Özgürlük sorunu

Deneme sınavından çıkan Defne, optik formun son on satırını boş bırakmış. Akşam yemeğinde savunmasını sıralıyor: gece komşunun matkabı yüzünden uyuyamamış, gözetmen oturumu geç başlatmış, üstelik ailede kimsenin sayılarla arası iyi değilmiş. Ağabeyi Mert çatalını bırakıyor: «Matkap saat on birde sustu. Bir buçuğa kadar telefonda video izleyen sendin.» Defne bozuluyor: «Yani her şey benim suçum mu?» Masadaki tartışma aslında felsefenin çok eski bir sorusunu taşıyor. Defne'nin davranışını ona dışarıdan gelen etkiler mi belirledi, yoksa son sözü kendisi mi söyledi? Sınavdaki paragraflar da çoğu zaman bu iki tutumdan birini, ya da ikisinin ortasındaki üçüncü bir yolu anlatır.

• Determinizm, indeterminizm ve otodeterminizmin insan eylemi hakkındaki iddialarını karşılaştırırsın.
• Spinoza, Sartre ve İbn Sina'yı ders kitabı düzeyinde ilgili görüşle eşleştirirsin.
• Özgürlük ile sorumluluk arasındaki bağı iki yanlı bir tartışma olarak açıklarsın.
• Özgün bir paragraftaki «nedenler zinciri», «mahkûmiyet» ve «kendini belirleme» işaretlerini ayırt edersin.

Masadaki iki ses

Defne'nin savunmasında bir düzen var: uykusuzluk, geç başlayan oturum, ailedeki yatkınlık. Her biri bir önceki duruma bağlanıyor ve sonuçta boş kalan satırlara varıyor. Mert'in itirazı ise tek bir noktaya bastırıyor: o gece telefonu bırakmak mümkündü. Felsefede özgürlük sorunu tam da bu gerilimi ele alır: İnsan eylemleri, kendisinden önce var olan nedenlerin kaçınılmaz bir sonucu mudur, yoksa insan seçim yapabilen bir varlık mıdır? Ahlak felsefesi bu soruya kayıtsız kalamaz, çünkü iyi veya kötü saydığımız bir davranışın sahibinin o davranışı gerçekten seçmiş olup olmadığını bilmek isteriz.

Ders kitapları bu soruya verilen cevapları üç başlıkta toplar. Her birini önce sezgisiyle, sonra temsilcisiyle tanıyalım.

Determinizm: her halka bir öncekine bağlı

Determinizm, Türkçesiyle belirlenimcilik, evrende olup biten her olayın bir nedeni olduğunu ve aynı nedenlerin aynı sonuçları doğurduğunu savunur. İnsan da bu düzenin dışında değildir. Kararlarımız, isteklerimiz ve tercihlerimiz de daha önceki durumların ürünüdür. Bir domino dizisini düşün: son taşın devrilmesi, ilk taşa dokunulduğu anda zaten kesinleşmiştir. Determinist için «özgürce seçtim» duygusu, zincirin halkalarını göremeyen birinin yanılgısıdır.

Belirlenimcilik denince ders kitaplarının ilk andığı ad Spinoza'dır. Kaynaklara göre Spinoza'nın sisteminde Tanrı ile doğa tek bir gerçekliktir ve var olan her şey bu gerçekliğin zorunlu yasalarından çıkar. Hiçbir şey rastlantı ya da keyfî bir irade sonucu olmaz. İnsanlar ise eylemlerinin farkındadır ama onları doğuran nedenleri bilmezler; bu bilgisizlik yüzünden kendilerini özgür sanırlar. Spinoza'ya atfedilen ünlü bir benzetmede, havaya atılmış bir taş bilinç kazansa kendi isteğiyle uçtuğunu düşünürdü. Burada dikkat: Spinoza'nın Tanrı anlayışı doğadan ayrı, kişisel bir irade değildir; bu ayrıntı din felsefesinde yeniden karşına çıkacak.

