YKS Felsefe · Ahlak Felsefesi (Etik) · FEL-FL04-L04

Faydacılık

TYTAYTher yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Sınıf temsilcisi Deniz, bahar gezisi için toplanan parayı masaya döküyor. Sıradan bir otobüsle otuz bir kişi deniz kenarında bütün gün kalabilir. Tekerlekli sandalye kullanan Arda'nın da binebileceği rampalı araç ise daha pahalı; onu tutarlarsa gezi öğleden sonra bitecek. Oylama yirmi dokuza iki. Deniz omuz silkiyor: «Çoğunluğun keyfi daha ağır basıyor.» Arda sessizce soruyor: «Benim gelememem hesabın neresinde?» Deniz'in cümlesi, bir kararın iyiliğini doğurduğu toplam mutlulukla tartan eski bir ahlak görüşüne yaslanıyor. Arda'nın sorusu ise o görüşe yüzyıllardır yöneltilen itirazın ta kendisi.

2Hedefler

Faydacılığın eylemin ahlaki değerini sonuçlara ve topluma sağlanan faydaya bağladığını açıklarsın.
Bentham'ın nicelik vurgusunu Mill'in nitelik vurgusundan ayırt edersin.
Faydacılığı hazcılıktan, ödev etiğinden ve pragmatik doğruluk anlayışından ayırırsın.
Özgün bir karar paragrafında sonuca ve faydaya dayanan gerekçeyi bulup metni faydacılığa bağlarsın.

3Konu anlatımı

Kararı sonucuyla tartmak

Deniz'in yaptığı şey aslında bir terazi kurmak: bir kefeye otuz kişinin uzun günü, öbür kefeye kısalan gezi. Faydacılık ya da utilitarizm, ahlak felsefesinde bu teraziyi ilke hâline getirir. Bir eylemin iyi ya da kötü olduğunu belirleyen şey, onun yol açtığı sonuçlardır; daha açık söylersek, sağladığı fayda, yani etkilenen insanlarda doğurduğu haz, mutluluk ya da acı. Bu yüzden faydacılık sonuççu (sonuççuluk) bir etik kuramı sayılır.

Faydacılığın ders kitaplarında en sık özetlendiği ilke, «en çok sayıda insana en çok mutluluk» ilkesidir. Bu formül faydacı düşünürlere atfedilir ve kuramın iki iddiasını bir arada taşır: ölçülen şey mutluluktur, hesaba katılan ise tek kişi değil, eylemden etkilenen herkestir. Bir seçenek az kişiye büyük, öteki çok kişiye orta bir mutluluk getiriyorsa faydacı, toplamın hangisinde büyük olduğuna bakar.

Bentham: hazzı sayıya dökmek

On sekizinci yüzyılın sonunda İngiliz düşünür Jeremy Bentham, insanın iki efendisi olduğunu, bunların haz ve acı olduğunu ileri sürer; yaptığımız her şey bu ikisinin yönlendirmesi altındadır. Bentham'ın asıl katkısı, hazzı ölçülebilir bir büyüklük gibi ele almasıdır. Ona göre hazlar arasında tür farkı yoktur, yalnız miktar farkı vardır. Hangi kaynaktan gelirse gelsin bir haz, ötekinden ancak daha büyük ya da daha küçük olabilir.

Bu düşünceden «haz hesabı» adı verilen bir yöntem doğar. Kaynaklarda Bentham'ın bir hazzı değerlendirirken yoğunluğuna, süresine, ne kadar kesin olduğuna, ne kadar yakın olduğuna, yeni hazlar doğurup doğurmadığına, acıyla karışıp karışmadığına ve kaç kişiye yayıldığına baktığı aktarılır. Sınav düzeyinde bütün listeyi ezberlemen beklenmez; yoğunluk ve süre gibi ölçütlerin hazzı sayılabilir kılmaya yönelik olduğunu bilmen yeter. Bentham için iyi eylem, bu hesabın sonunda haz toplamını en yükseğe çıkaran eylemdir.

