Bencillik, güç ahlakı ve diğer görüşler

Münazara kulübünün perşembe toplantısında öğretmen bir kavanozdan kâğıt çektiriyor. Tuna'nın kâğıdında «Herkes önce kendi canını korur; nezaket bile hesaplı bir korunmadır» yazıyor. Defne'ninkinde «Alçakgönüllülüğü erdem diye övmek, güçsüzlerin güçlülere kurduğu bir tuzaktır». Bora «Kötülüğü görmek için kanıt gerekmez, insan onu içinde duyar» cümlesini okuyup kaşlarını kaldırıyor. İpek'e «Yasak ve ceza olmasa insanlar iyiliği kendileri bulurdu» düşüyor, Can'a da «Benim değerlerimi benden başkası koyamaz». Öğretmen ekliyor: «Savunmadan önce kâğıdınızın hangi düşünce geleneğinden geldiğini söyleyeceksiniz.» Beş kâğıt, beş ayrı ahlak anlayışı. Hepsi bu derste.

• Hobbes'un bencillik anlayışını ve Nietzsche'nin güç ahlakını temel kavramlarıyla açıklarsın.
• Ahlakta sezgiciliği, anarşizmi ve varoluşçu ahlakı iyinin kaynağına göre ayırt edersin.
• Bencilliği hazcılıktan, Nietzsche'yi Hobbes'tan, ahlaktaki sezgiciliği bilgideki sezgicilikten ayırırsın.
• Özgün bir paragraftaki ipuçlarından metnin hangi ahlak görüşüne ait olduğunu belirlersin.

Ölçüyü başka yerde arayanlar

Şimdiye kadar incelediğin ahlak kuramları iyiyi hazda, mutlulukta, toplumsal faydada ya da akla dayanan ödevde aradı. Bu derste toplanan beş görüş ölçüyü bambaşka yerlere taşır: kişinin kendini koruma çabasına, yaşamın güçlenme isteğine, içimizdeki doğrudan bir kavrayışa, dış otoritenin bulunmadığı bir özgürlüğe ve bireyin kendi seçimine. Münazara kulübündeki kâğıtlar tam olarak bu beş kaynağı temsil ediyor. Sınav açısından her birinde aranacak şey, paragrafın iyiyi nereye bağladığıdır.

Bencillik: Hobbes ve kendini koruma

Bencillik ya da egoizm, ahlak felsefesinde insanın bütün davranışlarının arkasında kendi çıkarının bulunduğunu söyleyen görüştür. Ders kitaplarında bu görüşün temsilcisi olarak on yedinci yüzyıl İngiliz düşünürü Thomas Hobbes anılır. Varlık felsefesinde onu evreni hareket hâlindeki cisimlerle açıklayan bir maddeci olarak tanımıştın; ahlak alanında da insanı aynı mekanik gözle inceler.

Hobbes'a göre insan, doğası gereği kendi varlığını sürdürmeyi ve kendi çıkarını gözetmeyi amaçlar. Yardımseverlik, cömertlik ya da dostluk gibi görünen davranışların altında da çoğu zaman bir beklenti, bir güvence arayışı yatar. Hiçbir ortak kuralın bulunmadığı, düşünsel bir varsayım olan doğa durumunda herkes başkasını kendi yaşamı için tehdit olarak görür; Hobbes bu hâli herkesin herkese karşı savaşı diye niteler. «İnsan insanın kurdudur» sözü de bu bağlamda ona atfedilir. Ahlaki kurallar, insanların bu güvensizlikten kurtulmak için kendi çıkarları doğrultusunda kabul ettiği düzenlemelerdir. Kuralların bir devlet düzeninde nasıl bağlayıcı hâle geldiği siyaset felsefesinin konusudur; bu derste yalnız ahlak yönüne bakıyoruz: iyiyi belirleyen, kişinin kendini koruma kaygısıdır.

Bencillik hazcılık değildir

Kâğıtları okuyan biri Tuna'nın cümlesini hazcılığa verebilir, çünkü ikisi de bireyden yola çıkar. Ayrım şuradadır: hazcı, iyiyi hazla eşitler ve hazzın türünü tartışır. Bencillik ise iyiyi çıkarla eşitler; çıkar hazdan daha geniş bir kavramdır ve içinde güvenlik, yaşamı sürdürmek, tehlikeden uzak durmak da bulunur. Hobbes'un paragraflarında «zevk» sözcüğünden çok «korku», «güvence», «kendini korumak» ifadeleri öne çıkar. Bir metinde kişinin acı çekmeyi bile kendi varlığını korumak için göze aldığını okuyorsan, haz değil çıkar konuşuyordur.