Bazı ders kitapları belirleyici nedenleri kaynaklarına göre gruplar. Fiziksel determinizm doğa yasalarını, biyolojik determinizm kalıtım ve bedensel yapıyı, psikolojik determinizm geçmiş yaşantıları ve bilinçdışı etkileri, toplumsal determinizm ise içinde büyüdüğümüz aile, kültür ve ekonomik koşulları öne çıkarır. Defne'nin «ailede kimse sayısal değil» cümlesi biyolojik ya da toplumsal bir belirlenime, «uyuyamadım» cümlesi bedensel bir nedene yaslanıyor. Sınavda tür adı çok sık sorulmaz; asıl beklenen, nedenin nereden geldiğini paragraftan okuyabilmendir.

İndeterminizm: önünde hazır bir yol yok

İndeterminizm, Türkçesiyle belirlenmezcilik, insan iradesinin önceden belirlenmediğini, insanın özgür olduğunu savunur. Koşullar ne olursa olsun karar anında birden fazla yol açıktır ve hangisinin seçileceği hiçbir nedenler dizisinden kesin olarak çıkarılamaz.

Belirlenmezciliğin sınav kitaplarındaki yüzü Jean-Paul Sartre'dır. Varlık felsefesinde varoluşçuluğu tanırken onun temel tezini görmüştün: varoluş özden önce gelir. Bir bıçak, yapılmadan önce ne işe yarayacağı belli olan bir nesnedir; insanın ise önceden çizilmiş bir özü yoktur. Önce var olur, sonra yaptığı seçimlerle kendini kurar. Bu düşünce özgürlük tartışmasına doğrudan taşınır. Sartre'a atfedilen «İnsan özgürlüğe mahkûmdur» sözü, insanın özgürlükten kaçamayacağını anlatır. Hiçbir şey seçmemeye karar vermek de bir tercihtir; «elimde değildi» demek bile bir tutum seçmektir. Bu yüzden insan, yaptıklarından bütünüyle sorumludur. Kaynaklarda Sartre'ın bu sorumluluğu yalnız kişinin kendisiyle sınırlamadığı, insanın seçerken bütün insanlık için bir örnek koyduğunu düşündüğü de aktarılır.

Mert'in cümlesi bu çizgiye yakın durur: matkap sustuktan sonra olan biten, Defne'nin kendi tercihidir.

Otodeterminizm: kararın son halkası insanda

Otodeterminizm, Türkçesiyle öz-belirlenimcilik ya da kendi kendini belirleme, ilk iki görüşün arasında bir yol açar. İnsan doğadan, bedeninden ve toplumdan etkilenir; bunu inkâr etmez. Fakat bu etkiler karar vermeyi tamamen ele geçirmez. Son sözü insanın aklı ve iradesi söyler; insan, eylemlerinin nedenini kendi içinde taşır. Yani insanın eylemi nedensiz değildir, ama o nedenlerin başında kişinin kendisi bulunur.

Ders kitapları bu görüşü İslam felsefesinden İbn Sina ile örnekler. Anlatıldığı kadarıyla İbn Sina, insanın akıl ve irade sahibi bir varlık olarak eylemlerini kendisinin belirleyebildiğini kabul eder. Bazı kaynaklar Kant'ın özerklik kavramını da bu çizgiye yakın görür: akıl sahibi varlık, uyacağı yasayı kendine kendisi koyar. Kant'ın ahlak anlayışı bu modülün ilerisinde ayrıca işleneceği için burada yalnız adını not etmen yeterli.

Sık karışan iki çift

İlk çift indeterminizm ile otodeterminizmdir. İkisi de insanı bir ölçüde özgür sayar, bu yüzden paragrafta karışırlar. Ayırt edici soru şudur: metin insanın eylemine bir neden tanıyor mu? İndeterminist için karar anı hiçbir şeye bağlı olmayan bir açıklıktır. Otodeterminist ise nedeni reddetmez, onu dışarıdan içeriye taşır: kişinin aklı, iradesi, karakteri. «Etkileri tartıp kendi aklıyla karar verir» diyen paragraf otodeterminizme, «hiçbir şey onu bağlamaz, kendini sıfırdan yapar» diyen paragraf indeterminizme yakındır.