Mill: her haz aynı değerde değildir

On dokuzuncu yüzyılda John Stuart Mill faydacılığı benimser ama Bentham'ın terazisine bir ayar ekler. Mill'e göre hazlar yalnız miktarca değil, nitelikçe de ayrılır. Düşünmenin, öğrenmenin, sanatın, dostluğun verdiği zihinsel hazlar, yemek ya da uyku gibi bedensel hazlardan daha üstündür. Mill bunun ölçüsünü de verir: iki tür hazzı da yaşamış olanların çoğu hangisini seçiyorsa, o daha değerlidir.

Mill'e atfedilen çok bilinen bir söz bu ayarı özetler: tatmin olmuş bir domuz olmaktansa tatminsiz bir insan olmak daha iyidir. Sözün anlamı şudur: bedensel doyumun çokluğu, insanın düşünme yetisinden doğan daha yüksek hazzın yerini tutmaz. Böylece Bentham'da «ne kadar?» sorusu öne çıkarken Mill'de «ne tür?» sorusu da teraziye girer. Mill'in faydacılığı savunduğu eserin adı Türkçeye «Faydacılık» diye çevrilmiştir.

Hazcılıkla akrabalık, ama farklı yön

Faydacılık da hazzı ve mutluluğu iyi sayar; hazcılıkla bu ortak zemine basar. Ayrıldığı yer, hazzın kimin hesabına yazıldığıdır. Bir önceki derste incelediğin hazcılık, iyi yaşamı kişinin kendi hazzı üzerinden tartışır. Faydacılık ise hesabı topluma açar: benim hazzım da bir başkasının hazzı da teraziye aynı ağırlıkla konur ve karar toplamın büyüklüğüne göre verilir. Kısacası paragrafta tek bir kişinin hazzı söz konusuysa hazcılık, «herkes», «toplum», «en çok kişi» gibi bir genişleme varsa faydacılık akla gelmelidir.

Sonuç mu, ilke mi?

Faydacılığı en iyi tanıtan şey, karşısına konan görüştür. Kant'ın adıyla anılan ödev etiği, bir eylemin ahlaki değerini sonuçlarında değil, eylemin hangi niyetle ve hangi ilkeye uyularak yapıldığında arar. Faydacı için yalan söylemek, daha büyük bir acıyı önlüyorsa savunulabilir; ödev etiği açısından ise yalanın sonucu ne olursa olsun bir ilke sorunu vardır. Bu derste ödev etiğini yalnız karşıtlık olarak tanıman yeterli: sonuca bakan ile ilkeye bakan iki farklı ahlak terazisi.

Faydacılığa itirazlar ve cevaplar

Arda'nın sorusu, faydacılığa yöneltilen en bilinen itirazı taşır. Eleştirenlere göre yalnız toplam mutluluğa bakan bir kuram, çoğunluğun daha çok mutlu olacağı her durumda bir azınlığın haklarını feda etmeyi meşru gösterebilir. İkinci itiraz bilgiyle ilgilidir: bir eylemin bütün sonuçlarını önceden bilemeyiz, o hâlde sonuca dayalı bir hesap hep belirsiz kalır. Bazı eleştirmenler hazzın ve mutluluğun gerçekten ölçülüp toplanıp toplanamayacağını da sorgular.

Faydacı çizgiyi savunanların da cevapları vardır. Kaynaklarda Mill'in hakları ve adaleti uzun dönemli toplumsal faydanın en önemli parçası saydığı aktarılır: hakların çiğnendiği bir toplumda herkes güvensizlik yaşar, bu da toplam mutluluğu düşürür. Sonuçların belirsizliğine karşı ise insanlığın deneyimle biriktirdiği genel kuralların rehber olabileceği söylenir. Ayrıca faydacılık herkesin mutluluğunu eşit saydığı için ayrımcılığa karşı tarafsız bir ölçü sunduğunu ileri sürer. Sınavda senden hangi tarafın haklı olduğuna karar vermen beklenmez; itirazı ve cevabı tanıyıp doğru görüşe bağlaman beklenir.

