İdealizm

Kerem cumartesi sabahı dedesinin marangoz atölyesinde talaş süpürüyor. Duvarda kırk yıldır aynı modelden yapılmış sandalyelerin fotoğrafları asılı: kimi düğün salonuna gitmiş, kimi kırılıp sobada yanmış, kimi hâlâ bir köy kahvesinde. Dedesi rendeyi bırakıp gülüyor: «Onların hepsi gitti, ama sandalye burada duruyor», diyerek parmağıyla şakağına dokunuyor. Kerem bir an düşünüyor: tahtadan olanlar mı daha gerçek, yoksa dedesinin aklındaki ölçü mü? Üstelik dedesi ölse o ölçü de onunla birlikte mi yok olur? Felsefe kitabının varlık bölümünde bu sorunun adı konmuş; sınavda da bir paragrafın, varlığın özünü maddeye mi düşünceye mi yerleştirdiğini bulman istenir.

• Varlığın mahiyeti sorusunu tanır, idealizmin bu soruya verdiği cevabı kendi cümlenle ifade edersin.
• Platon, Hegel, Berkeley ve Leibniz'in varlık anlayışlarını her birine özgü kavramdan tanırsın.
• Nesnel idealizm ile öznel idealizmi düşünsel ilkenin bireysel zihne bağlı olup olmadığına bakarak sınıflandırırsın.
• Bir paragraftaki ipuçlarından yola çıkıp metni Platon'a ya da Hegel'e gerekçesiyle bağlarsın.

Var olandan, neyin var olduğuna

Varlık felsefesinin ilk sorusu, bir şeyin gerçekten var olup olmadığıdır. Bu soruyu olumlu cevaplayan kişi hemen ikinci bir soruyla karşılaşır: var olan şey neyden ibarettir, özü nedir? Ders kitapları buna varlığın mahiyeti sorusu der. Mahiyet, bir şeyi o şey yapan öz, onun «ne»liği demektir.

Kerem'in atölyede yaşadığı tereddüt tam bu sorunun içindedir. Elle tutulan tahta mı asıl gerçekliktir, yoksa tahtaya biçim veren düşünce mi? Felsefe tarihinde bu soruya birkaç büyük cevap verilmiştir: kimisi varlığın temelinde düşünceyi, kimisi maddeyi görür, kimisi her ikisine ayrı yer açar, kimisi de varlığı durmadan değişen bir akış sayar. Bu ders birinci cevabı, idealizmi inceliyor.

İdealizmin iddiası

İdealizm, varlığın özünü düşünce, ide, akıl ya da tin gibi maddi olmayan bir ilkede bulan görüştür. İdealist filozof maddi dünyayı yok saymak zorunda değildir; ama onu ya düşünsel bir ilkenin kopyası, ya onun dışa vurumu, ya da bir zihnin algısı olarak açıklar. Kısacası madde, idealist için kendi başına ayakta durmaz, düşünsel olana yaslanır.

Terim «idea» sözcüğünden gelir. Bu kökenin bir sonucu var: idealizm bir varlık görüşüdür, yani ontolojinin sorusuna verilmiş bir cevaptır. Bilgimizin kaynağını akılda mı deneyde mi arayacağımız ise başka bir alanın, bilgi felsefesinin tartışmasıdır.

Platon: değişmeyen asıllar

Platon'un idealar kuramını bilgi felsefesi modülünde, doğru bilginin nesnesi olarak tanıdın. Varlık açısından baktığında kuramın ağırlık merkezi kayar: soru artık neyi bilebileceğimiz değil, neyin gerçekten var olduğudur.

Platon'a göre gerçek varlık, idealardır. Her idea değişmez, oluşmaz, yok olmaz; zamanın ve mekânın dışında, tek ve kendisiyle aynı kalır. Duyulur dünyadaki nesneler ise doğar, değişir ve yok olur. Bir at, at ideasından pay aldığı ölçüde attır; ondan aldığı payın eksik kalması nedeniyle de kusurludur, bir kopya ya da gölgedir. Böylece Platon'da varlığın dereceleri ortaya çıkar: idealar tam olarak vardır, duyulur nesneler yarım yamalak.

Ders kitaplarında İyi ideasının idealar arasında en yüksek yerde durduğu anlatılır. Devlet adlı eserde İyi, güneşe benzetilir: güneş nesneleri hem görünür kılar hem de büyütür; İyi de öbür idealara hem bilinebilirliklerini hem varlıklarını verir. Bu benzetmenin nasıl yorumlanacağı tartışmalıdır; sınav düzeyinde İyi ideasını en üstteki idea olarak tanıman yeterlidir.

Atölyeye dönersek, Platon dedenin şakağına dokunmasına katılmazdı. Sandalyenin ideası dedenin aklında değildir; dede ölse de, hiç kimse onu düşünmese de o idea vardır. Düşünsel ilkenin tek tek insan zihinlerinden bağımsız olması, Platon'u nesnel idealistlerin arasına koyar.

