Oluş ve diğer varlık görüşleri

Ece nüfus cüzdanını yenilemeye giderken çekmeceden ilkokul birinci sınıftaki fotoğrafını da buluyor. Önlüklü, dişleri eksik, saçları kısacık bir çocuk. Masaya iki fotoğrafı yan yana bırakıyor ve küçük kardeşi Arda'ya soruyor: «Boyum, sesim, el yazım, hatta hücrelerimin çoğu değişti. Bu çocukla benim aramda değişmeden kalan ne var?» Arda omuz silkiyor: «Görünüşün değişti, sen hep sendin.» Ece ikna olmuyor: «Belki de 'ben' dediğim şey hiç durmayan bir değişimin adı.» İki kardeşin bu küçük tartışması, felsefe tarihinin en eski kavgalarından birinin evdeki hâlidir: varlığın aslı akış mı, yoksa akışın ardında kıpırdamayan bir bütün mü?

• Herakleitos'un oluş anlayışını ve Parmenides'in değişmez varlık anlayışını karşılaştırarak açıklarsın.
• Zenon'un paradokslarının hangi görüşü savunmak için kurulduğunu gerekçesiyle söylersin.
• Bergson, Husserl ve Sartre'ın varlık sorusuna yaklaşımlarını öne çıkan kavramlarıyla eşleştirirsin.
• Özgün bir paragraftaki akış ve değişmezlik ipuçlarını ayırıp metni ilgili düşünüre bağlarsın.

Neyden yapılmış değil, nasıl var

Bu modülde şimdiye kadar sorulan şey varlığın malzemesiydi: düşünce mi, madde mi, ikisi birden mi? Ece'nin sorusu başka bir yöne bakıyor. Varlığın kumaşı ne olursa olsun, o kumaş durgun mu yoksa hareket hâlinde mi? Felsefe tarihinde bu sorunun iki uç cevabı vardır. Biri varlığı oluş (değişim, akış) olarak görür; öteki onu olmak, yani değişmeden kalmak olarak görür. İlk çağda bu iki uç iki ismin çevresinde toplanır: Efesli Herakleitos ve Elealı Parmenides.

Herakleitos: akışın içindeki ölçü

Arkhe dersinde Herakleitos'u ateşle tanımıştın. Ateşi seçmesinin gerekçesi, onun hiç durmayan ve her şeyi dönüştüren doğasıydı. Varlık tartışmasında ise asıl önemli olan bu seçimin arkasındaki genel tezdir: evrende hiçbir şey olduğu gibi kalmaz, her şey akar. Ona atfedilen nehir sözü yalnız suyun akıp gittiğini anlatmaz; nehre ikinci kez giren insan da artık aynı insan değildir. Ece'nin «ben hiç durmayan bir değişimin adıyım» demesi bu çizgiye düşer.

Herakleitos'a göre değişimi doğuran şey karşıtların çatışmasıdır. Gece gündüze, sıcak soğuğa, yaşam ölüme dönüşür; karşıtlar birbirini hem iter hem de birbirine muhtaçtır. Ders kitaplarında bu düşünce karşıtların birliği ya da karşıtların savaşı diye özetlenir: çatışma bir bozulma değil, varlığı canlı tutan şeydir.

Ancak Herakleitos'un evreni bir kaos değildir. Kaynaklarda ona logos kavramı da bağlanır. Logos bu bağlamda değişimin içindeki düzen, ölçü ya da yasa diye yorumlanır; her şey değişir ama değişim gelişigüzel değil, belli bir ölçüyle olur. Logos'un tam anlamı tartışmalıdır; sınav düzeyinde «akışın içindeki düzen» demen yeterlidir. Bir paragrafta akış sözcüklerinin yanında bir ölçüden ya da yasadan söz ediliyorsa Herakleitos'un adı güçlenir.