Karıştırılan üç çift

Faydacılık ile hazcılık: ikisi de hazzı değerli bulur; hazcılık kişiye, faydacılık topluma bakar.
Bentham ile Mill: Bentham hazların yalnız miktarını, Mill ayrıca türünü ve değerini tartar.
Faydacılık ile pragmatizm: bilgi felsefesi dersindeki pragmatik doğruluk anlayışı da «fayda» sözcüğünü kullanır. Orada sorulan, bir düşüncenin doğru olup olmadığıdır; burada sorulan, bir eylemin ahlaken iyi olup olmadığı. Paragraf bilgi mi tartışıyor, eylem mi? Bu soruyu sormadan «fayda» sözcüğüne atlama.

Kimin terazisi?

Kim?	İyiyi neyle tartar?	Kilit sözcük	Paragrafta yakalanan işaret
Jeremy Bentham	Toplumda üretilen haz miktarı	haz hesabı, nicelik	«yoğunluk», «süre», «ölçmek», «toplam»
John Stuart Mill	Hazzın miktarı ve niteliği	zihinsel haz üstünlüğü	«yüksek haz», «düşünmenin zevki», domuz ile insan karşılaştırması
Hazcı düşünür	Kişinin kendi hazzı	bireysel haz	«kendi zevkim», «benim için iyi olan»
Kant (karşıt)	Eylemin dayandığı ilke ve niyet	ödev, iyi niyet	«sonucu ne olursa olsun», «ilkeye uymak»
William James (başka alan)	Düşüncenin işe yaraması	pragmatik doğruluk	«işe yarayan bilgi doğrudur»

Metin çözümü: bir meclis kararı

Kararını sonuçlara göre veren bir belediye meclisi üyesi şöyle diyebilir: «Bu bütçeyle ya mahalledeki tek kütüphaneyi yenileyeceğiz ya da yirmi bin kişinin her gün kullandığı köprüyü onaracağız. Kütüphaneyi seven elli kişiyi üzeceğimi biliyorum. Ama köprü çökerse binlerce insanın yaşamı aksar. Kimin üzüleceğine değil, toplam zararın nerede daha az olacağına bakmak zorundayım.»

İlk adımda gerekçenin dayandığı yeri bul: üye bir ilkeye ya da ödeve değil, «yaşamın aksaması», «toplam zarar» gibi sonuçlara başvuruyor. İkinci adımda hesabın kapsamını gör: tek kişinin hazzı değil, yirmi bin kişi ile elli kişi karşılaştırılıyor; yani bireysel hazcılık düşer. Üçüncü adımda ödev etiğini ele: metinde «sonucu ne olursa olsun yapılması gereken» bir buyruk yok. Kararı belirleyen, en çok kişi için en az zararı veren seçenek olduğundan paragraf faydacılığa aittir. Hazların türü tartışılmadığı ve yalnız miktar hesaplandığı için Bentham'ın çizgisine daha yakındır.

Faydacı terazide eylemin değeri sonradan, doğurduğu sonuçlarla belirleniyordu. Bir sonraki derste teraziyi tümüyle yere bırakan bir görüşle karşılaşacaksın: Kant'a göre ahlaki değer eylemin arkasındaki iyi niyette yatar ve insanı koşulsuz bağlayan bir buyruk vardır. Kategorik buyruğun ne istediğini ve iyi niyetin neden tek başına değerli sayıldığını orada açacağız.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Kuramın ölçüsü

Soru: Faydacı bir düşünür, ahlaken iyi saydığı eylemi hangi özelliğine bakarak seçer?

A) Eylemin evrensel bir ilkeye uygun olması
B) Eylemi yapanın iyi niyet taşıması
C) Eylemin yalnız onu yapan kişiye haz vermesi
D) Eylemin olabildiğince çok insana olabildiğince çok mutluluk sağlaması
E) Eylemin işe yarayan bir bilgiye dayanması

Çözüm: A ve B ödev etiğinin ölçüleridir. C hazcılığın bireysel bakışını, E pragmatik doğruluğu anlatıyor. Sonucu ve toplumsal faydayı ölçü alan yalnız D'dir. Cevap: D.