Hegel: gelişerek kendini tanıyan tin

Platon'un ideaları zamanın dışındadır. On dokuzuncu yüzyılın Alman filozofu Hegel'de ise varlığın özü durağan bir örnek değil, bir süreçtir. Ders kitaplarında bu ilkeye mutlak tin ya da mutlak ide adı verilir. Hegel'e göre doğa ve insanlık tarihi, bu tinin kendini açığa vurduğu ve sonunda kendini tanıdığı aşamalardır.

Tin bu yolu diyalektik bir hareketle yürür. Ders kitapları hareketi üç basamakla özetler: bir durum (tez) kendi karşıtını doğurur (antitez), ikisinin çatışmasından ikisini de aşan ve içinde saklayan yeni bir durum (sentez) çıkar; sentez de yeni bir tez olur ve süreç sürer. Bu üçlü şemanın Hegel'in kendi terminolojisinden çok sonradan yapılmış bir özet olduğu kaynaklarda belirtilir; yine de sınav paragraflarında Hegel'i tanımanın işareti olarak kullanılır.

Hegel'e atfedilen «Akılsal olan gerçektir, gerçek olan akılsaldır» sözü bu görüşü yoğunlaştırır: gerçeklik akıldan yabancı bir madde yığını değildir, kendisi akılsal bir yapıdadır. Hegel de Platon gibi düşünsel ilkeyi bireysel zihinlerin dışına koyduğu için nesnel idealist sayılır. Aralarındaki fark varlığın hareketinde yatar: Platon'da gerçek olan değişmez, Hegel'de gerçek olan gelişir.

Berkeley: algılanan dünya

İrlandalı filozof George Berkeley'i deneycilik dersinde, Locke'un nitelik ayrımını yıkan düşünür olarak gördün. O ders Berkeley'i bilgi felsefesinin sınırında bırakmıştı; vardığı yer varlık felsefesidir. Berkeley'e göre algılanmaktan bağımsız bir maddeye dair hiçbir deneyimimiz yoktur. Elmayı rengi, kokusu, sertliği ve tadı olarak tanırız; bunların hepsi algıdır. O hâlde var olan, algılar ve onları algılayan zihinlerdir. Bu sonucu, Berkeley'e mal edilen ünlü formül özetler: «Var olmak algılanmaktır».

Hemen bir itiraz doğar: odada kimse yokken masa yok mu olur? Ders kitaplarında aktarıldığına göre Berkeley bu soruyu Tanrı'yla cevaplar: her şeyi sürekli algılayan bir zihin vardır ve nesnelerin sürekliliği onun algısında korunur.

Berkeley'de varlık, algılayan öznenin zihnine bağlandığı için bu görüşe öznel idealizm denir. Dedenin «sandalye benim kafamda» sözü, Platon'dan çok Berkeley'in yönüne bakar.

Leibniz: monadlar

Ders kitaplarının bir bölümü Leibniz'i de bu başlıkta anar. Leibniz'e göre evrenin son yapı taşları monadlardır: bölünemeyen, yer kaplamayan, maddi olmayan ve her biri kendi içinden algılayan birimler. Monadlara «penceresiz» olma özelliği atfedilir; dışarıdan etki almazlar, aralarındaki uyum Tanrı tarafından önceden kurulmuştur. Leibniz'in bu görüşü kimi kaynakta idealizm, kimi kaynakta spiritüalizm başlığında geçer; sınavda ayırıcı işaret «monad» kavramıdır.

Filozof ve varlık: bir bakışta

Nesnel mi, öznel mi?

İdealistleri iki kümeye ayıran soru şudur: varlığın özü saydığın düşünsel ilke, onu düşünen tek tek insanlardan bağımsız mıdır? Cevap evetse nesnel idealizm söz konusudur: idealar da mutlak tin de kimse düşünmese var olmayı sürdürür. Cevap hayırsa, yani varlık algılayan bir zihne bağlanıyorsa öznel idealizm söz konusudur; temsilcisi Berkeley'dir.

İki karışıklık

Birincisi, idealizmi rasyonalizmle eş tutmaktır. Rasyonalizm bilginin kaynağını akılda bulur; idealizm varlığın özünü düşüncede bulur. Platon iki listede de yer alır, ama bu bir rastlantı değil, iki ayrı sorunun iki ayrı cevabıdır. Berkeley ise bilgide deneyci, varlıkta idealisttir; iki sorunun aynı cevabı vermek zorunda olmadığını en iyi o gösterir.

İkincisi, gündelik dildeki «idealist» sözcüğüdür. Annenin «Sen çok idealistsin» dediği kişi, yüksek amaçlara bağlı, belki de biraz hayalperest biridir. Felsefedeki idealizm bir karakter özelliği değil, varlığın neden ibaret olduğuna ilişkin bir tezdir.

Metin çözümü: değişmeyen asıl mı, gelişen tin mi?

Şu satırları idealist bir düşünürün kaleme aldığını varsay: «Gözümüzün önündeki her şey geçip gidiyor; kentler kuruluyor ve yıkılıyor, inançlar doğuyor ve sönüyor. Ama bu dağınıklık anlamsız değil. Her yıkım, öncekinin taşıyamadığını açığa çıkarıyor ve yerine onu da içine alan daha geniş bir düzen geliyor. Bu sürecin sonunda akıl, baştan beri kendi yolunda yürüdüğünü anlıyor.»

