Hazcılık ve mutluluk ahlakı

Cuma gecesi saat on bir. Eylül mutfakta buzdolabından son dilim çikolatalı pastayı çıkarıyor, telefonunda yarım kalan oyuna dönüyor. Ablası kapıdan sesleniyor: «Sabah dokuzda denemen yok muydu?» Eylül omuz silkiyor: «Şu an keyfim yerinde, bana bu yeter.» Ablası gülümsüyor ama bırakmıyor: «Keyfin yerinde, tamam. Peki yarın akşam, sonuçlar gelince de böyle mi hissedeceksin?» Bu küçük atışmada aslında iki ayrı ahlak görüşü konuşuyor. Biri iyiyi şu anki hoşnutlukta buluyor, öteki onu bütün bir hayatın gidişatında arıyor. Felsefe sorularında bu iki sesi birbirinden ayırabilmek, paragrafın hangi düşünüre ait olduğunu bulmanın en kısa yoludur.

• Hazcılığın «iyi hazdır» tezini açıklar, Aristippos ile Epikuros'un haz anlayışlarını ayırt edersin.
• Aristoteles ile Farabi'nin mutluluğu akıl ve erdemle ilişkilendirme biçimini açıklarsın.
• Hazcılığı mutluluk ahlakından, Epikurosçuluğu Stoacılıktan ayıran ölçütü belirlersin.
• Özgün bir paragraftaki haz türü ve mutluluk ipuçlarından metni doğru düşünüre bağlarsın.

İyiyi nerede aramalı?

Ahlak felsefesinin en eski sorularından biri şudur: insan için iyi olan nedir? Eylül'ün cevabı sezgiseldir: insana iyi gelen, onu hoşnut eden şey iyidir. Ablasının itirazı ise bir adım geri çekilir ve hayata bütün olarak bakar. Bu iki bakış, ahlak tarihinde iki büyük akıma karşılık gelir. Birincisi iyiyi hazla, kötüyü acıyla eşitleyen hazcılıktır. İkincisi iyiyi insanın kendi doğasını gerçekleştirmesinden doğan kalıcı mutlulukta gören mutluluk ahlakıdır. Aralarındaki fark, hazzı küçümseyip küçümsememek değildir; mutluluk ahlakını savunanlar da hazzın değerini kabul eder. Asıl ayrım, ahlaki eylemin son hedefinin ne olduğu sorusunda ortaya çıkar.

Hazcılık: haz iyi, acı kötü

Hazcılığın sözlükteki karşılığı hedonizmdir; terim Yunanca haz anlamındaki «hedone» sözcüğünden gelir. Bu görüşe göre insanın bütün eylemlerinin nihai amacı hazza ulaşmak ve acıdan kaçmaktır. Bir davranışın ahlaki değeri, sağladığı hazla ölçülür. Ancak hazcılar arasında da büyük bir görüş ayrılığı vardır: hangi haz? Bedenin anlık zevki mi, yoksa zihnin uzun süren huzuru mu? Bu sorunun iki ucunda Aristippos ile Epikuros durur.

Aristippos ve Kirene okulu: şimdinin bedensel zevki

Sokrates'in öğrencilerinden sayılan Aristippos, kendi memleketi Kirene'nin adıyla anılan okulu kurmuştur. Ders kitaplarında onun hazcılığı bedensel ve anlık haz vurgusuyla özetlenir. Aristippos'a göre en gerçek haz, şu anda duyulan ve bedende yaşanan hazdır. Geçmiş artık elimizde değildir, gelecek ise belirsizdir; insanın sahip olduğu tek zaman şimdidir. Bu yüzden hazlar arasında yükseklik ya da alçaklık farkı aranmaz, daha yoğun ve daha yakın olan tercih edilir. Kaynaklarda Aristippos'un hazza kapılıp onun tutsağı olmayı değil, hazzı yönetebilmeyi önemsediği de aktarılır. Yine de sınav paragrafında onu ele veren işaretler bellidir: «şimdi», «bu an», «beden», «yoğun zevk», «yarını düşünmemek».