Örnek 2 — Nicelik ve nitelik

Soru: Bentham ile Mill'in hazlara bakışındaki fark hangi seçenekte doğru verilmiştir?

A) Bentham hazları türlerine göre, Mill yalnız miktarlarına göre ayırır.
B) Bentham hazları yalnız miktarca karşılaştırır; Mill zihinsel hazları nitelikçe daha üstün sayar.
C) İkisi de hazzı ahlakın ölçüsü saymaz.
D) Bentham bireysel hazzı, Mill ödevi temel alır.
E) Mill bedensel hazları zihinsel hazlardan üstün tutar.

Çözüm: Bentham'ın haz hesabı yoğunluk, süre gibi nicel ölçütlere dayanır; Mill ise hazlar arasında değer farkı görür. A ilişkiyi tersine çevirir, E ise Mill'in sıralamasını ters kurar. Cevap: B.

Örnek 3 — Hangi alan?

Soru: «Bir inanç, yaşamımızı kolaylaştırdığı ve sorunlarımızı çözdüğü ölçüde doğrudur.» Bu cümle için hangisi söylenebilir?

A) Faydacı ahlakın en çok kişi ilkesini dile getirir.
B) Mill'in nitelik ayrımını savunur.
C) Bilgi felsefesindeki pragmatik doğruluk anlayışına aittir.
D) Bentham'ın haz hesabına örnektir.
E) Ödev etiğinin iyi niyet kavramını açıklar.

Çözüm: Cümle bir eylemin iyiliğini değil, bir inancın doğruluğunu tartışıyor. «Fayda» çağrışımı olsa da konu bilgidir; bu da pragmatizmi gösterir. Cevap: C.

Örnek 4 — İtirazı tanımak

Soru: «Bir köyün huzuru için suçsuz olduğu bilinen bir yabancıyı cezalandırmak toplam mutluluğu artırıyorsa, bu ceza adil mi olur?» Bu soru faydacılığa yöneltilen hangi eleştiriyi örnekler?

A) Azınlığın ya da bireyin haklarının çoğunluğun faydası uğruna feda edilebileceği eleştirisini
B) Hazların nitelikçe ayrılamayacağı eleştirisini
C) Ahlakın yalnız niyete bakması gerektiği iddiasının çelişkili olduğu eleştirisini
D) Bilginin işe yaramaya indirgenemeyeceği eleştirisini
E) Kişinin yalnız kendi hazzını araması gerektiği eleştirisini

Çözüm: Soru, toplam mutluluğun bir bireyin haklarını çiğnemeyi meşru gösterip gösteremeyeceğini sorguluyor. Bu, azınlık hakları itirazıdır; faydacılar buna hakların uzun dönemli faydayı koruduğu cevabını verir. Cevap: A.

5Tuzaklar

Hazzı anan her paragrafı faydacılığa vermek. Hesap tek kişinin kendi zevkiyle sınırlıysa görüş hazcılıktır; faydacılık için hesabın topluma yayılması gerekir.
Bentham ile Mill'in rollerini çevirmek. Ölçülebilir miktar ve haz hesabı Bentham'ı, zihinsel hazzın üstünlüğü ve domuz ile insan karşılaştırması Mill'i gösterir.
«Fayda» sözcüğünü görünce pragmatizm ile faydacılığı eşitlemek. Paragraf bir düşüncenin doğruluğunu soruyorsa bilgi felsefesindesin; bir eylemin iyiliğini soruyorsa ahlak felsefesindesin.
Ödev etiğini «sonuçları umursamayan ama yine de faydacı» bir görüş sanmak. Ödev etiği eylemin değerini ilkede ve niyette arar; sonuç hesabını ahlaki ölçü yapmaz.
Eleştiriyi kuramın çürütülmesi diye işaretlemek. Azınlık hakları ve sonuçların öngörülemezliği itirazdır; faydacıların bunlara verdiği cevaplar da vardır. Soru genellikle itirazı tanımanı ister, hüküm vermeni değil.

