Doğruluk anlayışları

Akşam yemeğinde dokuz yaşındaki Kerem kesin konuşuyor: «Ejderhalar ateş püskürür, bu doğru.» Ablası Selin gülüyor: «Ejderha diye bir hayvan yok ki, nasıl doğru olsun?» Kerem kitabını getiriyor: «Bak, kitapta her şey birbirini tutuyor. Ejderhanın midesinde kükürt var, kükürt yanar, o yüzden ateş çıkar.» Babaları araya giriyor: «Siz ikiniz başka şeylere bakıyorsunuz. Selin söylenenin dünyada karşılığı var mı diye soruyor, Kerem anlatının kendi içinde çelişip çelişmediğine bakıyor.» Selin ertesi gün deneme sınavında tam bu ayrımı soran bir paragrafla karşılaşıyor ve cevabı bir dakikada buluyor. Doğruluğun tek bir ölçüsü yok; ders kitapları bu ölçülerden beşini öne çıkarır.

• Uygunluk, tutarlılık, pragmatik, uzlaşım ve semantik doğruluk anlayışlarını ölçütleriyle tanımlarsın.
• Her anlayışı ders kitaplarında birlikte anıldığı düşünürle eşleştirirsin.
• Özgün bir paragrafta yazarın doğruyu neye bağladığını ipuçlarından çıkarırsın.
• Sık karışan çiftleri (uygunluk–semantik, tutarlılık–uygunluk, pragmatik–uzlaşım) gerekçesiyle ayırırsın.

Ölçü sorusu

Modülün ilk dersinde doğruluğun bir önermeye, gerçekliğin ise var olana ait olduğunu görmüştük. Yağmur gerçektir; «yağmur yağıyor» cümlesi doğrudur ya da yanlıştır. Ama bu ayrım bir soruyu açık bırakır: bir cümleye doğru dememizi sağlayan ölçü nedir? Neye bakarak karar veririz? Felsefe tarihi bu soruya tek bir cevap vermedi. Ders kitapları beş anlayışı öne çıkarır ve sınav paragrafları da çoğunlukla bu beşinden birini tanımanı ister. Her birini ayrı bir bakış yönü gibi düşünebilirsin: kimi dışarıdaki nesneye, kimi öteki cümlelere, kimi sonuca, kimi tartışmaya, kimi de dilin kendisine bakar.

Uygunluk: yargı nesnesiyle örtüşmeli

En eski ve en yaygın anlayış uygunluk (karşılık) anlayışıdır. Ona göre bir bilgi, yöneldiği nesneye ya da olguya uyuyorsa doğrudur. «Masada üç kitap var» diyorsam ve masada gerçekten üç kitap duruyorsa yargım doğrudur; iki kitap varsa yanlıştır. Doğruluğun kararı zihnin içinde değil, yargı ile dünya arasındaki ilişkide verilir.

Ders kitapları bu anlayışın kökünü Aristoteles'e bağlar. Ona atfedilen tanıma göre var olana var, olmayana yok demek doğru; tersini söylemek yanlıştır. Gündelik düşüncemize en yakın anlayış budur; kancadaki Selin de bu yoldan gidiyor. Paragrafta «olgu», «gerçekte olduğu gibi», «nesneye uyması», «gidip bakmak» gibi ifadeler bu anlayışı haber verir.

Tutarlılık: önermeler birbirini tutmalı

Tutarlılık anlayışı bakışı dışarıdan içeriye çevirir. Bir önerme, doğruluğu önceden kabul edilmiş öteki önermelerle çelişmiyorsa doğru sayılır. Ölçü bir sistemin içindeki uyumdur. Matematik ve mantık bu anlayışın en rahat işlediği alanlardır: bir geometri teoremini doğrulamak için cetvelle ölçüm yapılmaz; teoremin aksiyomlardan ve daha önce kanıtlanmış teoremlerden çelişkisiz biçimde çıktığı gösterilir. Bazı ders kitapları bu anlayışı Leibniz ya da Hegel gibi adlarla birlikte anar; sınavda ad yerine ölçütün kendisi sorulur, bu yüzden adlara değil «çelişmemek» fikrine tutun.