Epikuros: acının yokluğu, ruhun dinginliği

Epikuros da hazcıdır, ama hazzı bambaşka bir yerde arar. Atina'da kurduğu okul, toplantıların yapıldığı bahçe nedeniyle Bahçe diye anılır. Epikuros'a göre en yüksek haz, coşkulu bir zevk değil, acı ve kaygıdan kurtulmuş olmaktır. Bedende acının bulunmaması ile ruhun sarsılmamış hâli birlikte mutlu yaşamı oluşturur. Ruhun bu dingin, kaygısız hâline ataraksia denir.

Bu dinginliğe ulaşmanın yolu ölçülülüktür. Epikuros arzuları ayırır: kimi arzu hem doğal hem zorunludur, açlığı ya da susuzluğu gidermek gibi; kimi doğaldır ama zorunlu değildir, lüks yemekler gibi; kimi de ne doğal ne zorunludur, şan ya da sınırsız servet gibi. Yalnız ilk türü karşılamak insanı rahatlatır; ötekilerin peşine düşmek arkasından yeni kaygılar getirir. Kaynaklarda Epikuros'un sade bir sofranın aç bir insana büyük haz verebileceğini savunduğu anlatılır. Bugün gündelik dilde «epikürcü» sözcüğü yeme içmeye düşkün kişi için kullanılsa da felsefedeki Epikuros bunun tam tersine sadeliği önerir.

Epikuros'un ruhu, atomlardan oluşan ve ölümle dağılan bir yapı saydığını varlık felsefesinde, maddecilik konusunda görmüştün. Ahlak tarafında bu görüş bir sonuç doğurur: ölümden sonra duyacak bir benlik kalmadığına göre ölümden korkmak yersizdir. «Biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde de biz yokuz» türünden bir söz Epikuros'a atfedilir. Ölüm korkusu ruhun dinginliğini en çok bozan kaygılardan biri olduğu için onu gidermek ataraksiaya ulaşmanın parçasıdır.

Mutluluk ahlakı: hayatın bütününe bakmak

Mutluluk ahlakının adı eudaimonizmdir. Yunanca «eudaimonia» sözcüğü Türkçede genellikle mutluluk diye çevrilir, ama kastedilen geçici bir neşe değildir; iyi yaşanmış, yetkinleşmiş bir hayattır. Bu görüşte haz bir sonuç olarak gelebilir, fakat ahlaki eylemin hedefi değildir. Hedef, insanın insan olarak ulaşabileceği en iyi duruma erişmesidir. Eylül'ün ablası tam bu yerden konuşuyordu: tek bir akşamın keyfi değil, haftanın, yılın, hayatın nasıl gittiği önemlidir.

Aristoteles: insana özgü işi iyi yapmak

Aristoteles'in ahlak görüşü en çok Nikomakhos'a Etik adlı eserinden bilinir. Ona göre insanın yaptığı her şey bir amaca yöneliktir ve amaçlar zincirinin ucunda, başka bir şey için değil yalnız kendisi için istenen bir amaç bulunur: mutluluk. Para, şöhret ya da sağlık başka şeylere araçtır; mutluluk ise kendi başına amaçtır.

Mutluluğun ne olduğunu bulmak için Aristoteles insanın işlevine bakar. Kemancının iyiliği keman çalışını iyi yapmasından anlaşılır; insanın iyiliği de insana özgü işi iyi yapmasından. Bitkiler de beslenir, hayvanlar da algılar; insanı onlardan ayıran akıldır. Öyleyse mutluluk, ruhun akılsal etkinliğinin erdeme uygun biçimde, ömür boyunca sürdürülmesidir. Tek bir güzel gün kimseyi mutlu kılmaz; Aristoteles bunu tek bir kırlangıcın baharı getirmemesine benzetir.

Erdem ise iki aşırılık arasında bulunan ortadır. Cesaret korkaklık ile gözü karalık arasında, cömertlik cimrilik ile savurganlık arasında durur. Bu orta matematiksel bir yarı nokta değildir; kişiye ve duruma göre akılla belirlenir. Ahlaki erdemler doğuştan hazır gelmez, iyi eylemlerin tekrarlanmasıyla alışkanlık hâline gelir.

