Sanat felsefesinin temel kavramları

Okulun yıl sonu sergisinde seramik atölyesinin masası iki parçaya ayrılmış. Solda aynı kalıptan çıkmış yirmi beyaz kupa, hepsi kantinde satılacak. Sağda tek bir kupa duruyor: kulpunun yerine kil bir kanat açılmış, ağzı yana eğik, içine çay koysan taşar. Arda omuz silkiyor: «Bunun nesi kupa, işe yaramıyor ki.» Nehir ise kanatlı kupanın önünde beş dakikadır kıpırdamadan bekliyor, neden durduğunu da tam söyleyemiyor. İki arkadaşın tartıştığı şeyin felsefede birkaç ayrı adı var: eser, zanaat, haz, yargı. O adları bilen, bu tür paragraf sorularını ilk okumada çözer.

• Estetik ile sanat felsefesinin inceleme alanlarını karşılaştırırsın.
• Sanat, sanatçı, sanat eseri, estetik obje, estetik yargı ve estetik haz kavramlarını tanımlarsın.
• Güzel, yüce, çirkin, trajik ve komik kategorilerini örnekler üzerinde ayırt edersin.
• Özgün bir paragrafta işlenen kavramı ve sanat ile zanaat arasındaki farkı ipuçlarından bulursun.

Nehir'i kupanın önünde tutan ne?

Kanatlı kupa bir işe yaramıyor; Nehir'i oyalayan yarar beklentisi olamaz. Onu durduran, bakmanın kendisinden aldığı bir hoşlanma. Arda ise nesneyi yalnız kullanım açısından değerlendiriyor ve sonuca hızla varıyor. Sergideki bu küçük anlaşmazlık felsefenin bir alanını tümüyle içerir: bir nesneyi «güzel» ya da «sanat» diye nitelediğimizde neye dayanırız, bu niteleme bizde hangi duyguyu uyandırır, yararlı bir eşya ile bir eser nerede ayrılır? Bu soruları soran alana ders kitaplarında estetik ya da sanat felsefesi denir. Ancak iki ad tam olarak aynı kapsamı taşımaz.

Estetik ile sanat felsefesi: kapsamları farklı

Estetik, güzeli ve güzelin insanda uyandırdığı deneyimi inceler. Bu deneyimin kaynağı insan eli değmemiş bir şey de olabilir: karla örtülü bir dağ yamacı, gün batımında kızaran bir göl, bir kelebeğin kanadındaki desen. Estetik, doğadaki güzelliği de sanattaki güzelliği de konu edinir.

Sanat felsefesi ise dikkatini insanın ürettiği esere çevirir. Sanat nedir, sanat eserini öteki nesnelerden ayıran nedir, sanatçı eserini nasıl yaratır, eserin değeri neye dayanır? Ders kitaplarında bu ayrım kısaca şöyle özetlenir: estetiğin alanı doğadaki ve sanattaki güzelliği kapsar, sanat felsefesinin alanı yalnız sanatla ve sanat eseriyle sınırlıdır. Bu yüzden gölün kızıllığı karşısındaki hayranlık estetiğin sorusudur; heykeltıraşın mermerden bir figür çıkarırken izlediği yol sanat felsefesinin. Gündelik kullanımda ve pek çok soru kökünde iki ad birbirinin yerine geçer; kapsam farkını soran bir kökte ise belirleyici olan «doğa» sözcüğünün geçip geçmediğidir.

Adı koyan: Baumgarten

Felsefenin alanlarını tanırken estetiğin ayrı bir disiplin olarak adını 18. yüzyılda Alman düşünür Baumgarten'in koyduğunu görmüştük. Sözcüğün kökü Yunanca aisthesis, yani duyum ve duyusal algıdır. Baumgarten'in estetiği, duyular yoluyla edinilen bilginin bilimi olarak tanımladığı aktarılır. Ad bu kökten geldiği için estetiğin merkezinde göze, kulağa, dokunmaya ulaşan şey durur. Güzellik üzerine düşünmek elbette Antik Yunan'a kadar uzanır; Baumgarten'e atfedilen, sorunun yaşını değil, alanın bağımsız bir disiplin olarak adlandırılmasıdır.

Dört öğe: sanat, sanatçı, eser, estetik obje

Sanat, insanın duygu, düşünce ve hayallerini estetik bir biçimde dile getirdiği yaratıcı etkinliktir. Resim, heykel, müzik, mimari, şiir ve el sanatları bu etkinliğin farklı dallarıdır.

