Sanat nedir? Taklit, yaratım, oyun

Okulun yıl sonu sergisinde Ece üç eserin önünde duraksıyor. İlki kurşun kalemle çizilmiş bir armut: gölgesi, lekesi, sapındaki kıvrım öyle yerinde ki eli uzanıp tutacak gibi oluyor. İkincisi bir tuval dolusu koyu kırmızı fırça darbesi; altındaki kartta «Ninemin gittiği kış» yazıyor. Üçüncüsü, beşinci sınıfların teneffüslerde renkli tahta bloklardan kurup her gün yeniden düzenlediği eğri büğrü bir kule. Yanındaki arkadaşı armudu gösterip «Sanat budur, gerisi karalama» diyor. Ece ikna olmuyor ama nedenini söyleyemiyor. Felsefede bu tartışmanın üç ayrı tarafı var ve sınav paragrafları senden, bir metnin hangi tarafın sesiyle konuştuğunu bulmanı ister.

• Sanatı taklit, yaratım ve oyun olarak açıklayan üç görüşün temel iddiasını kendi cümlelerinle ifade edersin.
• Platon ile Aristoteles'in taklit anlayışlarını sanata biçtikleri değer üzerinden ayırt edersin.
• Croce, Bergson, Schiller ve Kant'a ait görüşleri öne çıkan kavramlarından tanırsın.
• Özgün bir paragraftaki ipuçlarını kullanarak metni ilgili sanat görüşüne gerekçesiyle bağlarsın.

Her cevap başka bir yere bakıyor

Ece'nin arkadaşı armudu seçerken farkında olmadan bir ölçüt kullandı: eser, dünyadaki bir şeye ne kadar benziyorsa o kadar sanattır. Kırmızı tuvali savunacak biri başka bir ölçüte başvururdu: eser, onu yapanın içinde olup biteni ne kadar dışa vuruyorsa o kadar sanattır. Tahta kuleyi seven ise üçüncü bir şeye işaret ederdi: kimse bir işe yarasın diye kurmadı onu, çocuklar orada yalnızca özgürce oynadı.

Sanat felsefesinde «Sanat nedir?» sorusuna verilen cevaplar kabaca bu üç bakışa yaslanır. Taklit görüşü eserin dış dünyayla ilişkisine, yaratım görüşü sanatçının iç dünyasına, oyun görüşü de sanatsal etkinliğin kendisine, onun çıkardan ve zorunluluktan bağımsız oluşuna odaklanır. Bu ayrımı akılda tutmak, aşağıdaki filozofları birbirine karıştırmamanın en sağlam yoludur.

Platon: yatağın üç kez anılması

Platon'un sanat görüşü, idealar kuramından ayrı düşünülemez. Varlık felsefesi modülünde gördüğün gibi Platon'a göre asıl gerçeklik idealardadır; duyulur nesneler onların eksik kopyalarıdır. Devlet'in son kitabında bu düşünce bir yatak örneğiyle sanata taşınır. Bir yatak ideası vardır. Marangoz, o ideaya bakarak tahtadan bir yatak yapar; bu, ilk kopyadır. Ressam ise marangozun yatağını, üstelik yalnız bir açıdan görünüşüyle tuvale aktarır. Ressamın yaptığı, kopyanın kopyasıdır. Ders kitapları bu durumu, tablonun asıl gerçeklikten iki kat uzağa düştüğü diye anlatır.

Bu yüzden Platon sanata kuşkuyla yaklaşır. Taklitçi sanat insanı gerçeğe yaklaştırmaz, görünüşte oyalar; üstelik ruhun akıl dışı yanına, coşkuya ve kedere seslenebilir. Ders kitaplarında Platon'un ideal devletinde şairlere temkinli baktığı, onların eserlerini denetim altına almak istediği anlatılır. Bu tutumun ne kadar kesin bir yasak olduğu yorumcular arasında tartışmalıdır; sınav düzeyinde Platon'u sanata güvenmeyen bir taklit kuramcısı olarak tanıman yeterlidir.