Parmenides: var olan vardır

Elealı Parmenides tam karşı uçta durur. Kaynaklarda ona «var olan vardır, var olmayan yoktur» anlamında bir ilke atfedilir. Bu kısa cümleden şaşırtıcı sonuçlar çıkarır. Yokluk düşünülemez; düşünülemeyen bir şey de olamaz. Değişim ise bir şeyin daha önce olmadığı bir şeye dönüşmesi demektir, yani yokluktan varlığa ya da varlıktan yokluğa geçiş. Yokluk olmadığına göre böyle bir geçiş de olamaz. Öyleyse varlık doğmamıştır, yok olmayacaktır; tektir, değişmezdir, bölünmez bir bütündür.

Peki gözümüzün önünde değişen dünya ne olacak? Parmenides'in cevabı nettir: değişim ve çokluk duyuların yanılsamasıdır. Duyular sanıya (doksa), akıl ise hakikate götürür. Bu yüzden Parmenides yalnız varlık konusunda değil, bilgi konusunda da akla öncelik veren bir düşünür olarak anılır. Arda'nın «görünüşün değişti, sen hep sendin» cümlesi bu tavrın gündelik bir yankısıdır; gerçi Parmenides değişmez olanı tek bir kişiye değil, varlığın bütününe yükler.

Zenon: hocasını savunan paradokslar

Parmenides'in öğrencisi olarak anılan Elealı Zenon, bu görüşü dolaylı bir yoldan savunur. Hareketin ve çokluğun var olduğunu kabul edersen çelişkiye düştüğünü gösteren akıl yürütmeler kurar; bunlara Zenon'un paradoksları denir. En bilineni Akhilleus ile kaplumbağa paradoksudur. Hızlı koşucu Akhilleus, kaplumbağaya biraz önden başlama hakkı verir. Akhilleus kaplumbağanın başladığı noktaya vardığında kaplumbağa biraz ilerlemiştir; o yeni noktaya vardığında kaplumbağa yine biraz ilerlemiştir. Bu sonsuza dek sürer, öyleyse Akhilleus kaplumbağaya hiç yetişemez.

Zenon'un amacı koşu yarışları hakkında bilgi vermek değildir. Paradoks, hareketi gerçek sayan düşüncenin saçma bir sonuca vardığını göstererek Parmenides'in «değişim yanılsamadır» tezine destek arar. Paradoksların matematiksel çözümü sınavın konusu değildir; sınavın senden beklediği, Zenon'u Parmenides'in safına yerleştirmendir.

Platon'un çözümü

İki uç ilk bakışta uzlaşmaz görünür. Platon'un idealar kuramı, okul kitaplarında bu karşıtlığa getirilmiş bir çözüm olarak da sunulur. İdealar dersinde gördüğün iki dünya ayrımı burada yeni bir anlam kazanır: değişmeyen, tek ve kalıcı idealar Parmenides'in varlık anlayışına, doğup ölen ve durmadan değişen duyular dünyası ise Herakleitos'un akışına karşılık gelir. Platon böylece iki görüşü de kısmen haklı çıkarır: değişim vardır ama gerçekliğin alt katındadır, asıl varlık değişmez.

Çağdaş oluş felsefesi: Bergson, adıyla Whitehead

Oluş düşüncesi ilk çağda kalmadı. Henri Bergson'u bilgi felsefesinde sezgi ve süre kavramlarıyla tanımıştın; burada aynı kavramların varlık yüzüne bakıyoruz. Bergson'a göre gerçeklik durağan şeylerden değil, sürekli yaratıcı bir akıştan oluşur. Yaşamın gelişimini mekanik nedenlerle açıklamaz; canlıların içindeki yaratıcı bir güce, yaşam atılımına (élan vital) bağlar. Süre ise bu akışın bölünmeden yaşanan zamanıdır. Varlık, Bergson'da sürekli yeni olanı doğuran bir oluştur.

