İlk çağda arkhe arayışı

Elif deneme sınavının felsefe kısmında iki saniyede işaretlediği soruya akşam şaşkınlıkla bakıyor. Kökte «sınırsız ve belirsiz bir ilk varlık» yazıyordu; o da adı «Anaksim» diye başlayan ilk seçeneği, yani Anaksimenes'i seçmişti. Doğrusu Anaksimandros'tu. Elif'in yanlışı bilgisizlikten değil, birbirine çok benzeyen iki adın aceleyle eşleştirilmesinden doğdu. İlk çağ doğa filozofları soruları tam bu tür kaymaları yoklar: listede altı yedi isim, her birinin karşısında tek bir kelime vardır ve kelimeler birbirine karışmaya hazırdır. Bu derste o eşleşmeleri ezber yerine bir mantığa oturtacağız.

• Arkhe kavramını tanımlar ve doğa filozoflarının bu soruyu neden sorduğunu açıklarsın.
• Thales'ten Demokritos'a kadar her düşünürü öne sürdüğü ilk ilkeyle eşleştirirsin.
• Arkhe görüşlerini tek ilkeli ve çok ilkeli, maddi ve soyut diye sınıflandırırsın.
• Kısa bir paragraftaki ipuçlarından arkheyi ve onu savunan düşünürü çıkarırsın.

Değişenin altında değişmeyen ne?

Bir bardak suyu buzluğa koyarsın, taş gibi sertleşir; ocağa koyarsın, buhar olup kaybolur. Odun yanınca kül ve duman kalır, toprağa atılan tohum ağaç olur. Etrafımızdaki her şey biçim değiştiriyor. İlk çağ düşünürlerini rahatsız eden soru buradan doğdu: bütün bu dönüşümlerin altında hep aynı kalan bir şey var mı? Evren neyden oluşmuştur, her şey hangi kaynaktan çıkar ve sonunda neye geri döner?

Yunanca arkhe sözcüğü başlangıç, ilk ilke anlamına gelir. Felsefede arkhe, evrendeki bütün varlıkların kendisinden meydana geldiği ana madde ya da temel ilke demektir. Arkhe sorusu varlık felsefesinin ilk sorusudur: «Var olanların özü nedir?» diye sormanın en eski biçimi budur.

Mitten akla

Bu sorunun kendisi yeni değildi. Daha önce de insanlar evrenin nasıl oluştuğunu anlatıyordu, ama cevabı tanrıların doğuşunu, evlenmelerini ve kavgalarını konu edinen anlatılarda buluyordu. Mitolojik açıklamada bir fırtına öfkeli bir tanrının işidir; neden öyle olduğu sorulmaz, anlatıya inanılır.

Felsefeye geçişin ölçüsü cevabın içeriğinden çok gerekçenin türüdür. Doğa filozofları açıklamayı doğanın içinde aradılar ve öne sürdükleri ilkeyi akıl yürütmeyle savundular. Felsefenin anlamı dersinde Thales'in ilk filozof sayıldığını görmüştük; o unvanın nedeni burada somutlaşıyor: Thales «her şey sudur» derken bir tanrıya değil, gözlemlenebilen bir maddeye dayanıyordu. Verdiği cevap bugün bize basit gelebilir, ama sorma biçimi yeni bir düşünme tarzını başlattı.

Neden İyonya, neden Milet?

İlk doğa filozoflarının çoğu İyonya'da, yani bugünkü Ege kıyılarında kurulmuş antik kentlerde yaşadı. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes Milet'ten, Herakleitos Efes'ten gelir; Anaksagoras ise Klazomenai'de doğmuştur. Ders kitaplarında bu bölgenin önemi için birkaç neden sayılır: deniz ticaretinin getirdiği zenginlik ve boş zaman, Mısır ve Mezopotamya gibi eski uygarlıklarla kurulan temas, farklı inançların yan yana yaşaması ve düşünceyi baskı altında tutan katı bir din otoritesinin bulunmaması. Thales ile ondan sonraki iki Miletli düşünür Milet okulu adıyla birlikte anılır.

Milet okulu: su, apeiron, hava

Thales arkhenin su olduğunu söyler. Su donabilir, akabilir, buharlaşabilir; canlıların beslenmesi ve büyümesi de suya bağlıdır. Kaynaklar bu gerekçeleri onun gözlemlerine bağlar. Thales'te önemli olan, çeşitliliği tek bir maddeye indirme denemesidir.

Anaksimandros, Thales'in öğrencisi olarak anılır ve hocasından ayrılır. Ona göre su gibi belirli bir madde her şeyin kaynağı olamaz, çünkü belirli bir madde kendi karşıtını, örneğin sıcak soğuğu, kuru ıslağı yok ederdi. Kaynak hiçbir belirli niteliği olmayan, sınırsız ve belirsiz bir şey olmalıdır. Bu ilkeye apeiron adını verir. Apeiron gözle görülen bir madde değildir; karşıtlar ondan ayrışarak doğar ve ona geri döner.

