Varlığın var olup olmadığı

Etüt salonunda elektrikler kesiliyor. Zifiri karanlıkta Nisa elini uzatıp sırasını yokluyor, parmakları tahtaya değince rahatlıyor. Yanındaki Kaan fısıldıyor: «Sıra zaten oradaydı, ışığın gidip gelmesiyle ne değişecek?» Arka sıradan Ilgın karışıyor: «Kimse görmüyorken orada olduğunu nasıl söylüyorsun? Elin değmeden önce bir şey bilmiyordun.» Kaan gülüyor ama cevap veremiyor. Jeneratör devreye girene kadar geçen otuz saniyede üçünün aklı aynı yere takılıyor: bizim bakmamızdan bağımsız, kendi başına duran bir dünya var mı? Felsefede bu soru varlık felsefesinin kapısıdır ve sınavda genellikle bir yazarın dünyaya nasıl baktığını anlatan kısa bir paragrafla gelir.

• Ontolojinin iki temel sorusunu birbirinden ayırır, bu dersin hangisiyle ilgilendiğini belirlersin.
• Görünüş ile gerçeklik ayrımını gündelik bir örnek üzerinden açıklarsın.
• Realizm, nihilizm ve idealizmin «varlık var mıdır?» sorusuna verdiği cevapları karşılaştırırsın.
• Bir paragrafta varlığın zihinden bağımsız sayılıp sayılmadığını gösteren ipucunu bulup görüşü adlandırırsın.

Ontoloji neyi merak eder?

Bilgi felsefesi bilen özneye dönüktü: neyi, nasıl, ne kadar bilebiliriz? Varlık felsefesi bakışı nesneye çevirir. Terim, ders kitaplarında Yunanca «on, ontos» (varlık, var olan) ile «logos» (söz, bilgi) sözcüklerinden türetilmiş olarak verilir; ontoloji, var olanı var olan olması bakımından inceleyen felsefe dalıdır.

Varlık kavramı burada en geniş anlamıyla kullanılır: var olan, mevcut olan her şey. Bir taş, bir kuş, bir duygu, bir sayı; her biri bir biçimde «var» denebilecek şeylerdir. Ontolog tek tek bu şeylerin ne işe yaradığını sormaz; bunu fizik, biyoloji, psikoloji yapar. O, hepsinin ortak paydasına, var olmanın kendisine eğilir.

Bu alanda iki ana soru öne çıkar. Birincisi: varlık var mıdır? İkincisi: varsa, mahiyeti (özü, neden ibaret olduğu) nedir? İkinci soru varlığın madde mi, düşünce mi, ikisi birden mi olduğunu tartışır ve modülün sonraki derslerini doldurur. Bu ders yalnız birinci soruyla uğraşır. Soru ilk bakışta tuhaf gelebilir, çünkü kimse sabah kalkıp kahvaltı masasının gerçekliğinden kuşkulanmaz. Ama filozofun kastettiği masanın görünüp görünmemesi değildir; bizim algılarımızdan, düşüncelerimizden bağımsız olarak kendi başına duran bir gerçekliğin olup olmadığıdır.

Görünüş ile gerçeklik arasındaki aralık

Yaz öğlesinde uzun bir asfalt yolda ilerlerken ileride ıslak bir parıltı görürsün; yaklaştıkça kaybolur. Gözüne su gibi gelen şey sıcak havanın ışığı kırmasıyla oluşan bir görüntüdür. Bu basit deneyim iki kelimeyi ayırmamızı sağlar. Görünüş, bir şeyin duyularımıza ve bilincimize verildiği hâldir. Gerçeklik ise o şeyin bizden bağımsız olarak kendisinde ne olduğudur.