Güç ahlakı: Nietzsche ve değerlerin sorgulanması

On dokuzuncu yüzyıl Alman düşünürü Friedrich Nietzsche, ahlakı bir kural listesi olarak değil, bir değerler tarihi olarak ele alır ve bu tarihin kimin elinden çıktığını sorar. Ders kitaplarında onun iki ahlak tipi arasında yaptığı ayrım öne çıkar. Efendi ahlakı güçlü, kendinden emin, yaşamı olumlayan insanların ahlakıdır; bu insanlar iyiyi kendi soyluluklarından ve yaratıcılıklarından türetir. Köle ahlakı ise güçsüzlerin ahlakıdır; Nietzsche'ye göre acıma, boyun eğme, alçakgönüllülük gibi değerler, güçlülere duyulan bir hıncın sonucu olarak erdem katına çıkarılmıştır. Defne'nin kâğıdındaki cümle bu teşhise yaslanıyor.

Nietzsche'nin önerisi değerlerin yeniden değerlendirilmesidir: kuşaktan kuşağa aktarılan değerler sorgusuz kabul edilmemeli, yaşamı güçlendirip güçlendirmedikleri sorulmalıdır. Bu sorgunun arkasında güç istenci kavramı durur; Nietzsche yaşamın temel itici gücünü kendini aşma ve güçlenme isteği olarak görür. Üstinsan ise sürünün değerlerini aşan, kendi değerlerini kendisi yaratan insan tipidir; kavram «Böyle Buyurdu Zerdüşt» adlı eserle birlikte anılır. Kaynaklar, bu kavramların sonradan siyasi amaçlarla çarpıtıldığını ve üstinsanın bir ırkı ya da yöneticiyi değil, kendini aşan bir insan idealini anlattığını vurgular.

Varlık felsefesinin ilk dersinde bir uyarıyla karşılaşmıştın: Nietzsche'yle anılan nihilizm varlığın reddi değil, değerlerin değersizleşmesidir. Burada o uyarının devamını görüyorsun. Nietzsche en yüksek sayılan değerlerin anlamını yitirdiğini teşhis eder; değerlerin yeniden değerlendirilmesi ve üstinsan düşüncesi bu boşluğa verdiği cevaptır. Sınavda senden bu görüşleri onaylaman ya da reddetmen beklenmez, kavramları doğru düşünüre bağlaman beklenir.

Hobbes ile Nietzsche nerede ayrılır?

İkisi de insanı güç ve çıkar diliyle anlattığı için sık karışır. Hobbes'ta güç arayışı bir korunma çabasıdır; insan saldırıya uğrama korkusuyla güç biriktirir ve sonunda düzen kurmayı çıkarına uygun bulur. Nietzsche'de ise güç istenci kendini aşma, yaratma ve var olan ahlakı eleştirme anlamı taşır; amaç güvenlik değil, yükselmedir. Hobbes kuralların çıkardan doğduğunu açıklar, Nietzsche ise yerleşik değerlerin kökenini sorgulayıp onları yeniden tartmaya çağırır. Paragrafta «korku», «güvence» varsa Hobbes'a, «sürü», «hınç», «değer yaratmak» varsa Nietzsche'ye bak.

Ahlakta sezgicilik

Bora'nın kâğıdı başka bir yoldan gelir. Ahlakta sezgicilik, iyi ile kötünün akıl yürütmeyle, hesapla ya da deneyden çıkarılan genellemelerle değil, doğrudan bir iç kavrayışla bilindiğini savunur. Ders kitaplarında bu çizgi en çok on sekizinci yüzyılın ilk yarısında yazan Shaftesbury ve Hutcheson ile anılır; ikisi de insanda doğuştan bir ahlak duyusu bulunduğunu, bu duyunun güzeli fark eden göz gibi iyiyi kendiliğinden ayırt ettiğini ileri sürer. Bazı kaynaklar Bergson'un ahlak anlayışını da bu başlıkta anar.

