) Güzel, yalnız nesnenin kendi niteliğidir.
• C) Güzel, yalnız seyredenin zihnindedir.
• D) Sanat toplumu eğitmek için vardır.
• E) Güzel, idenin duyusal görünüşüdür.

Çözüm: Paragraf iki koşulu birlikte arıyor: nesnenin niteliği (gölün rengi) ve onu algılayan özne (bakan göz). İkisinden biri eksik kalınca güzellik yaşantısı doğmuyor. Bu, uzlaştırıcı ilişki görüşüdür. Cevap: A.

Örnek 4 — Görevi olmayan eser

Soru: Bir şair şunu söylüyor: «Bu şiir kimseye yol göstermiyor, hiçbir davayı savunmuyor. Varlık nedeni, okunurken bıraktığı ses ve imge; başka bir işe yaraması gerekmiyor.» Şairin sanatın işlevine ilişkin tutumu hangisidir?

• A) Sanat toplumu dönüştürmek için vardır.
• B) Sanat, güzellik ideasının kopyasıdır.
• C) Sanatın asıl değeri ahlaki öğretisindedir.
• D) Sanat, sanatçının duygusunu aktararak insanları birleştirir.
• E) Sanat sanat içindir; eserin değeri kendi estetik niteliğindedir.

Çözüm: Şair esere hiçbir dış amaç yüklemiyor, değeri eserin kendi ses ve imge dünyasında görüyor. Bu, sanatın özerkliğini öne çıkaran «sanat sanat içindir» tutumudur. A, C ve D toplumsal işlev görüşüne yakındır. Cevap: E.

• Kant'ı Hume'la aynı kefeye koymak. İkisi de beğeni yargısını öznenin duygusuna bağlar; ama Kant'ta yargı herkesten onay bekler. Paragrafta «herkes katılmalı», «yalnız kendi adıma değil» geçiyorsa Kant'a bak.
• Platon'un güzellik ideasını taklit kuramıyla karıştırmak. Taklit kuramı sanat eserinin gerçeklikle ilişkisini anlatır; güzellik ideası ise güzelin nerede var olduğuna dair bir varlık iddiasıdır.
• Her nesnelciyi Platon sanmak. Oran ve düzeni nesnenin yapısında gören yaklaşım ders kitaplarında Aristoteles'le, güzeli idenin duyusal görünüşü sayan tanım Hegel'le anılır.
• «Öznel» sözcüğünü «keyfî» diye okumak. Hume bile deneyimli seyircilerin ortak hükmünde bir ölçüt arar; öznelcilik, her yargının eşit derecede değerli olduğu anlamına gelmek zorunda değildir.
• Sanatın işlevi sorusunu bir değer yarışı gibi çözmek. Sınav iki tutumdan hangisinin üstün olduğunu sormaz; paragrafın hangisini dile getirdiğini sorar.