Analitik felsefe ve fenomenoloji

Kantin sırasında Ece telefonunu uzatıyor: «Şu kazak mavi mi, yeşil mi?» Arda hemen mavi diyor, Ece yeşilde ısrar ediyor. Beş dakika sonra ikisi de sesini yükseltmiş. Yanlarındaki Emre araya giriyor: «Siz aynı kelimeyi aynı şey için kullanmıyorsunuz ki. Önce mavi derken neyi kastettiğinizi söyleyin, kavga kendiliğinden biter.» Sıradaki Zeynep başka bir öneri getiriyor: «Renk adlarını, mağazada ne yazdığını, kimin haklı çıkacağını bir kenara bırakın. Sadece bakın: o kumaş şu an gözünüze nasıl görünüyor?» İki öneri de kavgayı durdurmaya çalışıyor, ama biri sözcüğe, öbürü görünene dönüyor. Yirminci yüzyıl felsefesinde bu iki dönüş iki ayrı akımın adını taşır ve sınav paragraflarında birbirine sık karıştırılır.

• Analitik felsefenin felsefeye verdiği görevi dil ve kavram analiziyle açıklarsın.
• Fenomenolojinin paranteze alma, yönelimsellik ve öz kavramlarını Husserl'le eşleştirirsin.
• Bir paragrafta dile dönük ipuçlarını bilince dönük ipuçlarından ayırarak akımı belirlersin.
• Analitik felsefeyi pozitivizmden, fenomenolojiyi sezgicilikten ayıran noktayı gerekçesiyle söylersin.

Aynı yüzyıl, iki ayrı dönüş

Bilgi felsefesinin önceki tartışmaları bilginin aklımızdan mı, deneyimizden mi, ikisinin işbirliğinden mi doğduğunu soruyordu. Yirminci yüzyılın başında bazı filozoflar sorunun kendisinin bile yanlış kurulmuş olabileceğini düşündü. Onlara göre önce bakılması gereken yer, bu soruları sorarken kullandığımız sözcüklerdi. Başka bir grup filozof ise bilginin kaynağını tartışmayı bırakıp bilincimize görünen şeyin kendisini, hiçbir ön kabul eklemeden betimlemek gerektiğini savundu.

Kancadaki Emre ilk yolu, Zeynep ikinci yolu temsil ediyor. Birincisine analitik felsefe, ikincisine fenomenoloji (görüngübilim) denir. Bu iki akımı aynı derste işlemenin gerekçesi, ikisinin de geleneksel bilgi kuramına yeni bir başlangıç noktası önermesidir. Ayrıldıkları yer başlangıç noktasının ne olduğudur: analitik felsefe dile ve kavramlara, fenomenoloji bilince ve görünene yönelir.

Analitik felsefe: önce sözcükleri temizlemek

Analitik felsefeye göre felsefenin başlıca işi, dili ve kavramları çözümleyerek anlamı açıklığa kavuşturmaktır. Ders kitaplarının vurguladığı iddia şudur: felsefi sorunların önemli bir bölümü, dilin yanlış ya da belirsiz kullanılmasından doğar. Bir kavram iki anlamda kullanılıyorsa, ya da bir sözcük gerçekte karşılığı olmayan bir şeyi adlandırıyormuş gibi görünüyorsa, yüzyıllar süren bir tartışma aslında bir dil karışıklığının üstünde yükseliyor olabilir.

Basit bir örnek düşün. «Hiçlik» sözcüğü bir ad gibi kullanıldığında, sanki dünyada hiçlik denen bir şey varmış ve onun ne olduğunu araştırmak gerekiyormuş gibi bir izlenim doğar. Analitik yaklaşımı benimseyen biri burada durur ve sorar: bu sözcük neyi gösteriyor, hangi cümlelerde anlamlı, hangilerinde boşlukta asılı kalıyor? Bu sorgulamanın sonunda sorun çözülmüş olmaz; daha çok, dağılır. Analitik felsefede amaç çoğu kez yeni bir öğreti kurmak değil, düşünceyi bulanıklaştıran dil düğümlerini çözmektir.