6Tekrar kartı

Faydacılık (utilitarizm): eylemin ahlaki değeri sonuçlarına, yani sağladığı faydaya (haz, mutluluk) bağlıdır; sonuççu bir etiktir.
Ders kitabı ilkesi: en çok sayıda insana en çok mutluluk (faydacılara atfedilir).
Bentham: hazlar yalnız nicelikçe ayrılır; haz hesabı (yoğunluk, süre gibi ölçütler).
Mill: hazlar nitelikçe de ayrılır; zihinsel hazlar bedensel hazlardan üstündür (domuz ile insan karşılaştırması atfedilir).
Hazcılıktan farkı: hazcılık bireyin hazzına, faydacılık toplumun toplam faydasına bakar.
Karşıtı ödev etiği (Kant): değer sonuçta değil, ilkede ve iyi niyette.
Eleştiriler: azınlık haklarının feda edilmesi riski, sonuçların önceden bilinememesi; cevaplar: hakların uzun dönemli faydası, deneyimle oluşmuş genel kurallar.
Pragmatizm uyarısı: pragmatizm doğruluğu, faydacılık ahlaki iyiliği sonuca bağlar.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Eylemlerin ahlaki değerini doğurdukları fayda ve mutlulukla ölçen ahlak görüşünün adı nedir?
1. A)Ödev etiği
2. B)Hazcılık
3. C)Faydacılık
4. D)Pragmatizm
5. E)Bencillik
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Sonuçlara ve topluma sağlanan faydaya bakan görüş faydacılık, yani utilitarizmdir.
Soru 2 · Kolay
Hazları yalnız miktar bakımından karşılaştırıp bir haz hesabı öneren düşünür kimdir?
1. A)Jeremy Bentham
2. B)John Stuart Mill
3. C)Immanuel Kant
4. D)William James
5. E)Aristippos
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Yoğunluk ve süre gibi nicel ölçütlerle hazzı hesaplanabilir sayan düşünür Bentham'dır.
Soru 3 · Kolay
Zihinsel hazların bedensel hazlardan nitelikçe üstün olduğunu savunan faydacı düşünür hangisidir?
1. A)Bentham
2. B)Kant
3. C)Hobbes
4. D)Epikuros
5. E)Mill
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Hazlar arasına nitelik farkı koyarak düşünmenin zevkini üstün tutan John Stuart Mill'dir.
Soru 4 · Kolay
Faydacılık hangi tür ahlak kuramları arasında yer alır?
1. A)İlkeye dayalı ödev kuramları
2. B)Sonuca dayalı (sonuççu) kuramlar
3. C)Bilgiyi işe yaramaya bağlayan kuramlar
4. D)Ahlakı yalnız bireye bırakan bencil kuramlar
5. E)Ahlakı tümüyle reddeden kuramlar
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Eylemi doğurduğu sonuçlara göre değerlendirdiği için faydacılık sonuççu bir etiktir.
Soru 5 · Orta
Faydacılığı hazcılıktan ayıran temel nokta hangisidir?
1. A)Hazzı iyi saymaması
2. B)Ödeve öncelik vermesi
3. C)Bilgiyi sonuçlarla doğrulaması
4. D)Hazzın hesabını yalnız bireyde bırakmayıp toplumun toplam faydasına genişletmesi
5. E)Bedensel hazları tümüyle yasaklaması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. İkisi de hazzı değerli bulur, ama faydacılık hesaba eylemden etkilenen herkesi katar.
Soru 6 · Orta
Bentham'ın haz hesabında bir hazzı değerlendirmek için kullanılan ölçütlere örnek hangisidir?
1. A)Hazzın zihinsel mi bedensel mi olduğu
2. B)Hazzın yoğunluğu ve süresi
3. C)Hazzın evrensel bir ilkeye uyup uymadığı
4. D)Hazzın iyi niyetle istenip istenmediği