Yirminci yüzyılda İngiliz düşünür Alfred North Whitehead de gerçekliği durağan maddeler yerine birbirine bağlı süreçlerle açıklamayı önermiştir. Görüşü süreç felsefesi adıyla anılır; ayrıntısı sınav düzeyinin dışındadır, adını oluş çizgisinde tanıman yeterlidir.

Varlığa bilinçten bakmak: fenomenoloji

Husserl'i bilgi felsefesinde paranteze alma ve yönelimsellik kavramlarıyla görmüştün. Varlık açısından fenomenolojinin katkısı şudur: şeylerin bilinçten bağımsız olarak var olup olmadığı tartışması bir kenara bırakılır ve varlık, bilince göründüğü biçimiyle, yani fenomen olarak incelenir. Ders kitaplarında fenomenolojik varlık anlayışı bu yüzden «varlık, bilince görünen fenomendir» diye özetlenir. Burada soru «evren neyden yapılmış?» değil, «şeyler bilince nasıl veriliyor?» sorusudur.

İnsanın varoluşu: varoluşçuluk

Varoluşçuluk varlık sorusunu insanın kendi varoluşuna çevirir. Okul kitaplarının bu akım için ilk andığı ad Jean-Paul Sartre'dır; ona «varoluş özden önce gelir» sözü atfedilir. Bir marangoz masa yapmadan önce masanın ne işe yarayacağını bilir; masanın özü, onu var eden işlemden önce belirlenmiştir. Sartre'a göre insanda sıra terstir: insan önce vardır, dünyaya atılır, sonra yaptığı seçimlerle kendini oluşturur. İnsanı önceden tanımlayan sabit bir öz yoktur; ne olacağı kendi elindedir. Ece'nin fotoğraflarına bu gözle bakılsa, iki fotoğraf arasındaki kişi bir verili özün değil, bir seçimler dizisinin ürünüdür.

Martin Heidegger de varoluşçu düşüncenin önemli adlarından biri olarak anılır; görüşlerinin ayrıntısı bu dersin sınırını aşar. Varoluşçuluğun özgürlük ve sorumluluk üzerine söyledikleri ahlak felsefesinde, düşünce tarihindeki yeri de felsefe tarihinde ayrıca ele alınır. Bu derste bilmen gereken, varoluşçuluğun varlık sorusunu insanın kendini kurması üzerinden sorduğudur.

Sık karışan iki ayrım

• Herakleitos ile Parmenides: ilki değişimi varlığın kendisi sayar ve duyulara görünen akışı gerçek kabul eder; ikincisi değişimi yanılsama sayar ve akla dayanarak değişmez bir bütün savunur. Paragrafta «akış», «dönüşüm», «karşıtlar» varsa birincisine; «tek», «bölünmez», «duyular aldatır» varsa ikincisine bak.
• Oluş felsefesi ile Hegel'in diyalektiği: ikisinde de süreç ve karşıtlık vardır, bu yüzden kolayca karışırlar. Hegel'de süreç, mutlak tinin tez, antitez ve sentez basamaklarıyla kendini tanımaya yürümesidir; görüş idealizmin içinde durur. Herakleitos'ta ise değişimin ardında kendini tanıyan bir tin yoktur, karşıtların çatışması doğanın kendi işleyişidir. Bergson'un oluşu da diyalektik basamaklarla değil, yaratıcı bir atılımla ilerler.

Kim varlığı nasıl görüyor?

Metin çözümü: akış mı, tek mi?

Değişmezlikten yana olan bir düşünür bir sonbahar günü şunu yazabilir: «Gözüm bana yaprağın sarardığını, dalın kuruduğunu, mevsimlerin birbirini kovaladığını söylüyor. Ama aklıma sorduğumda, olmayan bir şeyin nasıl olabileceğini bir türlü kavrayamıyorum. Sararan yaprak yeşilliğin yokluğundan mı doğdu? Yokluk hiçbir şeyin kaynağı olamaz. Öyleyse bütün bu kıpırtı gözümün bana anlattığı bir masaldır; var olan, eksilmeden ve parçalanmadan hep aynı kalır.»