Önce metnin idealist olduğunu doğrula: olup bitenin altında akıl duruyor, madde değil. Sonra iki aday arasında seçim yap. Platon'a uyan bir metin değişen dünyanın karşısına değişmeyen bir asıl koyardı; burada öyle bir asıl yok, akıl sürecin kendisi içinde ilerliyor. «Öncekini içine alan daha geniş düzen» ifadesi diyalektiğin aşarak saklama hamlesine, «aklın kendi yolunu anlaması» da tinin kendini tanımasına denk düşüyor. Metin Hegel'in çizgisindedir.

Aralarındaki bütün ayrılıklara karşın bu dört filozof, varlığı tek bir düşünsel ilkeye bağlamakta birleşiyor. Tek ilke arayışını maddeye çeviren filozoflar da var: atomlar ve boşlukla yetinen Demokritos, Hegel'in diyalektiğini devralıp onu insanların geçimini nasıl ürettiğine bağlayan Marx. Descartes ise zihinle maddeyi birbirine dönüştürmeyi reddedip varlığa iki temel tanıyor. Tek temelli görüşler ile iki temelli görüş arasındaki bu ayrım, materyalizmle düalizmi işleyen sonraki dersin ekseni.

Örnek 1 — Hangi soruya cevap?

Soru: İdealizm, felsefenin hangi sorusuna verilmiş bir cevaptır?

• A) Bilgimiz akıldan mı, deneyden mi gelir?
• B) Varlığın özü nedir, neden ibarettir?
• C) Güzellik nesnede mi, bakanda mı bulunur?
• D) Devletin kaynağı nedir?
• E) İnsanın eylemleri önceden belirlenmiş midir?

Çözüm: İdealizm varlığın özünü düşünsel bir ilkede bulur; bu, varlığın mahiyeti sorusudur. A bilgi felsefesinin kaynak sorusudur ve rasyonalizmle karışmasın diye çeldirici olarak konmuştur. Cevap: B.

Örnek 2 — Zihne bağlı varlık

Soru: Varlığı algılayan zihne bağladığı için öznel idealist sayılan filozof kimdir?

• A) Platon
• B) Hegel
• C) Leibniz
• D) Berkeley
• E) Demokritos

Çözüm: Platon ve Hegel düşünsel ilkeyi bireysel zihinlerden bağımsız gördükleri için nesnel idealisttir. Demokritos maddeci bir çizgide durur. Varlığı algılanmaya bağlayan Berkeley'dir. Cevap: D.

Örnek 3 — En üstteki idea

Soru: Ders kitaplarında Platon'un idealar arasında en yüksek yere koyduğu anlatılan idea hangisidir?

• A) İyi ideası
• B) At ideası
• C) Daire ideası
• D) Sayı ideası
• E) Mutlak tin

Çözüm: Devlet'teki güneş benzetmesinde İyi, öbür idealara varlıklarını ve bilinebilirliklerini veren ilke olarak sunulur. Mutlak tin Hegel'in kavramıdır. Cevap: A.

Örnek 4 — Aynı filozof, iki ayrı cevap

Soru: Bilginin kaynağı konusunda deneyci olduğu hâlde varlık konusunda idealist sayılan düşünür hangisidir ve bu durum neyi gösterir?

• A) Hegel; tarihin diyalektik ilerlediğini
• B) Platon; aklın bilginin kaynağı olduğunu
• C) Berkeley; bilgi sorusu ile varlık sorusunun ayrı cevaplar alabileceğini
• D) Leibniz; evrenin atomlardan oluştuğunu
• E) Locke; zihnin boş bir levha olduğunu

Çözüm: Berkeley bilgiyi algıya dayandırır, ama algıdan bağımsız madde kabul etmediği için varlıkta idealisttir. Bu, rasyonalizm ile idealizmin aynı şey olmadığının da kanıtıdır. Cevap: C.

• Akılcılık görünce idealizm işaretlemek. Rasyonalizm bilginin kaynağını, idealizm varlığın özünü konu alır; soru kökü hangi sorunu sorduğunu söyler.
• Platon ile Hegel'i aynı kalıpla okumak. İkisi de nesnel idealisttir, ama Platon'da asıl değişmez, Hegel'de tin gelişir. Paragrafta «süreç» ve «aşma» varsa Hegel'e bak.
• Berkeley'i nesnel idealist saymak. Tanrı'nın algısına başvursa da varlığı algıya ve algılayan zihne bağladığı için ders kitaplarında öznel idealizmin temsilcisidir.
• Gündelik «idealist» sözcüğüyle karar vermek. Yüksek amaçlara bağlı kişiyi anlatan bu kullanımın ontolojik idealizmle ilgisi yalnız kelime düzeyindedir.
• Leibniz'in monadlarını atom sanmak. Monadlar bölünmez olsa da yer kaplamaz ve maddi değildir; Demokritos'un atomlarıyla bu yüzden karıştırılmamalıdır.