Materyalizm ve düalizm

Biyoloji dersinde öğretmen, korkunca böbrek üstü bezlerinin adrenalin salgıladığını ve kalbin hızlandığını anlatıyor. Teneffüste Bora sırasına yaslanıp Selin'e takılıyor: «Demek dün karne sırasında titremen birkaç molekülün işiymiş.» Selin kaşlarını çatıyor: «Molekülleri sayabilirsin, ama o an içimden geçeni sayamazsın. Hissetmek başka bir şey.» Zil çalıyor, kimse ikna olmuyor. Bora'nın cümlesi evrende yalnız maddenin bulunduğunu, Selin'inki ise maddenin yanında ondan ayrı ikinci bir gerçekliğin durduğunu ima ediyor. Felsefe paragraflarında bu iki tutum çoğu zaman tek bir ipucuna sığar: metin varlığı bir kaynağa mı bağlıyor, ikiye mi bölüyor?

• Materyalizmin varlığı maddeye dayandıran iddiasını açıklar, onu gündelik «maddiyatçılık» anlamından ayırırsın.
• Demokritos, Epikuros, Hobbes ve Marx'ın maddeciliğe kattığı farklı vurguları ayırt edersin.
• Descartes'ın düşünen töz ile yer kaplayan töz ayrımını açıklar, düalizmi tekçi görüşlerle karşılaştırırsın.
• Özgün bir paragrafta tek töz ya da iki töz işaretini bulup metni ilgili görüşe bağlarsın.

Bora'nın tarafı: varlığın dokusu maddedir

Varlık felsefesinde «varlığın mahiyeti nedir?» diye sorulduğunda, her şeyin temelinde neyin bulunduğu araştırılır. Materyalizm, Türkçesiyle maddecilik, bu soruya kısa bir karşılık verir: gerçek olan maddedir. Taşlar, yıldızlar, ağaçlar maddedir; düşünce, duygu ve bilinç de maddeden bağımsız bir öz taşımaz, maddenin belirli bir düzenlenişinden doğan sonuçlardır. Bora'nın şakası, kaba da olsa, bu tutumun özünü taşıyor: titreme de korku da bedendeki süreçlerin bir görünümüdür.

Bir önceki derste idealizm, varlığın özünü düşüncede, ideada ya da tinde bulmuştu. Maddecilik bu sırayı tersine çevirir: önce madde vardır, zihin ondan çıkar. İki akım birbirine karşıt düşer, ama ileride göreceğin gibi aynı ölçüde «tekçi» kalır.

Atomlar ve boşluk: Demokritos, ardından Epikuros

Atom ve boşluk düşüncesini arkhe dersinde Demokritos'un ilk ilkesi olarak tanımıştın; o tanımı burada yinelemeye gerek yok. Varlık tartışmasında Demokritos'u önemli kılan, aynı açıklamayı insanın iç dünyasına da uygulamasıdır. Ders kitaplarında onun ruhu da çok ince ve hareketli atomlardan oluşmuş saydığı anlatılır. Algı, düşünce, ruh: hepsi atomların bir düzenlenişidir. Böylece maddeden ayrı bir gerçeklik için yer kalmaz ve atomculuk, maddeciliğin ilk çağdaki en açık örneği olur.

Epikuros bu atomculuğu Helenistik dönemde sürdürmüştür. Kaynaklara göre o, atomcu açıklamayı mutlu ve kaygısız bir yaşamın temeli olarak da kullanır: ruh atomlardan oluştuğuna ve ölümle dağıldığına göre ölümden korkmanın anlamı kalmaz. Epikuros'un ahlak görüşü başka bir modülün konusudur; burada onu Demokritos'un çizgisini devralan maddeci olarak tanıman yeterlidir.

Saat gibi işleyen evren: Hobbes

On yedinci yüzyılda İngiliz düşünür Thomas Hobbes, maddeciliği dönemin mekanik doğa anlayışıyla birleştirir. Ders kitaplarında onun görüşü mekanik materyalizm diye adlandırılır. Hobbes'a göre evrende var olan cisimlerdir ve olup biten her şey bu cisimlerin hareketiyle açıklanır. Algı, düşünce ve istek de bedenin içindeki hareketlerdir. Paragrafta «cisim», «hareket», «çark», «mekanizma» gibi sözcükler bir arada görünüyorsa akla Hobbes'un adı gelmelidir.

Maddenin tarihe taşınması: Marx

On dokuzuncu yüzyılda Karl Marx maddeciliği doğadan topluma taşır. Hegel tarihi, tinin çelişkiler aracılığıyla kendini geliştirmesi olarak yorumlamıştı. Marx bu diyalektik yöntemi alır, ama gelişimin öznesini tinden maddeye kaydırır. Onun görüşü diyalektik materyalizm, toplum ve tarihe uygulanışı ise tarihsel materyalizm diye bilinir. Ders kitaplarındaki özetle: toplumsal yaşamın temelinde maddi ve ekonomik koşullar, yani insanların geçimlerini nasıl ürettikleri yatar. Hukuk, siyaset, sanat ve din gibi alanlar bu temelin üzerinde yükselir. Felsefe sınavında senden beklenen, bu görüşü tanımaktır; görüşün siyasi sonuçlarını değerlendirmek ders kitaplarının işi değildir.