Kerem'in kitabı tam burada işe yarıyor. Bir masal kendi içinde son derece tutarlı olabilir; kükürt, mide ve ateş birbirini tutar. Ama tutarlılık, anlatılanın dünyada bir karşılığı olduğunu göstermez. Tutarlılık ile uygunluğun ayrıldığı nokta budur: biri cümleleri birbiriyle, öbürü cümleyi olguyla karşılaştırır.

Pragmatik: sonuç belirler

Pragmatik ya da faydacı anlayış, doğruluğu bir düşüncenin pratikte doğurduğu sonuca bağlar. İşe yarayan, uygulandığında başarılı sonuç veren, yaşamda bir sorunu çözen düşünce doğrudur. Bu anlayışla en çok anılan düşünür William James'tir. Charles Sanders Peirce ve John Dewey de pragmatizmin kurucu adları arasında sayılır; sınav düzeyinde bu iki adı tanıman yeterli.

Pragmatist için doğruluk bir düşüncenin baştan taşıdığı sabit bir etiket değildir; düşünce denendikçe, sonuçları görüldükçe doğrulanır. Paragrafta «işe yaramak», «fayda», «sonuç vermek», «uygulamada başarı», «yaşamı kolaylaştırmak» gibi sözler öne çıkıyorsa yön pragmatizmdir. Bu anlayışa yöneltilen itirazlardan biri de ders kitaplarında aktarılır: bir inanç işe yaradığı hâlde olgulara uymayabilir, yani yararlı bir yanlış da mümkündür.

Uzlaşım: özgür tartışmanın vardığı yer

Uzlaşım anlayışı doğruluğu tek bir kişinin gözlemine ya da tek bir sonucun başarısına değil, insanlar arasındaki akla dayalı tartışmaya bağlar. Ders kitaplarında bu görüş Jürgen Habermas'la birlikte anlatılır: özgür ve eşit katılımcıların, hiçbir baskı altında kalmadan, gerekçelerini ortaya koyarak sürdürdüğü bir tartışmada vardıkları uzlaşma doğruyu belirler. Kaynaklarda bu koşullar «ideal konuşma durumu» adıyla da geçer.

Burada iki ayrıntı önemlidir. Birincisi, uzlaşma bir oylama değildir; çoğunluğun sesi ya da bir otoritenin kararı bu anlayışta ölçü olamaz. Belirleyici olan, kimsenin susturulmadığı ve yalnız gerekçelerin tartıldığı bir süreçtir. İkincisi, paragrafta «tartışma», «katılımcılar», «gerekçe», «ortak kabul», «baskısız iletişim» gibi sözler yön gösterir.

Semantik: önermenin anlamı ve koşulu

Semantik anlayış doğruluğu dilin içinde tanımlamaya çalışır. Doğruluk, dildeki bir önermenin anlamıyla, yani o önermenin ne söylediğiyle ilgilidir. Ders kitaplarında Alfred Tarski'nin örneği olarak aktarılan biçim şöyledir: «Kar beyazdır» önermesi ancak ve ancak kar beyazsa doğrudur. Tırnak içindeki parça bir cümledir; sağ taraftaki ise o cümlenin anlattığı durumdur. Doğruluk, bir cümlenin anlamı ile onun doğru olmasının koşulu arasındaki bu bağ üzerinden tanımlanır.

Bu tanım ilk bakışta uygunluk anlayışına benzer ve sınavda en çok bu ikisi karışır. Kaynaklar semantik anlayışı, uygunluk düşüncesinin dil düzlemine taşınmış bir biçimi olarak da sunar. Ayırt edici nokta vurgunun yeridir. Uygunluk anlayışı bilgi ile nesnesi arasındaki örtüşmeyi öne alır. Semantik anlayış ise önermeyi, anlamını ve dili öne alır; doğruluğun tanımını dil üzerinden kurar. Paragrafta «önerme», «anlam», «dil», «ancak ve ancak», tırnak içine alınmış bir cümle görüyorsan semantik yönü düşün.