5. E)Hazzın kutsal metinlerle uyumu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Bentham hazzı yoğunluk, süre, kesinlik gibi ölçülebilir yönleriyle tartar; tür ayrımı Mill'e aittir.
Soru 7 · Orta
Mill'e atfedilen domuz ile insan karşılaştırması hangi düşünceyi anlatır?
1. A)İnsanın hazdan tümüyle uzak durması gerektiğini
2. B)Hazların yalnız miktarca farklı olduğunu
3. C)Ahlakın sonuçlarla ilgisi olmadığını
4. D)Doyumun her zaman mutluluk getirdiğini
5. E)Düşünmenin verdiği yüksek hazzın, bedensel doyumun çokluğuyla telafi edilemeyeceğini
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Söz, zihinsel hazzın nitelikçe üstün olduğunu ve miktarın bunu karşılamadığını vurgular.
Soru 8 · Orta
Faydacılık ile ödev etiğinin nerede ayrıştığını doğru gösteren seçenek hangisidir?
1. A)Faydacılık eylemin değerini sonuçlarda, ödev etiği eylemin dayandığı ilkede ve niyette arar.
2. B)İkisi de eylemin değerini sonuçlarda arar.
3. C)Ödev etiği hazzı, faydacılık niyeti temel alır.
4. D)Faydacılık bireysel hazzı, ödev etiği toplumsal hazzı ölçer.
5. E)İkisi de doğruluğu işe yaramaya bağlar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Sonuççu faydacılığın karşısında ödev etiği, değeri niyete ve koşulsuz ilkeye bağlar.
Soru 9 · Orta
Faydacılığa yöneltilen «sonuçlar önceden bilinemez» itirazı neyi sorgular?
1. A)Hazların nitelikçe ayrılıp ayrılamayacağını
2. B)Ödevin evrensel olup olmadığını
3. C)Bir eylemin bütün etkileri baştan kestirilemiyorsa sonuca dayalı hesabın nasıl güvenilir olacağını
4. D)Bireyin kendi hazzını arama hakkını
5. E)Bilginin işe yaramakla doğrulanmasını
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Bu itiraz, kararın dayandığı sonuç hesabının hep belirsizlik taşıdığını gösterir.
Soru 10 · Orta
Faydacıların azınlık hakları itirazına verdiği cevaplardan biri hangisidir?
1. A)Azınlığın hazzının hesaba hiç girmediği
2. B)Hakların yalnız niyetle ilgili olduğu
3. C)Ahlakın kişiden kişiye değiştiği
4. D)Hakların korunmasının uzun dönemde toplumsal güveni ve dolayısıyla toplam faydayı artırdığı
5. E)Çoğunluğun kararlarının sorgulanamayacağı
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Kaynaklarda Mill'in hakları ve adaleti uzun dönemli faydanın parçası saydığı aktarılır.
Soru 11 · Orta
«Fayda» sözcüğü geçen bir paragrafın faydacılığa mı pragmatizme mi ait olduğunu ayırmak için ilk bakılacak nokta hangisidir?
1. A)Paragrafın bir eylemin ahlaki iyiliğini mi, bir düşüncenin doğruluğunu mu tartıştığı
2. B)Paragrafta kaç kişinin adı geçtiği
3. C)Paragrafın hangi yüzyılda yazıldığı
4. D)Paragrafta haz sözcüğünün geçip geçmediği
5. E)Paragrafın uzunluğu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Faydacılık ahlak alanında eyleme, pragmatizm bilgi alanında doğruluğa bakar; ayrım konudan çıkar.
Soru 12 · Zor
Hazları yaşanmışlığa göre sıralayan bir yazar şunu söyleyebilir: «Bir akşam boyunca kahkahayla geçen bir eğlence de, bir haftalık okumayla gelen kavrayış da birer hazdır; ama ikincisini yaşamış olanlar onu birincisiyle değişmez.» Bu görüş hangi düşünüre en yakındır?