Serap örneğinde ikisi açıkça ayrışıyor. Peki her durumda öyle mi? Ağacın rengi, çayın sıcaklığı, kuşun sesi de bir tür görünüş olabilir mi? Felsefenin «varlık var mıdır?» sorusu tam bu aralıkta doğar. Görünüşün ardında ondan bağımsız bir gerçeklik bulunduğunu söyleyen de olur, gerçeklik dediğimiz şeyin zihinle sıkı sıkıya bağlı olduğunu savunan da, ortada sağlam hiçbir şeyin bulunmadığını iddia eden de. Bu üç cevap realizm, idealizm ve nihilizm adlarını taşır.

Realizm: zihinden bağımsız bir dünya

Realizm (gerçekçilik), varlığın insan zihninden bağımsız olarak var olduğunu savunur. Kancadaki Kaan'ın sezgisi budur: sıra, biz ona bakalım ya da bakmayalım, oradadır. Işık kesilince sıranın başına bir şey gelmez; değişen yalnız bizim onu görüp görmememizdir. Realiste göre bilmek, zaten var olan bir şeyi keşfetmektir, onu kurmak değil.

Bazı ders kitapları bu görüşü iki düzeyde anlatır. Naif (saf) realizme göre şeyler tam olarak bize göründükleri gibidir; gül kırmızıdır, çünkü kırmızı görünür. Eleştirel realizm ise dünyanın zihinden bağımsız olduğunu kabul eder ama algının her şeyi olduğu gibi yansıttığından kuşku duyar: renk, tat, koku gibi bazı nitelikler bizim algılama biçimimizden payını alıyor olabilir. Empirizm dersinde gördüğün Locke'un birincil ve ikincil nitelik ayrımı bu ikinci çizgiye yakın durur. Bu ayrım her kaynakta aynı adlarla verilmez; sınav için akılda tutulacak ölçüt şudur: iki çeşitte de dünyanın bizden bağımsız varlığı tartışılmaz, tartışılan yalnız algının ona ne kadar sadık kaldığıdır.

Nihilizm: hiçliğin savunusu

Nihilizm adını Latince «nihil» (hiç) sözcüğünden alır ve Türkçede hiççilik diye karşılanır. Ontolojik anlamda nihilist, varlığın bulunmadığını ya da bulunsa bile kavranamayacağını ileri sürer. Ders kitaplarında bu tutumun temsilcisi olarak sofist Gorgias gösterilir.

Gorgias'a yüklenen iddia üç basamaklıdır: hiçbir şey yoktur; bir şey olsa bile bilinemez; bilinse de bir başkasına iletilemez. Bilginin imkânını işlediğimiz derste ikinci ve üçüncü basamağa, yani bilgiyi ve aktarımı reddeden yana bakmıştık. Varlık felsefesinin ilgilendiği ilk basamaktır: bu basamakta Gorgias'ı bir bilgi kuşkucusu değil, varlığı inkâr eden biri olarak okursun. Basamakların sırası da bir mantık taşır; her basamak bir öncekini kabul etmeyen karşı tarafa bir geri çekilme payı bırakır.

Burada temkin gerekiyor. Kaynaklar, Gorgias'ın bu iddiayı gerçekten benimsenmiş bir öğreti olarak mı, yoksa varlığı tek ve değişmez sayan düşünürlere karşı retorik bir gösteri niyetiyle mi kurduğunu tartışır. Sınav düzeyinde onu varlığa «yok» cevabı veren adla eşleştirmen yeterlidir.

Bir ad benzerliği de tuzak kurar. Nietzsche'yle birlikte anılan nihilizm, en yüksek sayılan değerlerin değerini yitirmesini konu edinir; ahlak ve değer tartışmasına aittir, varlık sorusuna verilmiş bir cevap değildir. Paragrafta «değer», «anlam», «ahlak» gibi sözcükler öne çıkıyorsa ontolojik hiççilik aklına gelmemeli.

