Ahlak felsefesinin temel kavramları

Ece fırından çıkarken avucundaki bozukluklara bakıyor: kasiyer ona yirmi lira fazla vermiş. Arkasında uzun bir kuyruk var, kasiyer başka bir müşteriyle konuşuyor, kimse fark etmemiş. Hiçbir polis onu bu yüzden durdurmaz, hiçbir mahkeme dava açmaz. Yine de Ece kaldırımda üç adım atınca duruyor, içinde bir şey onu geri çağırıyor. Onu durduran şey bir kanun maddesi değil; kimsenin görmediği bir yerde konuşan bir ses. Felsefe paragraflarında bu ses bir adla anılır, ona eşlik eden kavramlar da başka adlarla. Bu derste o adları öğreneceksin.

• Ahlak ile etik arasındaki farkı açıklarsın.
• İyi, kötü, erdem, sorumluluk, vicdan, özgürlük, ahlak yasası, ödev ve değer kavramlarını tanımlarsın.
• Ahlak kurallarını hukuk, gelenek ve görgü kurallarından yaptırımlarının türüne bakarak ayırt edersin.
• Özgün bir paragrafta hangi ahlaki kavramın anlatıldığını ipuçlarından bulursun.

Ece'nin tereddüdü neden felsefenin konusu?

Ece'nin yaşadığı an küçük görünür, ama içinde ahlak felsefesinin bütün düğümleri durur. Ne yapmalı? Neden öyle yapmalı? Kimse görmüyorsa da yapmak zorunda mı? Fazla parayı tutsa bunu kötü yapan nedir? İnsanların davranışlarını «iyi» ya da «kötü» diye nitelemesi, kendilerini başkalarına karşı yükümlü hissetmesi, felsefenin en eski uğraşlarından biridir.

Ahlak ile etik aynı şey mi?

Gündelik konuşmada iki sözcük birbirinin yerine kullanılır; felsefe ise onları ayırır. Ahlak, bir toplumda insanların birbirleriyle ilişkilerini düzenleyen kurallar, gelenekler ve değerler bütünüdür. Yalan söylememek, büyüğe saygı göstermek, emaneti korumak gibi buyruklar bir topluluğun ahlakını oluşturur. Ahlak yaşanan bir şeydir; insanlar onu çoğu zaman öğrenmeden önce uygular.

Etik ise ahlakın felsefi açıdan incelenmesidir. Etikçi, «emaneti koru» kuralını sıralamakla yetinmez; bu kuralın neye dayandığını, her toplumda geçerli olup olmadığını, iyinin ölçütünün ne olduğunu sorgular. Bu yüzden etik için ahlak felsefesi adı da kullanılır. Kısaca ahlak bir uygulamadır, etik o uygulama üzerine düşünmektir. Bir soru kökünde «ahlaki davranışların temelini sorgulayan felsefe dalı» ifadesi geçiyorsa beklenen ad etiktir.

İyi, kötü ve değer

İyi, ahlaki açıdan yapılması istenen, onaylanan davranışın niteliğidir; kötü ise kaçınılması gereken, kınanan davranışın niteliğidir. Ahlak felsefesinin belki en temel sorusu da buradan doğar: bir eylemi iyi kılan nedir? Ondan doğan haz mı, sağladığı yarar mı, yoksa eylemin bir ilkeye uygun olması mı? Bu sorunun cevapları ahlak teorilerini ayırır; hazcılık, faydacılık ve ödev etiği ilerleyen derslerde birer birer işlenecek.

Değer, bir şeye ya da davranışa insanın yüklediği önem ve anlamdır. Dürüstlük, adalet, yardımseverlik ahlaki değerlerdir. Değer, olgudan farklıdır: «kasiyer yirmi lira fazla verdi» bir olguyu, «parayı geri vermek doğrudur» bir değer yargısını bildirir.

Erdem: iyiyi alışkanlık hâline getirmek

Erdem, iyiyi yapmaya yönelmiş, süreklilik kazanmış karakter niteliğidir. Bir kez cesur davranan insan cesaret erdemine sahip sayılmaz; erdem, iyiyi istikrarla yapma eğilimidir. Felsefe tarihinde erdem üzerine en sık anılan iki görüş şunlardır. Sokrates'e, «erdem bilgidir» düşüncesi atfedilir: iyiyi gerçekten kavramış biri kötülüğe yönelmez, kötülük bilgisizlikten kaynaklanır. Ders kitaplarında Aristoteles'in görüşü ise erdemin iki aşırı uç arasındaki orta olduğu biçiminde aktarılır; örneğin cesaret, korkaklık ile gözü karalığın ortasında yer alır. Aristoteles'e göre erdem alışkanlıkla, yani tekrarlanan davranışlarla kazanılır.