Aristoteles: taklitle öğrenen insan

Platon'un öğrencisi Aristoteles aynı kelimeyi, mimesisi kullanır ama ona bambaşka bir değer biçer. Poetika adlı eserinde taklidi insanın doğasına yerleştirir: çocuk çevresini taklit ederek öğrenir, insan da bir taklidi seyretmekten hoşlanır, çünkü onu tanırken bir şey kavrar. Taklit, kuşku duyulacak bir sapma değil, doğal ve öğretici bir etkinliktir.

Aristoteles'te taklit edilen şey de Platon'dakinden farklıdır. Ona göre şair olmuş olanı değil, olabilecek olanı anlatır. Tarihçi belirli bir kişinin belirli bir günde ne yaptığını kaydeder; şiir ise belli bir karakterdeki birinin zorunlu ya da olası olarak ne yapacağını gösterir. Bu nedenle şiir, genel olana yöneldiği için Aristoteles'e göre tarihten daha felsefidir.

Trajedi tartışmasında Aristoteles'e bir kavram daha bağlanır: katharsis. Ders kitaplarında trajedinin izleyicide acıma ve korku uyandırarak bu duygulardan bir arınma sağladığı anlatılır. Katharsisin tam olarak ne anlama geldiği, duyguların boşaltılması mı, arıtılması mı, yoksa bir tür anlama mı olduğu kaynaklarda tartışmalıdır. Sınavda bilmen gereken, kavramın Aristoteles'e ve trajediye ait olduğudur.

Aynı kelime, ters değer

Platon ile Aristoteles'in ikisi de sanatı taklit olarak tanımlar; ayrıldıkları yer, taklide verdikleri değerdir. Platon'da taklit gerçekten uzaklaştırır, Aristoteles'te genel olanı göstererek öğretir. Ece'nin armudunu Platon, gerçek armuttan bile bir adım geride bir gölge sayardı. Aristoteles ise çizimin bize armudun ne olduğunu yeniden gördürmesinden hoşlanırdı.

Croce ve Bergson: içten dışa doğru

Yirminci yüzyılın İtalyan düşünürü Benedetto Croce, sanatı dış dünyanın kopyası olarak görmez. Ders kitaplarında onun görüşü «sanat sezgidir, sezgi de ifadedir» diye özetlenir. Sanatçı bir duyguyu ya da imgeyi zihninde bütün olarak sezdiği anda eser asıl olarak tamamlanmıştır; tuvale, mermere ya da nota kâğıdına aktarmak bu iç yaratımın dışa vurumudur. Croce'nin terimleri kitaptan kitaba biraz farklı aktarılır; bu nedenle onu tanıtan işaret olarak «sezgi» ile «ifade» kavramlarının birlikte geçmesine bak. Kimi kaynaklar aynı çizgide İngiliz filozof Collingwood'u da anar ve sanatı duygunun hayal gücüyle ifadesi olarak açıkladığını aktarır.

Bergson'u bilgi felsefesinde, sezgiyi zekânın karşısına koyan düşünür olarak tanıdın. Sanata bakışı da oradan çıkar. Gündelik algımız pratiktir: nesnelere işimize yaradıkları kadarıyla bakar, onları etiketleyip geçeriz. Sanatçı ise sezgisiyle bu yararcı perdeyi aralar ve bizim görmeden geçtiğimiz bireysel, biricik olanı yakalar. Bir şairin sıradan bir sonbahar sabahını okura ilk kez görüyormuş gibi yaşatması bu görüşle açıklanabilir. Yaratım görüşünde ağırlık eserin neye benzediğinde değil, sanatçının sezgisinde ve özgün kavrayışındadır.