Selin'in tarafı: iki ayrı töz

Düalizm, Türkçesiyle ikicilik, varlığın birbirine indirgenemeyen iki temel gerçeklikten oluştuğunu savunur. Bu görüşün ders kitaplarında en çok anılan temsilcisi René Descartes'tır. Descartes iki töz ayırır. Düşünen töz (res cogitans) ruh ya da zihindir; özü düşünmektir, yer kaplamaz, bölünemez. Yer kaplayan töz (res extensa) maddedir; özü uzamdır, yani en, boy ve derinlik taşır, bölünebilir ve mekanik yasalarla açıklanır. Bedenin kendisi de yer kaplayan tarafa düşer. Selin'in «hissetmek başka bir şey» demesi, bu ayrımın gündelik bir yankısıdır.

Bu ayrım yeni bir soruyu da doğurur: birbirine hiç benzemeyen iki töz nasıl etkileşir? Korku duyduğumda kalbim neden hızlanır? Bu soru zihin-beden sorunu olarak bilinir. Kaynaklarda, Descartes'ın etkileşimin beyindeki kozalaksı bezde gerçekleştiğini ileri sürdüğü aktarılır; ayrıntı sınav düzeyini aşar.

Platon'u ikici okumak

Platon'un değişmeyen idealar dünyası ile değişen duyular dünyasını ayırması, bazı kaynaklarda düalist bir yorumla da ele alınır; ruh ile bedeni ayrı tutması bu okumayı destekler. Yine de Platon gerçek varlığı idealara verdiği için ders kitaplarında esas olarak idealizmin içinde anılır. Bir soruda Platon düalizm seçeneğinde görünürse temel ölçüt şudur: metin iki dünyanın ayrılığını mı vurguluyor, yoksa gerçekliğin idealarda olduğunu mu?

Bir mi, iki mi? Monizm ile düalizm

Monizm, Türkçesiyle tekçilik, varlığı tek bir ilkeye dayandırır. Burada kafa karıştıran nokta şudur: idealizm ile materyalizm birbirine karşıttır, ama ikisi de monisttir. Biri tek ilkeyi tinde ya da düşüncede, öteki maddede bulur. Düalizm ise her iki görüşün dışında durur; ilkelerden birini ötekine indirgemeyi reddeder. Arkhe dersini hatırlayan biri burada duraklayabilir: orada Demokritos, sayısız atoma başvurduğu için çokçu sayılmıştı. İki sınıflama farklı şeyleri sayar. Arkhe tartışmasında yapı taşlarının adedi önemlidir; varlığın mahiyeti tartışmasında ise kaç tür gerçeklik kabul edildiği sorulur. Atomlar sayısızdır ama hepsi maddedir; bu yüzden maddecilik, varlığı tek türe bağlayan bir görüş olarak tekçiliğin içinde durur. Bir paragrafta tür sayısına bakmak çoğu zaman yeterlidir: tek bir temel mi anılıyor, yoksa yan yana duran ve birbirine dönüşmeyen iki temel mi?

Karıştırılan çiftler

• Felsefedeki materyalizm bir varlık görüşüdür. Gündelik dildeki «maddiyatçı», paraya ve eşyaya düşkün kişiyi anlatır; bu ahlaki bir yargıdır ve ontolojiyle ilgisi yoktur.
• Düalizm idealizmle karışabilir, çünkü ikisi de düşünceye önem verir. İdealist düşünceyi tek temel sayar; düalist ise maddeyi de ondan bağımsız ikinci bir temel olarak tutar.
• Demokritos ile Marx ikisi de maddecidir. Demokritos doğayı atomlarla açıklar; Marx toplumu ve tarihi maddi üretim koşullarıyla açıklar.

Varlığı kim neye dayandırıyor?

Metin çözümü: bir töz mü, iki töz mü?

Zihni bedenden ayrı tutan bir düşünür, kendi gözleminden yola çıkarak şunu yazabilir: «Elimdeki kalemi ölçebilir, ikiye kırabilir, parçalarını tartabilirim. Ama kalemi düşünen benliğimi hangi cetvelle ölçeceğim? Onun ne uzunluğu ne ağırlığı var; yarısını alıp öteki yarısını bırakamam. Kalem ile onu düşünen ben aynı kumaştan kesilmiş olamaz.»