Sanatçı, bu etkinliği yürüten, estetik değer taşıyan eseri ortaya koyan kişidir. Malzemeyi, tekniği ve biçimi kendi bakışıyla birleştirir.

Sanat eseri, sanatçının yaratıcılığıyla ortaya çıkan, estetik değer taşıyan üründür: bir minyatür, bir saz semaisi, bir cami kubbesi, bir gazel.

Estetik obje, estetik bir yaşantıya konu olan, insanda estetik haz uyandıran her şeydir. Bu tanım sanat eserinden geniştir: kızaran göl de bir estetik objedir, ama onu kimse yaratmamıştır. Kural şöyle kurulur: her sanat eseri bir estetik objedir; buna karşılık estetik objelerin bir kısmı doğanın ürünüdür ve sanat eseri sayılmaz. Kanatlı kupa, bir öğrencinin bilinçli yaratımı olduğu için ikinci gruba değil birinciye düşer.

Yargı ve haz: «güzel» demek ile güzelden hoşlanmak

Estetik yargı, bir şeyin güzel olup olmadığı, estetik değer taşıyıp taşımadığı hakkında verilen değer yargısıdır. «Bu ebru çok uyumlu», «Şu bestenin finali zayıf» birer estetik yargıdır. Ders kitaplarında bu yargı için beğeni yargısı adı da kullanılır; terim felsefe tarihinde özellikle Kant'la birlikte geçer. Estetik yargı bir olgu bildirmez: «Tablo yüz yirmi santim genişliğinde» bir ölçüm, «Tablodaki mavi insanı içine çekiyor» bir değerlendirmedir.

Estetik haz, estetik objenin insanda uyandırdığı hoşlanma duygusudur. Ayırt edici yanı, bir çıkar ya da yarar beklentisine bağlı olmamasıdır. Aç biri için bir sepet elma iştah açar; bir natürmortta resmedilmiş elmalardan alınan zevk ise karın doyurmakla ilgisizdir. Kant'ın güzeli çıkar gözetmeksizin hoşa giden şey olarak nitelediği ders kitaplarında aktarılır. Nehir'in kupa karşısındaki hâli tam olarak budur: kupadan bir şey beklemiyor, yalnız bakıyor.

İki kavramı birbirinden ayırmanın kolay yolu sözün mü duygunun mu öne çıktığına bakmaktır. Yargı dile gelen bir değerlendirmedir, gerekçelendirilebilir ve tartışılabilir. Haz ise yaşanan bir duygudur; kişi onu adlandıramasa da duyar.

Estetik kategoriler: güzel, yüce, çirkin, trajik, komik

Estetik deneyim tek renkli değildir; ders kitapları onu birkaç kategoriyle sınıflandırır.

Güzel, uyum, ölçü ve düzen içinde beğeni uyandıran niteliktir; estetiğin temel değeri sayılır. Güzelin nesnenin kendisinde mi yoksa onu algılayan kişide mi bulunduğu sorusu bu modülün ayrı bir dersinde tartışılacak; burada yalnız kategori olarak tanıyoruz.

Yüce (ulvi), insanın kavrayışını ve gücünü aşan büyüklük karşısında duyulan, hayranlıkla ürpermenin karıştığı duygudur. Fırtınalı bir okyanus, ucu görünmeyen bir sıradağ ya da yıldızlarla dolu bir gökyüzü ders kitaplarında verilen örneklerdir. Güzel insanı huzura çağırırken yüce onu küçüklüğüyle yüzleştirir. Kant'ın güzel ile yüceyi ayrı ayrı ele aldığı aktarılır; ayrıntısı TYT düzeyinin dışındadır.

Çirkin, güzelin karşıtı olan, uyumsuzluk ve ölçüsüzlükten doğan niteliktir. Sanatta çirkinin resmedilmesi eseri değersiz kılmaz: kırışık yüzlü bir yaşlıyı ya da savaş yıkıntısını gösteren bir tablo güçlü bir estetik etki bırakabilir. Konunun çirkin oluşu ile eserin estetik değeri ayrı şeylerdir.

Trajik, insanın kendisinden güçlü bir kader ya da zorunluluk karşısında direnip yenilmesinden doğan, acı ile yüceliği birleştiren niteliktir. Antik Yunan tragedyası bu kategorinin klasik örneği sayılır; ders kitaplarında Aristoteles'in tragedyanın okurda ve dinleyende acıma ile korku uyandırıp bir arınma (katharsis) sağladığını düşündüğü anlatılır.