Özgürlük ve sorumluluk birbirine bağlıdır

Özgürlük, insanın dış bir zorlama olmadan kendi iradesiyle seçim yapabilmesidir. Ahlaki yargı ancak seçimi olan biri için anlam taşır: ağır bir hastalık nöbeti sırasında bardağı deviren kişiyi kınamayız. Sorumluluk ise kişinin kendi özgür eyleminin sonuçlarını üstlenmesidir. Ece parayı cebine koysa bu onun kararı olur, sonucuna da o katlanır. İki kavram bu yüzden birlikte düşünülür: özgürlüğün olmadığı yerde sorumluluk da kalmaz. İnsanın gerçekten özgür olup olmadığı ise ayrı bir sorundur ve bir sonraki dersin konusudur; burada yalnız tanımı bilmen yeterli.

Vicdan: içeriden gelen yargı

Vicdan, kişinin kendi davranışını iyi ya da kötü diye değerlendiren iç sesidir. Fırının önünde Ece'yi kaldırımda durduran tam olarak buydu. Vicdan kötü bir davranıştan sonra pişmanlık ve huzursuzluk, iyi bir davranıştan sonra iç rahatlığı üretir. Onu ötekilerden ayıran şey, kimsenin görmediği yerde de işlemesidir.

Ahlak yasası ve ödev

Ahlak yasası, ahlaki davranışlara yön veren, herkes için bağlayıcı olduğu düşünülen genel ilkedir. «Yalan söyleme» bir kişinin keyfi tercihi olarak değil, her akıl sahibini bağlayan bir buyruk olarak düşünülüyorsa ahlak yasasından söz ediliyordur. Ödev ise ahlak yasasına uymanın kişiye yüklediği yükümlülüktür: bir şeyi çıkar için değil, yapılması gerektiği için yapmak. Ödev kavramı ahlak felsefesinde en çok Kant'ın adıyla birlikte anılır; ayrıntısı ödev etiği dersindedir.

Ahlak, hukuk, gelenek, görgü: yaptırıma bak

Dört kural türü de davranışı düzenler; onları ayıran şey, uyulmadığında neyin devreye girdiğidir. Hukuk kurallarını devlet koyar, yaptırımı dışarıdandır ve zorlayıcıdır: para cezası, hapis, tazminat. Gelenek ve görgü kuralları toplumun alışkanlıklarından doğar; bayram ziyareti, sofrada önce büyüğün başlaması, teşekkür etmek gibi. Bunlara uymayan kişi ayıplanır, dışlanır, ama devlet onu cezalandırmaz; yaptırım toplumun tepkisidir. Ahlak kurallarının yaptırımı ise her şeyden önce içtendir: vicdan rahatsızlığı, pişmanlık, utanç. Toplumun kınaması da ahlaka eşlik edebilir, fakat ahlakı ötekilerden ayıran, kimse bilmese bile vicdanın işlemesidir.

Ece'nin durumunu bu tabloya oturt: fazla parayı tutmak bir suç olarak kovuşturulmaz, kimse onu ayıplamaz da çünkü kimse bilmiyor. Geriye kalan yaptırım yalnız vicdandır; olay bu yüzden ahlakın alanına düşer.

Ahlak felsefesinin büyük soruları

Bu kavramlar üç büyük soru etrafında toplanır. İyi nedir ve bir eylemi iyi kılan ölçüt hangisidir? Bu sorunun cevapları hazcılık, faydacılık ve ödev etiği derslerinde karşına çıkacak. Her yerde ve herkes için geçerli, evrensel nitelikte bir ahlak yasasından söz edilebilir mi, yoksa ahlak kişiden kişiye, toplumdan topluma mı değişir? Sofistlerle Sokrates'in karşı karşıya geldiği bu tartışma modülün son konu dersinde işlenir. Üçüncüsü: insan seçimlerinde özgür müdür?

Kim ne dedi?

Metin çözümü: hangi kavram konuşuyor?

Bir düşünür şöyle yazabilir: «Masadaki vazoyu kıran kardeşim değildi, bendim. Annem onu azarladı, ben sustum. Kimse gerçeği öğrenmedi, kimse beni suçlamadı. Ama o akşam yemeğin tadını alamadım; gece yatağımda dönüp durdum, içimde bir yargıç beni dinlemeden mahkûm ediyordu.»