1. A)Bentham
2. B)Kant
3. C)Aristippos
4. D)William James
5. E)Mill
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. İki hazzı yaşamış olanların tercihini ölçü alıp zihinsel hazzı üstün saymak Mill'in nitelik ayrımıdır.
Soru 13 · Zor
Sınıftan biri tahtaya şu çıkarımı yazıyor: «Hazcılar hazzı iyi sayar. Faydacılar da hazzı iyi sayar. Öyleyse faydacılık hazcılığın başka bir adıdır.» Bu çıkarımın eksiği nedir?
1. A)Faydacıların hazzı iyi saymadığı
2. B)Ortak bir değerin, hazzın kimin için hesaplandığı konusundaki birey ile toplum farkını ortadan kaldırmadığı
3. C)Hazcıların hazzı kötü saydığı
4. D)Faydacılığın ödev etiğinin bir türü olduğu
5. E)Hazcılığın bir bilgi kuramı olduğu
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. İki görüş hazzı paylaşır ama hazcılık bireye, faydacılık topluma bakar; ortak öğe özdeşlik kurmaz.
Soru 14 · Zor
Bir hastane yöneticisi şöyle diyebilir: «Bu cihaz bir hastanın ömrünü belki iki yıl uzatır; aynı parayla yüzlerce çocuğa aşı yapabiliriz. Hangisinin daha çok yaşamı koruyacağını hesaplayıp ona göre karar vermeliyim.» Bu yaklaşımla ilgili hangisi söylenemez?
1. A)Kararını sonuçlara dayandırmaktadır.
2. B)Hesaba çok sayıda kişiyi katmaktadır.
3. C)Faydacı bir gerekçe kullanmaktadır.
4. D)Kararı eylemin hangi niyetle yapıldığına bakan koşulsuz bir ilkeye bağlamaktadır.
5. E)Eleştirmenler bu tür hesapların azınlıkta kalan hastayı göz ardı edebileceğini söyleyebilir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Yönetici sonuç ve sayı hesabı yapıyor; niyete ve koşulsuz ilkeye bakan ödev etiğinin gerekçesi metinde yer almıyor.
Soru 15 · Zor
Bentham ile Mill'in ortak noktasını ve ayrıldıkları noktayı birlikte veren seçenek hangisidir?
1. A)İkisi de ödev etiğini savunur; biri niyete, öteki ilkeye bakar.
2. B)İkisi de bireysel hazcıdır; biri bedensel, öteki ruhsal hazzı öne çıkarır.
3. C)İkisi de eylemi toplumsal faydaya göre değerlendirir; Bentham hazları miktarca, Mill ayrıca nitelikçe tartar.
4. D)İkisi de pragmatisttir; biri bilgiyi, öteki inancı sonuca bağlar.
5. E)İkisi de hazzı reddeder; biri akla, öteki ödeve yönelir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. İki düşünür de faydacıdır; aralarındaki fark, hazların yalnız nicelik mi yoksa nitelik bakımından da mı ayrıldığıdır.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Ödev etiği» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Faydacılığa yöneltilen azınlık hakları eleştirisinin dayanağı hangisidir?
1. A)Kuramın hazzı değerli saymaması
2. B)Kuramın sonuçları hesaba hiç katmaması
3. C)Kuramın yalnız bireyin kendi hazzına bakması
4. D)Yalnız toplam mutluluğa bakmanın, çoğunluğun yararına bir azınlığa zarar vermeyi meşru gösterebilmesi
5. E)Kuramın doğruluğu işe yaramaya bağlaması
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Toplam faydayı tek ölçü yapmak, bireylerin haklarının çoğunluk hesabında ezilebileceği kaygısını doğurur.
Soru 2 · Orta