Schiller ve Kant: serbest oyun

Alman şair ve düşünür Friedrich Schiller, estetik eğitim üzerine yazdığı mektuplarda insanda iki temel eğilim görür. Biri duyulara ve değişen maddeye bağlayan duyusal dürtüdür; öbürü düzen, yasa ve kalıcılık arayan biçim dürtüsü. Ders kitaplarında aktarıldığına göre Schiller bu ikisini uzlaştıran üçüncü bir eğilimden, oyun dürtüsünden söz eder. Sanat bu dürtünün alanıdır; insan orada ne doğanın zorlamasına ne de katı kuralların baskısına boyun eğer, kendini özgür bir etkinlik içinde bulur.

Kant'ın adı bu başlıkta ders kitabı düzeyinde birkaç kavramla anılır. Ona göre güzel karşısında duyduğumuz hoşlanma çıkar gözetmez: güzel bir besteyi dinlerken ondan bir yarar ya da kazanç beklemeyiz. Sanat eseri bir amaca hizmet ediyormuş gibi düzenlidir ama belirli bir amaca bağlı değildir; Kant bunu amaçsız amaçlılık diye adlandırır. Güzelin deneyiminde hayal gücü ile anlama yetisi birbirini sınırlamadan serbestçe oynar. Kant'ın güzellik yargısının kime ve neye dayandığı ise ayrı bir tartışmadır; ona sonraki derste döneceğiz.

Kim neyi söyledi: kısa kart

Yaratım ile oyunu ayırmak

İki görüş de sanatçının özgürlüğünü öne çıkardığı için karıştırılır. Ayrım ölçütü vurgunun nerede durduğudur. Paragraf sanatçının iç dünyasından, kendine özgü sezgisinden, eserin önce zihinde doğmasından söz ediyorsa yaratım görüşüne bak. Paragraf sanatsal etkinliğin çıkar ve yarar gütmediğini, zorunluluktan kurtulmuş, kendi için yapılan bir uğraş olduğunu vurguluyorsa oyun görüşüne bak.

Bir uyarı daha: bu üç görüş birer estetik zevk sıralaması değildir. Sınav sana armut çizimini mi kırmızı tuvali mi beğenmen gerektiğini sormaz; ölçülebilir olan, bir yargının hangi kurama ait olduğudur.

Metin çözümü: kimin sesi?

Sanat üzerine düşünen ve eseri dış dünyaya benzerliğiyle ölçmeyen biri şunları söyleyebilir: «Bir besteci, ezgiyi kâğıda dökmeden çok önce onu bütünüyle duyar. Notaların sayfaya geçmesi, içerde zaten olgunlaşmış bir görüntünün dışarıya taşınmasıdır. Bu yüzden eser, sokaktaki seslerin ya da kuş cıvıltısının bir kopyası değildir; bestecinin yalnızca kendine ait olan kavrayışıdır.»

İlk adımda dışarıya mı içeriye mi bakıldığını sor: metin taklidi açıkça reddediyor, kuş sesinin kopyası olmadığını söylüyor. Platon da Aristoteles de elenir. İkinci adımda vurguyu bul: çıkarsızlık ya da özgür oyun değil, eserin içerde bütün olarak doğması ve sonra dışa vurulması öne çıkıyor. Üçüncü adımda kavramı eşle: «kâğıda dökmeden önce bütünüyle duymak» sezgiye, «dışarıya taşımak» ifadeye karşılık geliyor. Metin, yaratım görüşünün Croce çizgisindedir.

Taklit, yaratım ve oyun sanatın ne olduğuna cevap veriyor; geride çözülmemiş bir soru kalıyor. Ece'nin arkadaşı armudu güzel bulurken armudun kendisindeki bir niteliği mi gördü, yoksa yalnızca kendi beğenisini mi dile getirdi? Platon güzelliği bakandan bağımsız bir ölçüye bağlarken Kant ve Hume ölçüyü yargıda bulunan özneye yaklaştırır. Güzelin nesnede mi, bakanın yargısında mı bulunduğu tartışması sıradaki dersin konusu.

Örnek 1 — Kopyanın kopyası

Soru: Ressamın yaptığı yatak resmini, idea ile marangozun yatağından sonra gelen üçüncü basamak sayan ve bu yüzden sanata kuşkuyla bakan düşünür kimdir?