Doğruluk kartı

Metin çözümü: dedektifin defteri

Aşağıdaki paragrafı, doğruluk anlayışlarından birini benimseyen bir düşünür şöyle yazmış olabilir:

«Olay yerine dönüp bakma şansım yok; elimde yalnız tanık ifadeleri ve güvendiğim kayıtlar var. Yeni gelen bir ifadeyi ancak bu kayıtlarla çatışmıyorsa dosyaya alıyorum. Bir ifade, daha önce sağlam bulduğum bir kaydı yalanlıyorsa ya o ifadeyi ya da o kaydı yeniden tartmam gerekir.»

Adım adım ilerle. Önce yazarın neyi yapamadığına bak: olay yerine gidip bakamıyor, yani ifadeleri olguyla karşılaştırma yolu kapalı. Bu, uygunluk anlayışını eler. Sonra yazarın neyi ölçü yaptığına bak: yeni ifadenin önceki kayıtlarla çatışmaması. «Çatışmamak», «yalanlamak», «dosyaya almak» sözleri önermelerin bir sistem içindeki uyumunu anlatıyor. Paragrafta işe yarama ya da sonuç sözü yok, pragmatizm düşer; kimseyle tartışılmıyor, uzlaşım düşer; dilin ya da önermenin anlamı üzerinde durulmuyor, semantik de düşer. Geriye tutarlılık anlayışı kalır.

Bilgi felsefesi modülünün haritası

Bu dersle bilgi felsefesi modülü tamamlanıyor. Sınava girmeden önce dört durağı birlikte görmek işini kolaylaştırır:

• Temel kavramlar: özne bilen, nesne bilinendir; doğruluk önermenin, gerçeklik var olanın niteliğidir; temellendirme bilgiyi isabetli tahminden ayırır; a priori bilgi deneyden bağımsız, a posteriori bilgi deneye dayalıdır.
• Bilginin imkânı: dogmatizme göre insan zihni kesin bilgiye ulaşabilir; septisizm kuşkuyu öne alır (Pyrrhon'da mutlak, Descartes'ta yöntemsel); agnostisizm bazı konuların bilinemeyeceğini söyler.
• Bilginin kaynağı: rasyonalizm akla, empirizm deneye dayanır; Kant'ın kritisizmi ikisini birleştirir; sezgicilik doğrudan kavrayışı, pozitivizm olguları öne çıkarır; analitik felsefe dile, fenomenoloji bilince görünene yönelir.
• Doğruluk: uygunluk, tutarlılık, pragmatik, uzlaşım ve semantik anlayış doğruluğun ölçüsünü farklı yerlerde arar.

Bir paragraf önüne geldiğinde hangi durakta olduğunu belirlemek, şıkların yarısını baştan eler: soru bilenin kim olduğunu mu, bilginin mümkün olup olmadığını mı, nereden geldiğini mi, yoksa ne zaman doğru sayıldığını mı soruyor?

Köprü: bilinen şey var mı?

Uygunluk anlayışı, cümlelerimizin karşılaştırılacağı bir dış dünya olduğunu sessizce kabul ediyordu. Varlık felsefesi bu kabulün kendisini sorguya açar. Sıradaki derste dışımızdaki varlığın gerçekten var olduğunu söyleyen realizmi, Gorgias'a bağlanan ve varlığı kökten reddeden nihilizmi ve varlığı düşünceye, bilince dayandıran idealizmi tanıyacaksın.

Örnek 1 — Ölçütü adlandırmak

Soru: Bir önermenin, doğruluğu önceden kabul edilmiş öteki önermelerle çelişmediği sürece doğru sayılması hangi anlayışa aittir?

• A) Uygunluk
• B) Pragmatik
• C) Tutarlılık
• D) Uzlaşım
• E) Semantik

Çözüm: Ölçü önermenin dünyayla değil, öteki önermelerle ilişkisidir; bu, tutarlılık anlayışıdır ve en çok matematikte, mantıkta uygulanır. Uygunluk olguya, pragmatik sonuca, uzlaşım tartışmaya, semantik önermenin anlamına bakar. Cevap: C.