Bu akımla birlikte anılan adların başında Bertrand Russell gelir. Ders kitaplarında Russell, cümlelerin mantıksal yapısını çözümleyerek felsefi sorunları açıklığa kavuşturmaya çalışan düşünür olarak tanıtılır; ona bağlanan anahtar ifade mantıksal analizdir. Ludwig Wittgenstein ise dil ile dünya arasındaki ilişkiyi merkeze alır. Ona atfedilen «Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır» sözü çok bilinir ve sınavda Wittgenstein'ı tanıtan en güçlü işarettir. Kaynaklar, Wittgenstein'ın sonraki döneminde bir sözcüğün anlamını onun dildeki kullanımına bağladığını da aktarır. George Edward Moore da analitik felsefenin kurucu isimleri arasında sayılır; sınav düzeyinde adını tanıman yeterli.

Analitik felsefe ile Comte'un pozitivizmi sık karıştırılır, çünkü ikisi de bilimsel açıklığa değer verir ve spekülatif metafiziğe kuşkuyla bakar. Pozitivizm ise bilginin ancak gözlenebilir olgulara dayandığında geçerli olduğunu söyleyen bir bilgi görüşüdür; ölçütü olgudur. Analitik felsefenin ölçütü anlamın açıklığıdır: bir önermenin olgulara uyup uymadığını sormadan önce ne söylediğinin belli olup olmadığını sorar. İki yaklaşımın birleştiği bir akım da vardır ve mantıkçı pozitivizm adını taşır; onu bilim felsefesinde ayrıca göreceksin.

Fenomenoloji: şeyin kendisine bakmak

Fenomenolojinin kurucusu olarak Edmund Husserl anılır. Ona atfedilen «Şeylerin kendisine dönmek» ilkesi akımın parolası gibidir. Bu ilkeyle kastedilen, kuramların, alışkanlıkların ve hazır açıklamaların şeyin önüne geçmesine izin vermemektir. Fenomen, Yunanca kökenli bir sözcüktür ve görünen, kendini gösteren anlamına gelir; bu yüzden Türkçede görüngübilim karşılığı da kullanılır.

Husserl'in yönteminin ilk adımı, önyargıları ve ön kabulleri paranteze almaktır. Ders kitapları bu adımı Yunanca epokhe terimiyle de anar. Paranteze almak, bir inancı yanlış ilan etmek değildir; o inancı bir süreliğine işin dışında tutmaktır. Örneğin önündeki elmayı betimlerken onun hangi bahçeden geldiğini, kaç kalori olduğunu, dışarıda gerçekten var olup olmadığını tartışmayı bekletir, yalnızca bilincine nasıl verildiğine odaklanırsın. Bilginin imkânı konusunu işlerken tanıdığın şüpheci yargıyı askıya alma ile karıştırma: şüpheci orada kalır, fenomenolog ise parantezi bir yönteme dönüştürür ve ilerlemek için kullanır.

İkinci kavram yönelimselliktir. Husserl'e göre bilinç hiçbir zaman boş bir kap gibi kendi içinde durmaz; her zaman bir şeyin bilincidir. Korkmak bir şeyden korkmaktır, hatırlamak bir şeyi hatırlamaktır, görmek bir şeyi görmektir. Bilinç ile nesnesi bu yüzden birbirinden koparılarak incelenemez. Okul kitapları bu düşünceyi kısaca, bilincin daima bir nesneye yöneldiği diye özetler.

Yöntemin varmak istediği yer öz bilgisidir. Paranteze alınan ayrıntılar çekildiğinde geriye, bir fenomeni o fenomen yapan değişmez yapı kalır. Bin farklı elmayı düşünebilirsin; renkleri, boyları, tatları değişir. Ama hepsinde ortak olan, onları elma diye tanımamızı sağlayan bir çekirdek vardır. Husserl'in aradığı bu çekirdektir ve ona göre kesin bilgi ancak bu düzeyde mümkündür.