Burada dikkatli ol: bilgi felsefesinde de sezgicilik gördün. Orada Bergson'la anılan sezgicilik, gerçeğin özünün nasıl bilineceği sorusuna verilmiş bir cevaptır. Ahlaktaki sezgicilik ise iyinin ve kötünün nasıl kavrandığını sorar. Paragraf varlığın özünü, süreyi, aklın parçalayıcılığını tartışıyorsa bilgi alanındasın; vicdanın, iç duyunun, bir davranışı hemen kınayan ya da onaylayan bir kavrayışın sözü geçiyorsa ahlak alanındasın.

Anarşizm: dayatılmayan iyilik

İpek'in kâğıdı anarşizmin ahlak anlayışını taşıyor. Ders kitaplarında bu görüş, insanın özünde iyi olduğunu, ahlaki gelişimini ise devletin, baskının ve dışarıdan dayatılan otoritenin bozduğunu savunan bir yaklaşım olarak anlatılır. Bu bakışa göre ahlak, cezadan korkarak değil, özgür insanların gönüllü dayanışmasıyla kendiliğinden ortaya çıkar. Bu çizgide Proudhon, Bakunin ve Kropotkin gibi adlar anılır. Sınavda görüşün siyasi tartışmasına değil, ahlaka bakışına odaklan: iyinin kaynağı insanın özü, engeli dış otoritedir.

Varoluşçu ahlak: değeri yaratan kişi

Özgürlük dersinde Sartre'ın «varoluş özden önce gelir» tezini ve özgürlüğü kaçınılmaz bir sorumluluk olarak gördüğünü incelemiştin. Ahlak alanındaki karşılığı Can'ın kâğıdında: insanın önünde hazır, dışarıdan verilmiş değerler yoktur; kişi değerlerini seçimleriyle kendisi yaratır. Kaynaklarda Sartre'ın, insanın seçerken bir insan imgesi de çizdiğini, bu yüzden seçiminin yalnız kendisini bağlamadığını söylediği aktarılır.

Beş görüşü tanıma tablosu

Metin çözümü: kimin sesi?

Değerlerin kökenini sorgulayan bir düşünür şöyle diyebilir: «Okulda bize hep sabırlı olmayı, öne çıkmamayı, başkasını kırmamak için susmayı övdüler. Oysa bu öğütlerin çoğu, öne çıkamayanların öne çıkanları dizginlemek için uydurduğu kurallar. Ben bu değerleri miras gibi taşımak istemiyorum; her birini tartıp yaşamımı büyütenleri tutacağım, gerisini kendi ölçümle yeniden kuracağım.»

Birinci adımda konuşanın neyi sorguladığına bak: ahlaki kuralların kendisi değil, onların nereden geldiği hedef alınıyor. İkinci adımda kökene ilişkin teşhisi bul: sabır ve alçakgönüllülük, güçsüzlerin güçlüleri sınırlama aracı olarak sunuluyor; bu köle ahlakı eleştirisidir. Üçüncü adımda çeldiricileri ele: kendini koruma kaygısı ya da korku dili olmadığı için Hobbes düşer; değer seçmekten söz edilse de ölçüt yaşamı büyütmek, yani güçlenmektir, bu da metni Sartre'dan çok Nietzsche'ye yaklaştırır. Değerlerin yeniden tartılması ve hınç teşhisi bir aradaysa görüş güç ahlakıdır.

Bu beş görüş iyiyi çoğunlukla bireyin içinde ya da çıkarında, gücünde, seçiminde arıyor. O hâlde şu soru kaçınılmaz: zamana, topluma ve kişiye göre değişmeyen, herkesi aynı biçimde bağlayan bir ahlak yasası olabilir mi? Bir sonraki derste bu soruya «evet» diyen düşünürlerle «ahlak göreli» diyenleri karşı karşıya getireceğiz.

Örnek 1 — Kâğıt kimin?

Soru: «Komşusuna yardım eden kişi aslında bir gün o komşudan da yardım göreceğini hesaplar; kimse kendi varlığını unutarak iyilik yapmaz.» Bu düşünce hangi ahlak görüşüyle bağdaşır?

• A) Ahlakta sezgicilik
• B) Varoluşçu ahlak
• C) Hobbes'un bencilliği
• D) Anarşizm
• E) Faydacılık

Çözüm: Cümle iyilik görünen davranışın altında kişisel çıkar ve güvence arayışı buluyor. Toplam fayda hesabı yapılmadığından faydacılık, iç duyudan söz edilmediğinden sezgicilik düşer. Cevap: C.