İdealizm: varlık zihne yaslanır

İdealizm (düşüncecilik) varlığı inkâr etmez; ama onu zihne, düşünceye ya da algıya bağlar. Kancadaki Ilgın'ın itirazı bu yöne bakar: kimse görmüyorken sıranın varlığından nasıl söz edebiliriz? «Var olmak algılanmaktır» sözünü empirizm dersinde Berkeley'le birlikte tanımıştın; o cümle asıl yerini bu derste bulur: algılanmayan bir maddenin varlığını savunmak için elimizde hiçbir dayanak yoksa, var olan her şey bir zihinde algılanan şeydir.

Demek ki «varlık var mıdır?» sorusuna realist de idealist de «evet» der. Ayrıldıkları yer varlığın zihinden bağımsız olup olmadığıdır: realist bağımsız, idealist bağımlı der. Nihilist ise soruya baştan «hayır» cevabı verir. İdealizmin farklı biçimleri, Platon'un ideaları ve Hegel'in mutlak tini bu modülün idealizm dersinde açılacak; burada yalnız «var olup olmama» sorusuna verdiği cevap düzeyinde kalıyoruz.

Realizm ile materyalizmi de birbirine karıştırma. Materyalizm her şeyin maddeden ibaret olduğunu söyler; yani varlığın mahiyetine dair bir cevaptır. Realizm ise yalnız dünyanın zihinden bağımsız durduğunu söyler, onun neden yapıldığı konusunda tek başına bir şey demez. Bir realist, zihinden bağımsız varlıkların arasına madde dışı şeyleri de katabilir.

Kim ne diyor: üç cevaplı tablo

Metin çözümü: ipucu nerede saklı?

Bu çizgide düşünen bir yazar şöyle diyebilir: «Yüz yıl önce bu kayalıkta kimse yaşamıyordu; dalgalar yine de taşları aşındırdı. İnsanlar gelince kayaya ad verdiler, ölçtüler, resmini yaptılar. Ad, ölçü ve resim onlarındır; aşınan taş ise onlardan önce de oradaydı.»

Çözmeye fiillerden başla. «Kimse yaşamıyordu» ve «yine de aşındırdı» ifadeleri, bir olayın gözlemci yokken de sürdüğünü söylüyor. Sonra yazarın neyi insana, neyi dünyaya verdiğine bak: ad, ölçü ve resim insanın katkısı; taşın kendisi değil. Son cümledeki «onlardan önce de oradaydı» ifadesi kararı kesinleştiriyor: varlık zihinden bağımsızdır. Paragraf realizme aittir. Aynı paragraf «kimse görmediyse o taşlardan söz etmek anlamsız» diye bitseydi yön idealizme, «aslında ortada taş da dalga da yok» diye bitseydi nihilizme dönerdi. Ayırma sorusu her seferinde aynıdır: yazar varlığa var mı diyor, yok mu, ve varsa onu zihne mi bağlıyor?

Köprü: var olan neyden yapılmış?

Varlığın zihinden bağımsız durduğunu kabul eden birinin önünde hemen yeni bir merak belirir: bütün bu çeşitliliğin altında yatan tek bir malzeme, bir başlangıç ilkesi var mı? Felsefe tarihinde bu soruyu ilk soranlar İyonya kıyılarındaki doğa filozoflarıydı. Sonraki derste onların arkhe arayışını izleyeceğiz: suyu, havayı, ateşi, dört unsuru, sayıyı ve sınırsız olanı ilk ilke sayan cevapları ve bu cevapların ardındaki gerekçeleri.

Örnek 1 — Doğru soruyu bulmak

Soru: Bu derste işlenen realizm, nihilizm ve idealizm ortak olarak hangi soruya cevap arar?

• A) Bilginin kaynağı akıl mıdır, deney midir?
• B) Varlığın ilk maddesi nedir?
• C) Varlık var mıdır, varsa zihinden bağımsız mıdır?
• D) Doğru bir önermenin ölçütü nedir?
• E) İnsan özgür müdür?