Fenomenoloji ile sezgicilik de sınavda yan yana gelir, çünkü ikisi de bir tür doğrudan kavrayıştan söz eder. Ders kitaplarında Husserl'in öze bir tür sezgiyle ulaşıldığını söylediği de anlatılır; bu yüzden sözcük benzerliğine bakarak karar verilemez. Ayıran nokta yöntemdir. Bergson'un sezgisi, akla ve kavramlara karşı konumlanmış, bir anda gerçekleşen içten bir kavrayıştır; önceden yapılması gereken bir ayıklama adımı yoktur. Husserl'de ise doğrudan kavrayışa giden yol, ön kabullerin bilinçli ve adım adım paranteze alınmasından geçer. Paragrafta parantez ya da ön kabulleri bilinçle dışarıda bırakan bir adım öne çıkıyorsa yön fenomenolojidir.

Husserl'in açtığı yol yalnız bilgi felsefesinde kalmadı. Varlık felsefesinde göreceğin varoluşçu düşünürlerin bir kısmı fenomenolojik yöntemden beslendi; bu bağ şimdilik yalnız bir not olarak dursun.

Kim neye eğiliyor: düşünür kartı

Metin çözümü: iki paragraf, iki yön

Aşağıdaki iki kısa metni, bu akımlardan birinin çizgisinde düşünen iki yazar yazmış olsun.

Birinci metin: «Bize yüzyıllardır özgür irade var mı diye soruluyor. Oysa özgür sözcüğü bir cümlede zincirsiz, bir başkasında zorlanmamış, bir üçüncüsünde nedensiz anlamında geçiyor. Bu kullanımlar ayrıştırılmadan verilen her cevap havada kalır.»

İkinci metin: «Bir melodiyi dinlerken ses dalgalarına dair bildiğim her şeyi, notaları kimin yazdığını, bu sesin gerçekte nereden geldiğini bir yana koyuyorum. Geriye bilincimin yöneldiği o akış kalıyor ve onu betimlemeye çalışıyorum: her melodide değişmeden kalan şey ne?»

Birinci metinde ipuçları sözcük, anlam ve kullanım üzerinde yoğunlaşıyor. Yazar özgürlüğün ne olduğu tartışmasına girmiyor; önce aynı sözcüğün farklı işlerde kullanıldığını gösteriyor. Bu, kavram analizidir ve analitik felsefeye aittir. İkinci metinde ise bilinen bilgiler bilinçli olarak bir kenara konuyor, bilincin bir nesneye yöneldiği vurgulanıyor ve değişmeyen çekirdek aranıyor. Paranteze alma, yönelimsellik ve öz birlikte geldiğine göre yön fenomenolojidir. İki metni ayırırken sorulacak soru tek: yazar sözcüğün ne dediğine mi bakıyor, bilince ne göründüğüne mi?

Köprü: doğru olan ne?

Bu iki akım bize bir önermenin anlamını ve bir şeyin bilince nasıl verildiğini sordurdu. Geriye daha eski bir soru kalıyor: anlamı açık bir önerme hangi koşulda doğru sayılır? Bir sonraki ders bu soruya verilen cevapları, önermenin gerçeklikle örtüşmesinden işe yaramasına, bir topluluğun üzerinde anlaşmasından dildeki tanımına kadar uzanan doğruluk anlayışlarıyla işleyecek.

Örnek 1 — Felsefenin işi

Soru: Analitik felsefeye göre felsefenin asıl görevi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Varlığın ilk ilkesini bulmak
• B) Dili ve kavramları çözümleyerek anlamı açıklığa kavuşturmak
• C) Ön kabulleri paranteze alıp öze yönelmek
• D) Bilgiyi yalnız gözlenebilir olgulara dayandırmak
• E) Gerçekliği akıl dışı bir kavrayışla yakalamak

Çözüm: Analitik felsefe felsefi sorunların bir bölümünü dil karışıklığına bağlar ve çözümü dilin analizinde arar. C fenomenolojiyi, D pozitivizmi, E sezgiciliği anlatır; A ilk çağ arkhe arayışına aittir. Cevap: B.