Anaksimenes ise Anaksimandros'un öğrencisi sayılır ve yeniden belirli bir maddeye döner: hava. Hava seyrelince ateş olur; yoğunlaştıkça önce rüzgâra, sonra buluta, suya, toprağa ve taşa dönüşür. Bu açıklama, tek maddenin nasıl farklı şeylere dönüştüğünü bir süreçle göstermesiyle dikkat çeker.

Elif'in düştüğü yer burası. Kısa bir ipucu işe yarar: Anaksimenes'in adındaki «e» harflerini esintiye, yani havaya bağla; Anaksimandros'un adında hiç «e» yoktur, onun ilkesi de hiçbir maddeye benzemeyen apeirondur.

Ateş, sayı ve dört unsur

Herakleitos için arkhe ateştir. Ateşi seçmesinin nedeni, durmadan değişen ve her şeyi dönüştüren bir şey olmasıdır. Ona atfedilen «Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz» sözü, evrende kalıcı olanın değişimin kendisi olduğunu anlatır. Oluş düşüncesi ilerideki bir derste ayrıca işlenecek; burada Herakleitos'u ateşle ve değişimle tanıman yeter.

Pythagoras arkheyi bir maddede değil sayıda bulur. Evrendeki düzen ve uyum sayısal oranlara dayanır; telin uzunluğu ile çıkan ses arasındaki oranları incelediği aktarılır. Sayı dokunulabilen bir şey olmadığı için Pythagoras'ın cevabı soyut bir ilkedir.

Empedokles tek bir ilkenin bu kadar çeşitliliği açıklayamayacağını düşünür. Ona göre evren dört unsurdan oluşur: su, hava, toprak ve ateş. Bu unsurlar ne doğar ne yok olur; yalnız birleşip ayrışır. Birleşmeyi sevgi, ayrışmayı nefret (çekişme) diye adlandırılan iki kuvvet sağlar.

Atomlar ve nous

Demokritos, hocası olarak anılan Leukippos'la birlikte, her şeyin gözle görülmeyecek kadar küçük ve bölünemeyen parçacıklardan oluştuğunu savunur. Atom adı da bölünemez anlamından gelir. Atomlar sayısızdır, boşlukta hareket eder; birbirinden yalnız biçim, büyüklük ve diziliş bakımından ayrılır. Varlığı tamamen maddi parçacıklarla açıklayan bu görüş, maddeciliğin ilk çağdaki kaynağı sayılır; materyalizm iki ders sonra ele alınacak.

Ders kitaplarında Empedokles ve Demokritos sık karıştırılır, çünkü ikisinde de birden çok yapı taşı vardır. Farkı şöyle tut: Empedokles'in dört unsuru nitelikçe birbirinden farklıdır ve onları iki kuvvet birleştirip ayırır. Demokritos'un atomlarının sayısı sonsuzdur, nitelikçe aynıdır ve dışarıdan bir kuvvete ihtiyaç duymadan boşlukta hareket eder.

Anaksagoras da çok ilkeli bir açıklama yapar. Kaynaklara göre her şey sayısız küçük tohumdan oluşur ve bu karışıma düzeni nous, yani akıl verir. Ders kitaplarında bu görüşün ayrıntısı sınırlı tutulur; sınav için «tohumlar» ve «nous» kelimelerini Anaksagoras'la eşleştirmen yeterlidir.

İki eksende sınıflama

Arkhe görüşleri iki ayrı soruyla gruplanabilir. Birincisi ilkenin sayısını sorar. Thales, Anaksimandros, Anaksimenes ve Herakleitos her şeyi tek bir kaynağa bağladığı için tekçi (monist) görüşlerdir. Empedokles, Demokritos ve Anaksagoras birden çok ilkeye başvurduğu için çokçu (plüralist) sayılır.

İkinci soru ilkenin türünü sorar. Su, hava, ateş, dört unsur ve atomlar maddi ilkelerdir; duyularla ilişkilendirilebilir. Apeiron ve sayı ise duyulur bir maddeye karşılık gelmez, yalnız düşünceyle kavranır. Bu yüzden Anaksimandros ile Pythagoras soyut arkhenin temsilcileri olarak öne çıkar. İki ekseni birbirinden ayırırsan soruların çoğunu çözebilirsin: Anaksimandros hem tek ilkelidir hem de soyuttur; Empedokles ise çokçudur ama maddi kalır.

Filozof-arkhe haritası

Metin çözümü: ilkeyi ipucundan çıkarmak

İlk çağda yaşamış bir düşünür şöyle diyebilir: «Gözümün önündeki şeylerin hepsinin bir sınırı ve bir niteliği var: biri sıcak, biri soğuk, biri kuru. Böyle belirli bir şey ötekilerin kaynağı olamaz; sıcak olan soğuğu nasıl doğursun? Her şeyin çıktığı yer, hiçbir niteliği olmayan ve hiçbir sınırla çevrilmemiş bir şey olmalı.»