Komik, beklenen ile gerçekleşen arasındaki uyumsuzluğun gülme uyandırmasıdır. Bir karikatürde koca bir aslanın fareden kaçması ya da Nasreddin Hoca fıkralarındaki ters köşe bu kategoriye girer.

Bir ürünü sanat eseri yapan özellikler

Ders kitapları sanat eserini birkaç özellikle tanımlar:

• Özgündür, biriciktir. Her eser kendine özgüdür; kopyası onun yerini tutmaz.
• Bir sanatçı tarafından yaratılır. İnsan ürünüdür; doğanın kendiliğinden ürettiği bir kaya oluşumu ne kadar etkileyici olursa olsun sanat eseri değil, estetik objedir.
• Duyulara seslenir. Görülür, işitilir, dokunulur; malzemeyle somutlaşır.
• Estetik değer taşır. Asıl amacı bir yararı karşılamak değil, estetik bir yaşantı uyandırmaktır.

Sanat ile zanaat: ölçüt amaçtır

Zanaat, belli kurallara ve öğrenilmiş tekniklere dayanarak gündelik bir ihtiyacı karşılayan üretimdir. Marangozun yaptığı mutfak dolabı, kalaycının yenilediği bakır tencere, kantine giden yirmi beyaz kupa zanaat ürünüdür. Bu ürünler aynı yöntemle çoğaltılabilir; değerleri büyük ölçüde işlerini ne kadar iyi gördükleriyle ölçülür.

Sanatı zanaattan ayıran ölçüt ders kitaplarında amaç olarak verilir: sanat estetik değer, zanaat fayda amaçlıdır. Sanat eseri özgündür, zanaat ürünü tekrarlanabilir. Bu bir değer sıralaması değildir; usta bir zanaatkârın işi de büyük emek ve beceri ister. Sınır her zaman keskin de durmaz: bir çini pano hem bir duvarı korur hem de göze seslenir, bir hat levhası hem okunur hem seyredilir. Soru kökünde böyle bir durumla karşılaşırsan paragrafın hangi amacı öne çıkardığına bak.

Düşünürler ve izleri

Metin çözümü: hangi kavram işleniyor?

Bu görüşü savunan bir düşünür şöyle yazabilir: «Komşunun bahçesindeki eski kuyunun taşları işe yaramaz hâle geldi; artık kimse su çekmiyor. Yine de her sabah önünden geçerken yavaşlıyorum. Yosunla yeşillenmiş taşlar bana hiçbir şey kazandırmıyor, ne kuyu bana ait ne de bir gün suyuna ihtiyacım olacak. Bakmak yetiyor; içim hafifliyor.»

Birinci adımda metinde bir değerlendirme cümlesi arıyoruz: «güzel», «uyumlu», «zayıf» gibi bir niteleme yok, konuşan kişi hiçbir yargı dile getirmiyor. Bu, beğeni yargısını eler. İkinci adımda üretimin amacını sorgulamak gerekir: paragraf kuyuyu yapan ustadan ya da yararla estetik arasındaki karşıtlıktan söz etmiyor; sanat ile zanaat ayrımı da konunun merkezinde değil. Üçüncü adımda duyguya bak: «hiçbir şey kazandırmıyor», «bakmak yetiyor», «içim hafifliyor». Çıkar gözetmeyen, yaşanan bir hoşlanma anlatılıyor. Paragrafın işlediği kavram estetik hazdır. Kuyu, bakanda haz uyandırdığı için bir estetik objedir; yapılış amacı su çekmek olduğundan aslında bir zanaat ürünüdür. Metin bu ayrımı tartışmadığı için cevap o yönde aranmaz.

Kanatlı kupaya bir kez daha dönelim. Onu sanat eseri saydık, çünkü bir öğrenci onu estetik bir amaçla yarattı. Ama «sanat» sözcüğünün kendisi henüz açıklanmadı. Kupa gerçekte var olan bir kanadı mı kopyalıyor, sanatçının iç dünyasından doğan yepyeni bir şey mi, yoksa yarar kaygısından kurtulmuş özgür bir uğraşın ürünü mü? Sıradaki ders bu üç cevabı taklit, yaratım ve oyun adlarıyla ele alıyor ve her birinin arkasındaki düşünürleri tanıtıyor.