İlk adımda paragrafın iki kaynağı nasıl kullandığına bak: duyular değişimi bildiriyor, akıl bu bildirimi reddediyor. Akla duyulardan üstün bir yer verilmesi Parmenides'e yaklaşan ilk ipucudur. İkinci adımda değişime yöneltilen gerekçeyi bul: «yokluk hiçbir şeyin kaynağı olamaz» cümlesi, değişimin yokluktan varlığa geçiş gerektirdiği için imkânsız olduğu akıl yürütmesidir. Üçüncü adımda sonuç cümlesine bak: «eksilmeden ve parçalanmadan hep aynı kalan» varlık, tek ve bölünmez bütündür. Son adımda çeldiricileri ele: metin değişimi gerçek saymadığı için Herakleitos'la, insanın kendini seçimleriyle kurmasından söz etmediği için Sartre'la, bilince görünüşü betimlemediği için Husserl'le uyuşmuyor. Paragraf Parmenides'in olmak anlayışına aittir. Aynı sahneyi Herakleitos anlatsaydı sararan yaprağı yanılsama değil, yeşil ile sarının, yaşam ile ölümün birbirine dönüşmesi olarak, yani varlığın ta kendisi olarak okurdu.

Varlık felsefesi modülünün haritası

Beş derslik yolculuğu tek bakışta toplayalım. İlk derste varlığın var olup olmadığını sorduk: realizm varlığı kabul eder, Gorgias'ın nihilizmi reddeder, idealizm onu zihne ya da düşünceye bağlar. Arkhe dersinde ilk çağ düşünürlerinin her şeyin kaynağını su, hava, ateş, apeiron, sayı, dört unsur ve atomlarda aradığını gördük. Sonraki iki ders varlığın mahiyetini işledi: idealizm düşünsel bir ilkeyi, materyalizm maddeyi temel aldı, düalizm iki tözü yan yana tuttu. Bu derste soru varlığın hareketine döndü: Herakleitos ve Bergson oluşu, Parmenides ve Zenon değişmezliği savundu, Platon iki ucu iki dünyaya paylaştırdı; fenomenoloji varlığı bilince görünüş, varoluşçuluk ise insanın kendini kurması üzerinden sordu.

Sartre'ın insanı kendi seçimleriyle var eden tezi, varlık sorusundan başka bir soruya kapı aralıyor: seçimlerimiz bizi kuruyorsa, hangi seçimi iyi, hangisini kötü sayacağız? Ahlak felsefesi modülü bu soruyla açılıyor. İlk derste iyi ve kötü, erdem, vicdan, sorumluluk, özgürlük ve ahlak yasası kavramlarının ne anlattığını tek tek tanımlayıp, ahlak paragraflarında bu kavramları birbirinden ayırmayı öğreneceksin.

Örnek 1 — Değişimin yeri

Soru: Herakleitos ile Parmenides'in varlık görüşlerini doğru karşılaştıran ifade hangisidir?

• A) İkisi de değişimi duyuların yanılsaması sayar.
• B) Herakleitos varlığı iki töze ayırır, Parmenides tek töze indirger.
• C) Herakleitos değişimi varlığın kendisi sayar, Parmenides ise onu yanılsama kabul edip varlığı tek ve değişmez görür.
• D) Parmenides karşıtların çatışmasını savunur, Herakleitos buna karşı çıkar.
• E) İkisi de varlığı insanın seçimleriyle kurduğunu söyler.

Çözüm: A yalnız Parmenides için geçerlidir. B düalizm tartışmasına aittir. D adları ters çevirmiştir; karşıtların çatışması Herakleitos'un düşüncesidir. E varoluşçuluğu anlatır. Oluş ile olmak karşıtlığını doğru veren C'dir. Cevap: C.