«Hangi kaynaktan gelirse gelsin, bir haz ötekinden yalnızca büyük ya da küçük olabilir.» Bu cümle hangi düşünürün yaklaşımına uyar?
1. A)Mill'in nitelik ayrımına
2. B)Bentham'ın nicelikçi haz anlayışına
3. C)Kant'ın iyi niyet kavramına
4. D)James'in pragmatik doğruluk anlayışına
5. E)Aristoteles'in erdem anlayışına
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Hazlar arasında tür farkı görmeyip yalnız büyüklük farkı kabul etmek Bentham'ın nicelik vurgusudur.
Soru 3 · Zor
Sözünü tutmakta kararlı biri şunu ileri sürebilir: «Verdiğim sözü tutmak bu kez herkesi biraz üzecek olsa da sözümü tutarım; çünkü söz vermenin bir anlamı varsa, sonuç hesabına göre bozulamaz.» Konuşanın tutumu hakkında aşağıdakilerden hangisi isabetsizdir?
1. A)Metin eylemin değerini bir ilkeye bağlamaktadır.
2. B)Metin sonuç hesabını ahlaki ölçü olarak kabul etmemektedir.
3. C)Metin ödev etiğine yakın bir tutum taşımaktadır.
4. D)Metin faydacılığa yöneltilebilecek bir itirazı örnekler.
5. E)Metin, en çok kişiye en çok mutluluğu sağlayan eylemi seçtiği için faydacı bir gerekçe kullanmaktadır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Konuşan, herkesi üzecek olsa bile sözünü tutuyor; toplam mutluluğu değil ilkeyi ölçü aldığı için faydacı değildir.
Soru 4 · Zor
Bir öğrenci, «Fayda sağlayan düşünce doğrudur» diyen William James ile «En çok mutluluğu sağlayan eylem iyidir» diyen bir faydacıyı aynı akımın temsilcileri sayıyor. Öğrencinin gözden kaçırdığı ayrım hangisidir?
1. A)İkisi de sonuca bakar, ama biri bilginin doğruluğunu, öteki eylemin ahlaki iyiliğini tartıştığı için farklı alanlardadır.
2. B)İkisi de ödev etiğini savunduğu için ayrı akım sayılamaz.
3. C)James hazzı, faydacı ise doğruluğu ölçü alır.
4. D)Faydacılık bilgi felsefesinin, pragmatizm ahlak felsefesinin konusudur.
5. E)İkisi de sonuçları önemsiz sayar.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Sonuca bakmak ortak bir jesttir; ama pragmatizm doğruluk sorusuna, faydacılık ahlak sorusuna cevap verir.
Soru 5 · Zor
«Haz hesabı», «zihinsel hazzın üstünlüğü», «kişinin kendi zevki» ve «sonucu ne olursa olsun ilkeye uymak» ifadeleri dört görüşle eşleştirildiğinde hangi eşleşme dizisi isabetlidir?
1. A)Haz hesabı Mill'e, zihinsel hazzın üstünlüğü Bentham'a, kişinin kendi zevki ödev etiğine, ilkeye uymak hazcılığa
2. B)Haz hesabı hazcılığa, zihinsel hazzın üstünlüğü ödev etiğine, kişinin kendi zevki Bentham'a, ilkeye uymak Mill'e
3. C)Haz hesabı Bentham'a, zihinsel hazzın üstünlüğü Mill'e, kişinin kendi zevki hazcılığa, ilkeye uymak ödev etiğine
4. D)Haz hesabı ödev etiğine, zihinsel hazzın üstünlüğü hazcılığa, kişinin kendi zevki Mill'e, ilkeye uymak Bentham'a
5. E)Haz hesabı Bentham'a, zihinsel hazzın üstünlüğü hazcılığa, kişinin kendi zevki Mill'e, ilkeye uymak ödev etiğine
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Nicel hesap Bentham'ın, nitelik ayrımı Mill'in, bireysel zevk hazcılığın, sonuçtan bağımsız ilke ödev etiğinin işaretidir.

FL04 — Ahlak Felsefesi (Etik)

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.