Birinci adımda yaptırımın nereden geldiğine bak: ne bir ceza var ne bir ayıplanma; kimse olayı bilmiyor. Demek ki yaptırım içeridendir. İkinci adımda metnin vurgusunu bul: sonuçları üstlenme kararı verilmiyor, bu yüzden sorumluluk ana fikir değil; herkesi bağlayan genel bir ilkeden de söz edilmiyor, öyleyse ahlak yasası da değil. Üçüncü adımda imgeye bak: «içimdeki yargıç», huzursuzluk, uykusuzluk. Paragrafın anlattığı kavram vicdandır.

Bu dersin sonunda özgürlük için kısa bir tanımla yetindik. Oysa sorumluluğun bütün ağırlığı o tanıma yaslanıyor ve tanım sorgulanabilir: seçtiğini sandığın şey, aslında önceki nedenlerin kaçınılmaz sonucu olabilir mi? Gelecek derste bu soruya verilen birbirine zıt cevapları izleyeceğiz: her olayın bir nedenler zincirine bağlı olduğunu söyleyen determinizmi, insanın seçimlerinde hiçbir şeye bağlı olmadığını savunan indeterminizmi ve kişinin kendini belirlediğini öne süren otodeterminizmi.

Örnek 1 — Ahlak mı, etik mi?

Soru: Bir toplumun yaşadığı kuralları sıralamak yerine bu kuralların neye dayandığını sorgulayan etkinliğin adı hangisidir?

• A) Görgü
• B) Gelenek
• C) Hukuk
• D) Etik
• E) Ahlak

Çözüm: Ahlak kurallar bütünüdür; o bütünün felsefi incelemesi, temelinin sorgulanması etiktir. Gelenek, görgü ve hukuk birer kural türüdür, sorgulama etkinliği değildir. Cevap: D.

Örnek 2 — Yaptırım türü

Soru: Otobüste yaşlı birine yer vermeyen gence yolcuların kınayarak bakması hangi kural türünün yaptırımına örnektir?

• A) Hukuk kuralının
• B) Görgü kuralının
• C) Ahlak yasasının
• D) Vicdanın
• E) Ödevin

Çözüm: Ceza yok, devlet devrede değil; tepki toplumdan geliyor. Toplumsal ayıplama görgü ve gelenek kurallarının yaptırımıdır. Vicdan ise gencin kendi iç sesi olurdu. Cevap: B.

Örnek 3 — Erdem ve orta

Soru: «Cömertlik, elindekini saçıp savuran müsriflik ile kimseye bir şey vermeyen cimrilik arasında durur.» Bu yargı hangi düşünürün erdem anlayışına uygundur?

• A) Aristoteles
• B) Protagoras
• C) Sokrates
• D) Kant
• E) Spinoza

Çözüm: Erdemi iki aşırı uç arasında bir orta olarak görmek ders kitaplarında Aristoteles'e bağlanır. Sokrates erdemi bilgiyle, Kant ahlakı ödevle ilişkilendirir. Cevap: A.

Örnek 4 — Özgürlük olmadan sorumluluk

Soru: Uyurgezerlik nöbeti sırasında komşusunun çiçeklerini ezen birinin ahlaken kınanmamasının nedeni hangisidir?

• A) Eyleminin bir görgü kuralını çiğnememesi
• B) Vicdanının rahat olması
• C) Eylemi özgür iradesiyle seçmemiş olması
• D) Hukukun bu durumu düzenlememesi
• E) Çiçeklerin değer taşımaması

Çözüm: Ahlaki sorumluluk özgür seçime dayanır. Nöbet sırasında yapılan davranış iradeyle seçilmediği için kişiye ahlaki suç yüklenmez. Cevap: C.

• Ahlak ile etiği eş anlamlı saymak. Ahlak yaşanan kurallar bütünüdür; etik bu kuralları felsefi olarak inceleyen daldır. Soru kökü «inceleyen», «sorgulayan» diyorsa cevap etiktir.
• Toplumsal kınamayı vicdan sanmak. Başkalarının ayıplaması dışarıdan gelir; vicdan kişinin kendi iç yargısıdır ve kimse bilmese de çalışır.
• Her kuralı ahlak kuralı saymak. Sofra düzeni ya da selamlaşma biçimi görgüdür, trafik cezası hukuktur. Ayırt etmenin yolu yaptırımın kaynağını sormaktır.
• Sorumluluk ile ödevi karıştırmak. Ödev bir ilkeye uymanın yükümlülüğüdür ve eylemden önce gelir; sorumluluk ise özgürce yapılmış eylemin sonuçlarını üstlenmektir.
• Erdemi tek bir iyi davranış sanmak. Erdem süreklilik kazanmış bir karakter niteliğidir; tek seferlik cesur davranış onu kanıtlamaz.