Örnek 2 — Paradoksun amacı

Soru: Zenon'un Akhilleus ile kaplumbağa paradoksunu kurmasındaki amaç hangisidir?

• A) Hareketin gerçek sayılmasının çelişkiye yol açtığını göstererek Parmenides'in görüşünü desteklemek
• B) Hızlı koşucuların yavaş olanlara her zaman yetiştiğini kanıtlamak
• C) Herakleitos'un her şeyin aktığı görüşünü güçlendirmek
• D) Varlığın atomlardan oluştuğunu göstermek
• E) İnsanın özünün varoluşundan önce geldiğini savunmak

Çözüm: Paradoks, hareketi kabul eden düşünceyi saçma bir sonuca götürür; bu, değişimi ve hareketi yanılsama sayan Parmenides'in tezine dolaylı bir destektir. C tam tersini söyler, öteki seçenekler konunun dışındadır. Cevap: A.

Örnek 3 — Varoluş ve öz

Soru: «Varoluş özden önce gelir» sözüyle anlatılmak istenen düşünce hangisidir?

• A) Varlık bilince görünen fenomendir.
• B) Her şeyin kaynağı ateştir.
• C) Değişim duyuların yanılsamasıdır.
• D) İnsanı önceden belirleyen bir öz yoktur; insan önce var olur, sonra seçimleriyle kendini oluşturur.
• E) Gerçeklik yaratıcı bir yaşam atılımıdır.

Çözüm: Sözde sıralama vurgulanıyor: insanda önce varoluş gelir, öz sonradan seçimlerle kurulur. A Husserl'e, B Herakleitos'un arkhe görüşüne, C Parmenides'e, E Bergson'a aittir. Cevap: D.

Örnek 4 — Süreç kimin?

Soru: «Gerçeklik, karşıtına dönüşerek ilerleyen ve her basamakta kendini biraz daha tanıyan bir akıldır.» Bu cümle hangi görüşe aittir ve neden oluş felsefesiyle karıştırılabilir?

• A) Herakleitos'a; çünkü karşıtlardan söz eder.
• B) Bergson'a; çünkü sezgiyi öne çıkarır.
• C) Parmenides'e; çünkü değişmezliği savunur.
• D) Sartre'a; çünkü insanın seçimlerini anlatır.
• E) Hegel'e; süreç ve karşıtlık içerdiği için oluşu andırır, ama kendini tanıyan bir akla dayandığı için idealisttir.

Çözüm: Karşıtlık ve ilerleme sözcükleri Herakleitos'u çağrıştırabilir, ancak sürecin öznesi kendini tanıyan bir akıldır. Bu, mutlak tinin diyalektik gelişimidir ve Hegel'i gösterir. Herakleitos'ta değişimin ardında kendini tanıyan bir tin bulunmaz. Cevap: E.

• Nehir sözünü görünce her soruda arkheyi aramak. Soru varlığın özünü değil, değişip değişmediğini soruyorsa cevap ateş değil, oluş anlayışıdır.
• Zenon'u değişimin savunucusu sanmak. Paradokslar hareketten söz eder, ama amaçları hareketin çelişkili olduğunu göstermek ve Parmenides'i desteklemektir.
• Parmenides'i duyulara güvenen biri gibi okumak. Değişmezlik tezi duyularla değil akılla temellendirilir; duyular onun gözünde sanıya götürür.
• Süreç ve karşıtlık gören her paragrafı Herakleitos'a vermek. Sürecin öznesi kendini tanıyan bir tin ise metin Hegel'in diyalektiğidir.
• Varoluşçuluğu varlığın neyden yapıldığına dair bir görüş sanmak. Sartre maddeyi ya da ideayı tartışmaz; insanın özünü seçimleriyle kendisinin kurduğunu söyler.