Örnek 2 — Bilincin yapısı

Soru: «Bilinç her zaman bir şeyin bilincidir» düşüncesi hangi kavramla ve hangi düşünürle ilişkilidir?

• A) Mantıksal analiz, Russell
• B) Dilin sınırları, Wittgenstein
• C) Olgu, Comte
• D) Yönelimsellik, Husserl
• E) Sezgi, Bergson

Çözüm: Bilincin daima bir nesneye yönelmesi fenomenolojinin yönelimsellik kavramıdır ve Husserl'e bağlanır. Öbür eşleştirmeler kendi içinde doğru olsa da sorulan düşünceyi karşılamaz. Cevap: D.

Örnek 3 — Parantez nerede?

Soru: «Bir ağacın önünde durduğumda onun hakkında okuduğum botanik bilgilerini, ağacın kime ait olduğunu, hatta gerçekten orada olup olmadığı sorusunu bekletiyorum; yalnızca bana nasıl göründüğünü anlatmaya çalışıyorum.» Bu sözleri söyleyen birinin yaklaşımı için hangisi söylenebilir?

• A) Bilgiyi kişiden kişiye değişen bir şey sayan göreceliktir.
• B) Bütün yargılardan kalıcı olarak kaçınan mutlak şüphedir.
• C) Ön kabulleri paranteze alıp görüneni betimleyen fenomenolojik tutumdur.
• D) Sözcüklerin kullanımını çözümleyen analitik tutumdur.
• E) Akla dayanan doğuştan ilkeleri temel alan rasyonalizmdir.

Çözüm: Bilgilerin «bekletilmesi» kalıcı bir vazgeçiş değil, betimlemeye yer açan geçici bir adımdır; bu, Husserl'in paranteze almasıdır. Paragrafta sözcük çözümlemesi geçmediği için D elenir. Cevap: C.

Örnek 4 — Yakın komşular

Soru: Analitik felsefeyi Comte'un pozitivizminden ayıran temel nokta hangisidir?

• A) Analitik felsefenin önermenin olgulara uyup uymadığından önce ne anlama geldiğini sorması
• B) Pozitivizmin bilime hiç değer vermemesi
• C) Analitik felsefenin bilinç fenomenlerini betimlemesi
• D) Pozitivizmin sezgiyi tek bilgi kaynağı sayması
• E) Analitik felsefenin metafiziği bilginin en sağlam alanı görmesi

Çözüm: Pozitivizmin ölçütü olgudur; analitik felsefe ise anlamın açıklığını öne alır. B, D ve E iki akımı da yanlış tanıtır; C fenomenolojiye aittir. Cevap: A.

• Analitik felsefeyi pozitivizmle aynı saymak. Pozitivizm bilginin olgulara dayanmasını şart koşar; analitik felsefe önce dilin ve kavramların açıklığını sorar. İkisinin buluştuğu akım mantıkçı pozitivizmdir ve bilim felsefesinde işlenir.
• «Doğrudan kavrayış» görünce Bergson'u işaretlemek. Husserl de öze doğrudan bir kavrayışla ulaşıldığından söz eder; paragrafta ön kabulleri paranteze alma adımı varsa fenomenolojidir.
• Paranteze almayı inkâr sanmak. Fenomenolog dış dünyanın yokluğunu iddia etmez; yalnız o soruyu bir süre işin dışında tutar.
• Yönelimselliği gündelik «niyet» anlamında okumak. Kavram bir amaç ya da plan anlatmaz; bilincin her durumda bir nesneye yönelik olduğunu söyler.
• Dil konusu geçen her metni analitik felsefeye vermek. Ölçüt, felsefi sorunun dil analiziyle açıklanmaya ya da çözülmeye çalışılmasıdır; dil üzerine genel bir yorum bunu tek başına sağlamaz.