• A) Aristoteles
• B) Platon
• C) Croce
• D) Schiller
• E) Kant

Çözüm: İdea, marangozun yaptığı nesne ve ressamın tablosu sıralaması Platon'un Devlet'teki örneğidir. Aristoteles de taklitten söz eder ama ona olumlu bir değer verir. Cevap: B.

Örnek 2 — Tarih ile şiir

Soru: Şiirin tarihten daha felsefi olduğunu, çünkü tarihin olmuş olanı, şiirin ise olabilecek olanı anlattığını savunan düşünürün sanat anlayışı hangi kavramla birlikte anılır?

• A) Oyun dürtüsü
• B) Amaçsız amaçlılık
• C) Sezgi ve ifade
• D) Mimesis
• E) Hayat atılımı

Çözüm: Olmuş olan ile olabilecek olanı ayıran Aristoteles'tir ve onun sanat görüşü mimesis, yani taklit kavramıyla anılır. A Schiller'e, B Kant'a, C Croce'ye aittir. Cevap: D.

Örnek 3 — Zihinde biten eser

Soru: «Heykeltıraş mermere ilk darbeyi vurmadan önce figür onun içinde bütünüyle şekillenmiştir; taş yalnızca bu iç görüntünün dışa taşındığı malzemedir.» Bu yargı hangi sanat görüşüne yakındır?

• A) Sanat yaratımdır; eser sanatçının iç sezgisinin ifadesidir.
• B) Sanat, idealardan uzaklaşan bir taklittir.
• C) Sanat, olabilecek olanı gösteren öğretici bir taklittir.
• D) Sanat, duyusal ve biçimsel dürtüleri uzlaştıran bir oyundur.
• E) Sanat, yalnız toplumsal yarar için üretilir.

Çözüm: Eserin önce sanatçının içinde tamamlanması ve malzemenin yalnızca dışa vurum aracı olması, Croce'nin sezgi-ifade görüşünü gösterir. Dış dünyaya benzerlikten söz edilmediği için taklit seçenekleri elenir. Cevap: A.

Örnek 4 — Çıkarsız hoşlanma

Soru: Bir sanatseverin şu sözü hangi düşünürün sanat anlayışına en yakındır? «Bu türküyü dinlerken ondan hiçbir şey beklemiyorum; ne bir bilgi ne bir kazanç. Yine de her şey sanki bir amaca göre yerli yerinde.»

• A) Platon
• B) Aristoteles
• C) Bergson
• D) Croce
• E) Kant

Çözüm: Yarar beklemeden duyulan hoşlanma çıkar gözetmeyen hoşlanmaya, «bir amaca göre yerli yerinde ama amaç yok» düşüncesi de amaçsız amaçlılığa karşılık gelir. İki kavram da Kant'ındır. Cevap: E.

• «Taklit» kelimesini görünce hemen Platon'u seçmek. Aristoteles de sanatı taklit sayar; ayırt edici işaret değerdir. Kuşku, gölge ve gerçekten uzaklaşma Platon'u; öğrenme, hoşlanma ve genel olan Aristoteles'i gösterir.
• Katharsisi Platon'a vermek. Trajedinin acıma ve korku yoluyla arınma sağladığı düşüncesinin sahibi, kaynakların ortak aktarımıyla Aristoteles'tir.
• Yaratım ile oyunu yalnız «özgürlük» sözcüğüyle ayırmaya çalışmak. İkisinde de özgürlük geçer; iç sezgi ve ifade vurgusu yaratımı, çıkarsızlık ve kendi için yapılan etkinlik vurgusu oyunu gösterir.
• Bergson'u yalnız bilgi felsefesine ait sanmak. Sezgi kavramı sanat görüşünde de iş görür: sanatçı gündelik, yararcı algının ötesindeki biricik olanı yakalar.
• Soruyu bir zevk yarışması gibi okumak. Hangi eserin daha iyi olduğu sorulmaz; doğru cevap, verilen yargının hangi kurama ait olduğudur.