Farabi: akıl, erdem ve birlikte yaşamak

İslam felsefesinde mutluluk ahlakının en çok anılan temsilcisi Farabi'dir. Ders kitaplarında onun görüşü şöyle özetlenir: mutluluk, insanın ulaşabileceği en yüksek iyidir ve kendisi için istenir. Ona ulaşmanın yolu, aklın iyiyi kavraması ve insanın iradesiyle erdemli davranışları seçip alışkanlık hâline getirmesidir. Farabi bu yolun tek başına yürünemeyeceğini de vurgular: insan mutluluğa ancak erdemli insanlardan oluşan bir toplumun içinde ulaşabilir. Erdemli şehir düşüncesinin ayrıntısı siyaset felsefesine aittir; burada bilmen gereken, Farabi'de bireysel mutluluk ile toplumun düzeninin birbirine bağlı olduğudur.

Stoacılar üzerine kısa bir not

Epikuros'la aynı dönemde Kıbrıslı Zenon'un kurduğu Stoa okulu da dingin bir hayat arar, ama başka bir gerekçeyle. Stoacılara göre tek iyi erdemdir; haz, servet ya da sağlık kendi başına iyi sayılmaz. Erdemli yaşamak, evrene düzen veren akla, yani doğaya uygun yaşamaktır. Okulun geniş anlatımı felsefe tarihi modülündedir. Bu derste tutman gereken ayrım yalındır: Epikuros dinginliği hazzın en olgun biçimi sayar, Stoacı ise hazzı iyi listesinin dışında bırakır.

Sık karışan üç çift

• Aristippos ile Epikuros: ikisi de hazcıdır. Aristippos şimdiki anın bedensel ve yoğun hazzını, Epikuros acısız bir bedenin ve kaygısız bir ruhun kalıcı hazzını öne çıkarır.
• Hazcılık ile mutluluk ahlakı: hazcı için haz amacın kendisidir; mutluluk ahlakını savunan için haz, erdemli ve akla uygun bir hayatın yan ürünü olabilir.
• Epikuros ile Stoacılar: ikisi de dinginlik ve ölçülülük önerir. Epikuros'ta iyi hazdır, Stoacılarda iyi yalnız erdemdir.

Kim, iyiyi nerede buluyor?

Metin çözümü: haz mı, işlev mi?

Mutluluğu akılla ilişkilendiren bir düşünür şöyle yazabilir: «Atın iyiliğini koşusundan, bıçağınkini kesişinden anlarız. İnsanınki de ancak düşünmesinde ve bu düşünmeyi hayatı boyunca iyi yürütmesinde görünür. Bir şölen gecesinin sevinci ne kadar büyük olursa olsun, bir insanın hayatını iyi diye nitelemeye yetmez.»

Birinci adımda metnin iyiyi neye bağladığını bul: koşu, kesiş ve düşünme, her varlığın kendine özgü işini gösteriyor. Bu bir işlev akıl yürütmesidir. İkinci adımda zaman ölçeğine bak: «hayatı boyunca» ifadesi tek bir anı değil hayatın bütününü öne çıkarıyor. Üçüncü adımda hazzın yerini ölç: şölen sevinci reddedilmiyor, ama iyi bir hayatı tanımlamaya yetmiyor. Bu üç işaret Aristippos'u eler; acının yokluğundan da söz edilmediği için Epikuros'u da eler. İnsana özgü akılsal etkinlik ve bütün bir hayat vurgusu metni Aristoteles'in mutluluk ahlakına bağlar.

Bu derste iyiyi hep tek bir insanın hayatı içinde aradık: Aristippos'un anında, Epikuros'un dinginliğinde, Aristoteles'in yetkinleşmesinde. Hazcılığın sorusu toplumun ölçeğine taşındığında yeni bir hesap başlar: bir eylem hem beni hem başkalarını etkiliyorsa, hangisinin hazzı ve acısı sayılmalı? Bentham ile Mill'in faydacılığı ahlaki değeri, eylemin olabildiğince çok insana sağladığı yarar üzerinden tartmayı önerecek.