Örnek 1 — Kapsam farkı

Soru: Gün doğumunda sisle örtülen bir vadinin uyandırdığı hayranlığı inceleyen bir düşünür, hangi alanda çalışmaktadır ve neden?

• A) Sanat felsefesinde, çünkü her güzellik bir eserdir
• B) Ahlak felsefesinde, çünkü hayranlık bir erdemdir
• C) Estetikte, çünkü bu alan doğadaki güzelliği de kapsar
• D) Bilgi felsefesinde, çünkü vadi algılanan bir nesnedir
• E) Sanat felsefesinde, çünkü vadi bir sanatçının ürünüdür

Çözüm: Vadiyi kimse yaratmadı; ortada bir sanat eseri yok. Sanat felsefesi yalnız insan eliyle yapılmış eserle sınırlıdır, estetik ise doğadaki güzelliği de inceler. Cevap: C.

Örnek 2 — Estetik obje mi, sanat eseri mi?

Soru: Rüzgârın aşındırarak şekillendirdiği bir peri bacası için hangisi söylenebilir?

• A) Sanatçısı belli olmadığı için estetik değeri yoktur.
• B) Estetik haz uyandırabilen bir estetik objedir, ama sanat eseri değildir.
• C) Zanaat ürünüdür, çünkü bir işe yarar.
• D) Hem sanat eseri hem zanaat ürünüdür.
• E) Estetik yargıya konu olamaz.

Çözüm: Peri bacası doğanın ürünüdür; onu yaratan bir sanatçı yoktur. Yine de seyredeni etkileyebilir, yani estetik objedir. Sanat eseri olmak için insan yaratımı gerekir. Cevap: B.

Örnek 3 — Kategoriyi tanımak

Soru: «Uçurumun kenarında dururken aşağıdaki boşluk beni hem büyüledi hem korkuttu; kendimi o genişlik karşısında bir toz zerresi gibi hissettim.» Bu anlatımın işaret ettiği estetik kategori hangisidir?

• A) Komik
• B) Trajik
• C) Çirkin
• D) Güzel
• E) Yüce

Çözüm: Hayranlık ile ürpermenin birleşmesi ve insanın kendini küçük hissetmesi yüceyi gösterir. Trajikte bir kahramanın yenilgisi, komikte gülme uyandıran uyumsuzluk gerekirdi. Cevap: E.

Örnek 4 — Sanat ile zanaat

Soru: Aynı atölyede çalışan iki ustadan biri yüzlerce eş kapı tokmağı döküyor, öbürü yalnız bir kez yapılacak bir bronz figür üzerinde aylardır uğraşıyor. Bu iki üretimi felsefi açıdan ayıran temel ölçüt hangisidir?

• A) Kullanılan malzemenin cinsi
• B) Harcanan sürenin uzunluğu
• C) Ürünün fayda mı estetik değer mi amaçladığı
• D) Ustaların yaşı
• E) Ürünün satış fiyatı

Çözüm: Malzeme ikisinde de bronz olabilir; süre ve fiyat ayırt edici değildir. Ders kitaplarındaki ölçüt amaçtır: tokmak kapıyı çalmaya yarar ve çoğaltılır, figür estetik bir yaşantı için tek olarak yaratılır. Cevap: C.

• Her estetik objeyi sanat eseri saymak. Doğanın kendiliğinden ürettiği bir şelale estetik haz uyandırır, ama onu yaratan bir sanatçı olmadığı için sanat eseri değildir.
• Estetik hazzı yarar sağlayan hoşlanmayla karıştırmak. Susamış birinin soğuk suya sevinmesi bir ihtiyacın karşılanmasıdır; estetik haz çıkar beklentisi taşımaz.
• Estetik yargı ile estetik hazzı aynı saymak. Yargı dile gelen bir değerlendirmedir («Bu kubbe orantılı»); haz ise yaşanan duygudur ve söze dökülmesi gerekmez.
• Çirkin konulu eseri değersiz sanmak. Konunun çirkinliği ile eserin estetik değeri ayrı şeylerdir; acıyı ya da yaşlılığı gösteren bir eser güçlü bir etki bırakabilir.
• Sanat-zanaat ayrımını bir üstünlük sıralaması sanmak. Ayrım ürünün amacına dayanır; zanaatın daha az emek ya da beceri istediği anlamına gelmez.