İlk adımda metnin hangi soruyla uğraştığını belirle: her şeyin kaynağını aradığına göre konu arkhedir. İkinci adımda ipuçlarını topla: «niteliği olmayan», «sınırla çevrilmemiş» ve karşıtlar arasındaki gerilim. Üçüncü adımda adayları ele: su, hava ve ateş belirli maddelerdir ve metin tam da belirli maddeyi reddediyor; sayıdan da söz edilmiyor. Geriye kalan, sınırsız ve belirsiz bir ilke olan apeirondur, yani Anaksimandros. Seçeneklerde Anaksimenes görürsen adın benzerliğine kanmadan metnin havadan hiç söz etmediğini hatırla.

Anaksimandros ile Pythagoras'ın yaptığı şey önemli bir kapı açar: varlığın temelini gözle görülen maddede değil, ancak akılla kavranabilen bir şeyde aramak. Bu yolu en uzağa götüren görüş, gerçek varlığı duyulur dünyanın ötesinde ya da düşüncenin kendisinde bulan idealizmdir. Platon'un idealar dünyası ile Hegel'in mutlak tini bir sonraki dersin konusu.

Örnek 1 — Kavramın kendisi

Soru: İlk çağ düşünürlerinin «arkhe» sözcüğüyle aradığı şey nedir?

• A) Toplumu yönetmesi gereken en bilge kişi
• B) Bilginin akıl mı deney mi olduğu
• C) İyi davranışın evrensel ölçütü
• D) Evrendeki bütün varlıkların kendisinden meydana geldiği ilk ilke
• E) Güzelin nesnede mi öznede mi bulunduğu

Çözüm: Arkhe varlık felsefesinin kavramıdır ve her şeyin kaynağı olan ana madde ya da ilkeyi anlatır. A siyaset, B bilgi, C ahlak, E sanat felsefesinin sorusudur. Cevap: D.

Örnek 2 — Benzer adlar

Soru: Milet okulundan iki düşünürün görüşleri bir defterde yer değiştirmiştir. Doğru eşleşme hangisidir?

• A) Anaksimenes – apeiron; Anaksimandros – hava
• B) Anaksimandros – apeiron; Anaksimenes – hava
• C) Anaksimandros – su; Anaksimenes – ateş
• D) Anaksimenes – sayı; Anaksimandros – atom
• E) Anaksimandros – dört unsur; Anaksimenes – apeiron

Çözüm: Sınırsız ve belirsiz ilke Anaksimandros'a, seyrelip yoğunlaşan hava Anaksimenes'e aittir. A seçeneği iki adı ters eşleştiren klasik çeldiricidir. Cevap: B.

Örnek 3 — Çokçu iki görüşü ayırmak

Soru: Birleştiren ve ayıran iki kuvvete başvurması, onu atomcu görüşten ayırır. Sözü edilen düşünür kimdir?

• A) Demokritos
• B) Herakleitos
• C) Empedokles
• D) Thales
• E) Pythagoras

Çözüm: Sevgi ve nefret kuvvetleriyle dört unsuru birleştirip ayıran Empedokles'tir. Demokritos'un atomları böyle bir kuvvete ihtiyaç duymadan boşlukta hareket eder. Cevap: C.

Örnek 4 — İki eksen birlikte

Soru: Arkheyi hem tek bir ilkeye bağlayan hem de bu ilkeyi duyulur bir maddede görmeyen düşünür hangisidir?

• A) Anaksimenes
• B) Empedokles
• C) Demokritos
• D) Thales
• E) Anaksimandros

Çözüm: Thales ve Anaksimenes tek ilkelidir ama ilkeleri maddidir. Empedokles ile Demokritos çokçudur. Tek ilkeyi niteliksiz ve sınırsız bir şeyde bulan Anaksimandros iki koşulu da karşılar. Cevap: E.

• Anaksimandros ile Anaksimenes'i ada bakarak eşleştirmek. İkisi de Miletlidir ve adları neredeyse aynıdır; seçenekte adı değil, kökteki ilkeyi (belirsiz mi, hava mı) okuyarak karar ver.
• Dört unsuru atomla karıştırmak. Empedokles'in unsurları nitelikçe farklı dört şeydir ve sevgiyle nefret onları yönetir; Demokritos'un atomları sayısız, nitelikçe aynı ve bölünemezdir.
• Her soyut ilkeyi tanrısal bir güç sanmak. Apeiron ve sayı duyulur madde olmasa da mitolojik bir varlık değildir; akıl yürütmeyle ulaşılan ilkelerdir.
• Herakleitos sorusunda ateşi atlayıp yalnız değişimi aramak. Arkhe sorulduğunda cevap ateştir; nehir sözü onu tanıtan ipucudur, arkhenin adı değil.
• İlk filozof ile terimi koyanı karıştırmak. Thales ilk filozof sayılır; «felsefe» sözcüğü Pythagoras'a atfedilir ve onun arkhesi sayıdır, su değil.