Örnek 1 — Hazcılığın ölçütü

Soru: Hazcılığa göre bir eylemi ahlaken iyi kılan nedir?

• A) Evrensel bir yasaya uygun olması
• B) Ödev duygusuyla yapılması
• C) Haz sağlaması ve acıdan uzaklaştırması
• D) Toplumun geleneklerine uyması
• E) Tanrı buyruğuna dayanması

Çözüm: Hedonizm iyiyi hazla, kötüyü acıyla özdeşleştirir. A ve B ödev ahlakına, D geleneğe, E dinî temellendirmeye yakındır. Cevap: C.

Örnek 2 — İki hazcıyı ayırmak

Soru: «Karnı tok, kaygısı yok olan insanın kıskanacağı kimse yoktur; gerisi fazladan yüktür» diyen bir düşünür, hazcılar arasında kime daha yakındır?

• A) Kirene okulunun kurucusuna
• B) Kitionlu Zenon'a
• C) Farabi'ye
• D) Aristoteles'e
• E) Bahçe okulunun kurucusu Epikuros'a

Çözüm: Metin yoğun bir zevkten değil, temel ihtiyacın karşılanmasından ve kaygının yokluğundan söz ediyor; fazlasını yük sayıyor. Bu, ölçülülüğü ve ataraksiayı öneren Epikuros'tur. Aristippos şimdiki anın yoğun hazzını öne çıkarırdı. Cevap: E.

Örnek 3 — Aristoteles'te erdem

Soru: Aristoteles'e göre cömertlik erdemi nerede bulunur?

• A) Cimrilik ile savurganlık arasındaki ortada
• B) Elden geldiğince fazla vermekte
• C) Hiç vermemekte
• D) Verildiği anda duyulan hazda
• E) Doğuştan gelen bir yetenekte

Çözüm: Aristoteles erdemi iki aşırılık arasındaki orta olarak tanımlar; cömertliğin iki ucu cimrilik ve savurganlıktır. Ahlaki erdem alışkanlıkla kazanıldığı için E de yanlıştır. Cevap: A.

Örnek 4 — Stoacılık ile Epikuros

Soru: Stoacıları Epikuros'tan ayıran temel görüş hangisidir?

• A) Ruhun dinginliğini önemsemeleri
• B) Erdemi tek iyi sayıp hazzı iyi listesinin dışında bırakmaları
• C) Ölçülü yaşamayı önermeleri
• D) Lüks arzulara karşı çıkmaları
• E) Atina'da ders vermeleri

Çözüm: A, C ve D iki okulun da paylaştığı tutumlardır; E ayırt edici değildir. Epikuros iyiyi hazda bulurken Stoacılar yalnız erdemi iyi sayar. Cevap: B.

• Her hazcıyı «anı yaşa» diye özetlemek. Bu, Aristippos'a uyar; Epikuros ise anlık zevkin ardından gelecek acıyı hesaba katar ve sadeliği önerir.
• Gündelik «epikürcü» sözcüğüne güvenmek. Gündelik dilde zevkine düşkün kişiyi anlatır; felsefedeki Epikuros ölçülülüğü ve kaygısızlığı savunur.
• Mutluluk ahlakını hazza düşman sanmak. Aristoteles hazzı reddetmez; yalnız onu hayatın son amacı saymaz.
• Aristoteles'in ortasını aritmetik ortalama sanmak. Orta, kişiye ve duruma göre akılla belirlenir; iki ucun tam yarısı değildir.
• Farabi'yi yalnız bireysel bir mutluluk öğretisiyle anmak. Ona göre erdemli insan mutluluğa erdemli bir toplumun içinde ulaşır.
• Stoacıları hazcı saymak. Dinginlik arayışı Epikuros'la ortak olsa da Stoacılar iyiyi yalnız erdemde bulur.