İkinci çift felsefi determinizm ile kader inancıdır. Kader dinî bir kavramdır ve farklı inanç geleneklerinde, hatta aynı geleneğin farklı yorumlarında insan iradesine farklı yerler ayrılır; bu tartışma din kültürü ve kelam alanının konusudur. Felsefi determinizm ise doğa yasalarına ve nedenler zincirine dayanan bir açıklamadır; ilahi takdir kavramıyla aynı şey değildir. Bir soruda iki kavram aynı seçenekte eşitlenmişse temkinli ol. Burada hiçbir inancı ya da görüşü değerlendirmiyoruz; yalnız kavramları birbirinden ayırıyoruz.

Sorumluluk nereye yaslanır?

Defne'nin «her şey benim suçum mu?» sorusu, tartışmanın ahlaki ucudur. Yaygın bir sezgiye göre bir kişiyi bir eylemden sorumlu tutmak, onun başka türlü davranabileceğini varsayar. İndeterministler ve otodeterministler bu sezgiye dayanır: seçme imkânı yoksa övgü de suçlama da anlamını yitirir.

Determinizmi kabul edenler ise sorumluluğu başka bir zemine taşımayı dener. Bir yaklaşıma göre övgü, uyarı ve yaptırım da insanı etkileyen nedenlerdir ve gelecekteki davranışı değiştirdikleri için anlamlıdır. Bir başka yaklaşım, eylemin kişinin kendi istek ve düşüncelerinden doğmasını sorumluluk için yeterli sayar; bazı kaynaklar bu tutumu uyumculuk diye adlandırır. Felsefe bu tartışmayı kapatmış değildir. Sınavda senden istenen hüküm vermek değil, paragrafın hangi gerekçeye yaslandığını görmektir.

Kimin elinde dümen?

Metin çözümü: üç ses, üç ipucu

Aşağıdaki üç kısa paragrafı farklı tutumlardaki düşünürlerin ağzından kurduk.

(1) «Sabah hangi yoldan yürüyeceğimi seçtiğimi sanırım. Oysa o seçim, dünkü yorgunluğumdan, çocukken korktuğum köpekten, yolun eğiminden çıktı. Halkaların hepsini görebilseydim karar diye bir şey kalmazdı.»

(2) «Yolun başında dururken kimse bana kim olacağımı söylemedi. Yürümesem de bir yol seçmiş olurum. Bu yükten kurtulamam; omzumdaki yük, seçme zorunluluğumun ta kendisidir.»

(3) «Yorgunluğum da korkum da kulağıma bir şeyler fısıldar. Onları dinlerim, tartarım, sonra yönü aklımla ben çizerim.»

Birinci adımda her paragrafın insan kararına bir neden tanıyıp tanımadığına bak. Birincisi kararı geçmiş durumlardan oluşan bir zincire bağlıyor ve seçim duygusunu bilgisizliğe yoruyor: bu determinizmdir, Spinoza'nın çizgisidir. İkincisi hazır bir öz tanımıyor, seçmemeyi de seçim sayıyor ve özgürlüğü kaçılamayan bir yük olarak anlatıyor: «mahkûmiyet» işareti Sartre'ı, yani indeterminizmi gösterir. Üçüncüsü etkileri kabul ediyor ama son kararı akla bırakıyor: bu otodeterminizmdir. İkinci adımda çeldiriciyi ele: üçüncü paragrafı indeterminizme bağlamak hatalı olur, çünkü metin etkileri yok saymıyor, yalnız onların üstünde bir karar merci kuruyor.

Özgürlüğü kabul eden biri için hemen yeni bir soru doğar: Madem seçebiliyorum, neyi hedeflemeliyim? Bazı düşünürler insanın aradığı şeyin haz olduğunu söyler, ama hazzın bedende mi yoksa ruhun dinginliğinde mi bulunduğu konusunda ayrılırlar. Başkaları ise hedefi anlık hazdan daha kalıcı bir şeye, iyi yaşanmış bir hayatın mutluluğuna bağlar. Sıradaki ders, Aristippos ile Epiküros'un haz anlayışlarını ve Aristoteles ile Farabi'nin mutluluk ahlakını karşı karşıya getiriyor.

Örnek 1 — Belirlenimciliğin iddiası

Soru: Determinizmin insan eylemiyle ilgili temel iddiası hangisidir?