Birinci adımda metnin kaç temelden söz ettiğini say: ölçülen, kırılan kalem bir yanda, ölçülemeyen benlik öbür yanda. İkinci adımda her birine yüklenen özelliği bul: kalemde uzunluk, ağırlık ve bölünebilirlik; benlikte bunların hiçbiri yok. Bu, yer kaplayan töz ile düşünen töz ayrımının ta kendisidir. Üçüncü adımda çeldiricileri ele: metin benliği maddeye indirgemediği için maddecilikle, maddeyi düşünceye indirgemediği için idealizmle uyuşmuyor. Son cümledeki «aynı kumaştan kesilmiş olamaz» ifadesi indirgemeyi açıkça reddediyor. Paragraf Descartes'ın düalizmine aittir.

Şimdiye dek varlığın neyden yapıldığını sorduk: tinden mi, maddeden mi, ikisinden birden mi? Bir sonraki derste sorunun yönü değişiyor. Varlık hiç durmadan akan bir değişim mi, yoksa değişmeyen tek bir bütün mü? Herakleitos'un oluş anlayışı ile Parmenides'in olmak anlayışını karşı karşıya getirip, varlığa bilince görünüş ya da insanın kendi varoluşu üzerinden yaklaşan çağdaş görüşlere uzanacağız.

Örnek 1 — Maddeciliğin özü

Soru: Materyalizmin varlık hakkındaki temel tezi hangisidir?

• A) Varlık iki bağımsız tözden oluşur.
• B) Gerçek varlık idealar dünyasındadır.
• C) Varlığın özü maddedir; bilinç maddenin bir ürünüdür.
• D) Varlığın var olup olmadığı bilinemez.
• E) Varlık sürekli bir oluş içindedir.

Çözüm: A düalizmi, B Platon'un idealizmini, D bilinemezci bir tutumu, E Herakleitos'un oluş anlayışını anlatıyor. Bilinci maddeye bağlayan yalnız C'dir. Cevap: C.

Örnek 2 — Descartes'ın iki tözü

Soru: Descartes'ın yer kaplayan tözüne ait bir özellik hangisidir?

• A) Özünün düşünmek olması
• B) Bölünemez olması
• C) Ruh ile özdeş olması
• D) Mekânda yer tutmaması
• E) Uzam taşıması ve bölünebilmesi

Çözüm: Res extensa'nın özü uzamdır; en, boy ve derinlik taşır ve bölünebilir. Diğer seçenekler düşünen töze ait özelliklerdir. Cevap: E.

Örnek 3 — Tekçilik tuzağı

Soru: İdealizm ile materyalizmin ortak yönü hangisidir?

• A) İkisinin de varlığı tek bir ilkeye dayandırması
• B) İkisinin de maddeyi temel saymaması
• C) İkisinin de iki ayrı tözü kabul etmesi
• D) İkisinin de toplumu ekonomiyle açıklaması
• E) İkisinin de atomcu olması

Çözüm: Biri tini, öteki maddeyi temel alır; ama ikisi de tek ilkeyle yetinir, yani monisttir. B yalnız idealizm, C düalizm, D Marx, E Demokritos için söylenebilir. Cevap: A.

Örnek 4 — Doğa mı, toplum mu?

Soru: «Bir çağın yasalarını, düşüncelerini ve inançlarını anlamak istiyorsan önce o çağda insanların ekmeklerini nasıl kazandığına bak» diyen bir düşünür hangi görüşe yakındır?

• A) Demokritos'un atomculuğuna
• B) Marx'ın tarihsel materyalizmine
• C) Descartes'ın düalizmine
• D) Hobbes'un mekanik materyalizmine
• E) Platon'un idealar öğretisine

Çözüm: Metin doğadaki parçacıklardan ya da cisimlerin hareketinden değil, geçim ve üretimden söz ediyor; hukuk ve inançları bu temele bağlıyor. Toplumsal yaşamın maddi koşullara dayandığını söyleyen Marx'tır. Cevap: B.

• Materyalizmi para düşkünlüğü sanmak. Felsefedeki maddecilik varlığın ne olduğuna dair bir tezdir; bir kişinin eşyaya ya da paraya bağlılığını anlatmaz.
• İdealist ile düalisti aynı kefeye koymak. İkisi de düşünceye değer verir; ama idealist maddeyi düşünceye bağlar, düalist ise ikisini ayrı ve eşit temeller olarak tutar.
• İdealizm ve materyalizmi karşıt diye monizmin dışında bırakmak. Karşıt olmaları ortak bir yapıyı gizlemez: ikisi de tek ilkeyle açıklar.
• Demokritos ile Marx'ı karıştırmak. Atom, boşluk ve doğa Demokritos'u; üretim, geçim ve toplum Marx'ı gösterir.
• Demokritos'un çokçuluğunu maddeciliğin tekçiliğiyle çelişkili sanmak. Arkhe tartışması yapı taşlarının adedini, varlık tartışması gerçeklik türlerinin sayısını sorar; sayısız atomun hepsi madde olduğu için maddecilik tekçidir.
• Platon'u kesin bir düalist diye işaretlemek. İki dünya ayrımı ikici okunabilir, ama ders kitapları Platon'u varlık konusunda esas olarak idealizmle anar.