Örnek 2 — İki tip ahlak

Soru: Nietzsche'nin köle ahlakı ile efendi ahlakı ayrımına göre aşağıdakilerden hangisi köle ahlakının değerlerine örnektir?

• A) Kendinden emin olmak ve yaşamı olumlamak
• B) Kendi değerlerini yaratmak
• C) Kendini sürekli aşmaya çalışmak
• D) Acımayı ve boyun eğmeyi erdem saymak
• E) Soyluluğu iyinin ölçüsü yapmak

Çözüm: A, B, C ve E güçlü ve yaratıcı insan tipini, yani efendi ahlakını anlatır. Acıma ve boyun eğmeyi yücelten değer dizisi Nietzsche'nin köle ahlakına bağladığı dizidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Hangi sezgicilik?

Soru: «Bir çocuğa haksızlık yapıldığını gördüğümüzde bunun kötü olduğunu anlamak için hiçbir hesaba ya da kanıta ihtiyaç duymayız; yargı içimizde kendiliğinden doğar.» Metindeki yargıyı en iyi niteleyen seçenek hangisidir?

• A) Ahlakta sezgiciliğe aittir; iyi ve kötünün doğrudan bir iç kavrayışla bilindiğini anlatır.
• B) Bilgi felsefesindeki sezgiciliğe aittir; gerçeğin özünün nasıl bilineceğini tartışır.
• C) Hobbes'un bencilliğini savunur.
• D) Değerlerin kişinin seçimiyle yaratıldığını ileri sürer.
• E) Ahlakın devlet otoritesinden doğduğunu söyler.

Çözüm: Metnin konusu varlığın özü değil, bir davranışın kötülüğünün nasıl fark edildiğidir. Hesapsız, kanıtsız iç kavrayış ahlaktaki sezgiciliğin işaretidir; B sözcük benzerliğine dayanan çeldiricidir. Cevap: A.

Örnek 4 — Güç sözcüğünün iki anlamı

Soru: Hobbes ile Nietzsche'nin güç kavramına yüklediği anlamın farkı hangi seçenekte isabetle verilmiştir?

• A) İkisinde de güç, toplum için en çok faydayı üretmenin aracıdır.
• B) Hobbes'ta güç kendini aşmayı, Nietzsche'de korunmayı anlatır.
• C) Hobbes'ta güç arayışı korku ve kendini koruma kaygısından doğar; Nietzsche'de güç istenci yaşamın kendini aşma ve değer yaratma yönelimidir.
• D) İkisi de gücü ahlak dışı sayar ve reddeder.
• E) Nietzsche gücü devlete, Hobbes bireyin iç duyusuna bağlar.

Çözüm: Hobbes güç biriktirmeyi güvensizliğe karşı bir korunma olarak açıklar; Nietzsche'nin güç istenci ise yükselme ve yaratma isteğidir. B ilişkiyi ters kurar. Cevap: C.

• Bireyden yola çıkan her paragrafı hazcılığa vermek. Hazcılıkta ölçü hazdır; Hobbes'ta ölçü kendini koruma ve çıkardır. «Korku», «güvence» dili seni hazcılıktan uzaklaştırmalı.
• «Güç» sözcüğünü görünce Hobbes ile Nietzsche arasında yazı tura atmak. Korunma amaçlı güç Hobbes'u, yerleşik değerleri sorgulayan ve kendini aşan güç Nietzsche'yi gösterir.
• Ahlaktaki sezgiciliği bilgi felsefesindeki sezgicilikle eşitlemek. Biri iyinin nasıl kavrandığını, öteki gerçeğin özünün nasıl bilindiğini sorar; Shaftesbury ve Hutcheson'un ahlak duyusu ahlak alanına aittir.
• Nietzsche'nin nihilizmini varlığın reddi sanmak. Onun derdi değerlerin değersizleşmesidir; varlık felsefesindeki Gorgias çizgisiyle karıştırma.
• Anarşizm sorusunda siyasi hüküm aramak. Soru genellikle görüşün ahlaka bakışını sorar: insanın özü iyidir, dış otorite ahlaki gelişimi engeller.