• A) İnsan önce var olur, özünü sonra kendisi kurar.
• B) İnsan dış etkileri tartıp son kararı aklıyla verir.
• C) Karar anında insanın önünde birden çok seçenek açıktır.
• D) Eylem, kendisinden önce gelen koşulların zorunlu ürünüdür.
• E) İnsanın eylemi hiçbir koşula bağlı değildir.

Çözüm: A ve C Sartre'ın indeterminizmine, E de aynı görüşün uç bir ifadesine, B ise otodeterminizme uyar. Eylemi önceki nedenlerin zorunlu ürünü sayan yalnız D'dir. Cevap: D.

Örnek 2 — Mahkûmiyetin anlamı

Soru: Sartre'a atfedilen «İnsan özgürlüğe mahkûmdur» sözünde vurgulanan düşünce hangisidir?

• A) İnsan doğa yasalarının tutsağıdır.
• B) İnsan seçimden kaçamaz; seçmemek de bir seçimdir.
• C) İnsanın özgürlüğü toplum tarafından kısıtlanır.
• D) Özgürlük yalnız bilge kişilere özgüdür.
• E) İnsan nedenleri bilmediği için kendini özgür sanır.

Çözüm: «Mahkûm» sözcüğü burada bir tutsaklığı değil, özgürlükten kurtulmanın imkânsızlığını anlatır. A ve E determinist, C toplumsal belirlenimci okumalardır. Cevap: B.

Örnek 3 — Ortadaki yol

Soru: «Kişi aldığı eğitimden, ailesinden ve bedeninden etkilenir; ama bu etkileri değerlendirip neyi yapacağına iradesiyle kendisi karar verir.» Bu görüş hangisine aittir?

• A) Otodeterminizm
• B) Fiziksel determinizm
• C) İndeterminizm
• D) Toplumsal determinizm
• E) Septisizm

Çözüm: Metin etkileri kabul ettiği için indeterminizm değildir; kararı etkilere değil iradeye bıraktığı için determinizmin türleri de elenir. İnsanın kendi kendini belirlemesi otodeterminizmdir. Cevap: A.

Örnek 4 — Sorumluluk tartışması

Soru: Determinizmi kabul eden biri insanların davranışlarından ötürü övülmesini ya da uyarılmasını nasıl savunabilir?

• A) İnsanın önceden belirlenmiş bir özü olmadığını söyleyerek
• B) Karar anının hiçbir nedene bağlı olmadığını öne sürerek
• C) Övgü ve uyarının da gelecekteki davranışı etkileyen nedenler olduğunu göstererek
• D) Kader inancının felsefi determinizmle aynı olduğunu ileri sürerek
• E) Doğa yasalarının insan için geçerli olmadığını kabul ederek

Çözüm: A, B ve E determinizmle çelişir; D iki farklı alanın kavramlarını eşitler. Övgü ve uyarıyı nedenler zincirinin bir halkası sayan C, determinist için tutarlı bir gerekçedir. Cevap: C.

• İndeterminizm ile otodeterminizmi aynı saymak. İkisi de özgürlüğü savunur; ama indeterminist kararı nedensiz bir açıklık olarak görür, otodeterminist ise nedeni kişinin aklına ve iradesine yerleştirir.
• «Mahkûm» sözcüğünü determinizm işareti sanmak. Sartre'da mahkûmiyet, özgürlükten kaçamamayı anlatır; tutsaklık çağrışımı seni Spinoza'ya götürmemeli.
• Felsefi determinizmi kader inancıyla eşitlemek. Biri doğa yasaları ve nedenler zinciriyle açıklar, öteki dinî bir kavramdır ve kendi alanında farklı biçimlerde yorumlanır.
• Spinoza'nın Tanrı'sını kişisel bir irade gibi okumak. Ders kitaplarında Spinoza'nın Tanrı ile doğayı tek gerçeklik saydığı anlatılır; zorunluluk bir iradenin kararından değil, bu düzenin yasalarından gelir.
• Sorumluluk tartışmasında tek cevap aramak. Paragraf, sorumluluğu seçme imkânına ya da davranışı değiştiren nedenlere dayandırabilir; sorulan, hangi gerekçenin kullanıldığıdır.