Çözüm: Üç görüş de var olup olmama meselesine verilmiş cevaplardır. A bilgi felsefesinin kaynak sorusu, B varlığın mahiyetine dair arkhe sorusu, D doğruluk sorunu, E ahlak felsefesinin konusudur. Cevap: C.

Örnek 2 — İki «evet», bir «hayır»

Soru: Realizm ile idealizmi ayıran nokta hangisidir?

• A) Realizmin varlığı inkâr etmesi, idealizmin kabul etmesi
• B) Realizmin varlığı zihinden bağımsız, idealizmin zihne bağlı sayması
• C) İdealizmin her şeyi maddeye indirmesi
• D) Realizmin bilginin aktarılamayacağını söylemesi
• E) İkisinin de varlığın bilinemeyeceğini savunması

Çözüm: İki görüş de varlığın bulunduğunu kabul eder; ayrılık bağımsızlık konusundadır. A iki görüşü de yanlış tanıtır, C materyalizme, D Gorgias'a aittir. Cevap: B.

Örnek 3 — Gorgias hangi kapıda?

Soru: Gorgias'ın üç adımlı inkârında varlık felsefesine doğrudan dokunan halka hangisidir?

• A) Bilinen şeyin başkasına iletilemeyeceği
• B) Bilgiye ulaşmanın imkânsız olduğu
• C) İnsanın her şeyin ölçüsü olduğu
• D) Değerlerin değersizleştiği
• E) Varlığa dair hiçbir şeyin bulunmadığı

Çözüm: İlk basamak doğrudan varlığı inkâr eder ve ontolojinin konusudur. A ve B bilgiye ve iletişime dairdir, C Protagoras'a atfedilir, D değer nihilizmini anlatır. Cevap: E.

Örnek 4 — Paragraftaki gizli fiil

Soru: «Bir orman düşün: içinde ne kuş sesi duyan biri var ne de yaprağın yeşilini gören. Böyle bir ormanın varlığından söz ettiğimizde aslında kendimizi oraya yerleştirip onu algılıyormuş gibi düşünüyoruz.» Bu sözleri söyleyen birinin varlık görüşü hangisine yakındır?

• A) Varlığı algıya bağlayan idealizme
• B) Varlığı zihinden bağımsız sayan realizme
• C) Varlığı tümüyle reddeden nihilizme
• D) Her şeyi maddeye indiren materyalizme
• E) Değerlerin anlamını yitirdiğini söyleyen değer nihilizmine

Çözüm: Yazar algılanmayan bir ormanın varlığını, ancak onu algılayan bir zihin hayal ederek düşünebildiğimizi söylüyor. Varlığın algıya bağlanması Berkeley çizgisindeki idealizmin işaretidir; yazar ormanın varlığını inkâr etmediği için C elenir. Cevap: A.

• İdealisti varlığı inkâr eden biri sanmak. İdealizm «varlık yoktur» demez; varlığı zihne ya da algıya bağlar. «Yok» cevabını veren nihilizmdir.
• Her «nihilizm» sözcüğünü Gorgias'a vermek. Nietzsche'yle anılan nihilizm değerler ve anlam tartışmasına aittir; paragrafta ahlak ve değer dili varsa varlık sorusu sorulmuyordur.
• Realizmi materyalizmle eşitlemek. Realizm bağımsızlık iddiasıdır, materyalizm malzeme iddiası. Biri «var mı?», öbürü «neden ibaret?» sorusunu cevaplar.
• Gorgias'ı yalnız bilgi kuşkucusu olarak hatırlamak. İlk basamağı varlığı inkâr ettiği için varlık felsefesinde nihilizmin temsilcisi olarak karşına çıkar.
• Eleştirel realisti idealist saymak. Algının bazı nitelikleri katabileceğini söylemek dünyayı zihne bağlamak değildir; bağımsız bir dünya kabulü sürüyorsa görüş realisttir.