Örnek 2 — Masal ile harita

Soru: «Bir masalın bütün olayları birbirini tutabilir, yine de anlattıkları dünyada hiç yaşanmamış olabilir.» Bu yargı hangi iki doğruluk anlayışı arasındaki farkı gösterir?

• A) Pragmatik ile uzlaşım
• B) Semantik ile pragmatik
• C) Uzlaşım ile semantik
• D) Tutarlılık ile uygunluk
• E) Uygunluk ile pragmatik

Çözüm: «Olayların birbirini tutması» bir sistemin iç uyumudur, yani tutarlılıktır. «Dünyada yaşanmamış olmak» ise olguyla örtüşmemektir, yani uygunluğun ölçütü sağlanmamıştır. Yargı, iç uyumun olguya uymayı garanti etmediğini söylüyor. Cevap: D.

Örnek 3 — Toplantı mı, sonuç mu?

Soru: Bu çizgide düşünen bir okul müdürü şöyle diyebilir: «Yeni ders programının doğru olup olmadığını öğretmenler odasında kimin daha çok ikna ettiğine bakarak anlamayacağız. Programı bir dönem uygulayacağız; öğrencilerin öğrenmesini gerçekten kolaylaştırıyorsa doğrudur.» Müdürün tutumu için hangisi söylenebilir?

• A) Pragmatik anlayışı benimser, uzlaşım ölçütünü yetersiz bulur.
• B) Uzlaşım anlayışını benimser, pragmatik ölçütü reddeder.
• C) Tutarlılık anlayışını benimser, uygunluğu reddeder.
• D) Semantik anlayışı benimser, programın anlamını çözümler.
• E) Uygunluk anlayışını benimser, programı olgularla karşılaştırır.

Çözüm: Müdür ölçü olarak uygulamadaki sonucu, «gerçekten kolaylaştırıyorsa» koşulunu koyuyor; bu pragmatik anlayıştır. Öğretmenler odasındaki ikna yarışını ölçü saymaması tartışmaya dayalı ortak kabulü yeterli görmediğini gösterir. B ilişkiyi tersine çevirir. Cevap: A.

Örnek 4 — Tırnak içindeki cümle

Soru: «"Deniz tuzludur" önermesi ancak ve ancak deniz tuzluysa doğrudur.» Bu tanım hangi anlayışı yansıtır ve uygunluk anlayışından hangi vurgusuyla ayrılır?

• A) Tutarlılık; önermeyi öteki önermelerle karşılaştırması
• B) Pragmatik; önermenin yararını ölçmesi
• C) Uzlaşım; önermenin tartışmayla kabul edilmesi
• D) Uygunluk; zihin ile nesnenin örtüşmesini tek ölçü sayması
• E) Semantik; doğruluğu dildeki önermenin anlamı ve koşulu üzerinden tanımlaması

Çözüm: Tarski'nin örneğiyle aynı biçimdeki bu tanım semantik anlayışa aittir. Uygunluk bilgi ile nesnesinin örtüşmesine bakarken semantik anlayış doğruluğun tanımını dil düzeyinde, önermenin anlamı üzerinden kurar. Cevap: E.

• Semantiği uygunlukla aynı saymak. İkisinde de «kar gerçekten beyaz mı?» sorusu geçer. Fark vurgudadır: semantik anlayış doğruluğu dildeki önermenin anlamı ve doğruluk koşulu üzerinden tanımlar; paragrafta tırnaklı cümle, «ancak ve ancak», «dil» sözleri bunu haber verir.
• Tutarlı olanı gerçek sanmak. Çelişkisiz bir anlatı, bir masal ya da bir komplo kurgusu bile olabilir. Tutarlılık iç uyumu ölçer; olguyla örtüşmeyi ölçen uygunluktur.
• Uzlaşımı oy çokluğu diye okumak. Habermas'la anılan anlayışta belirleyici olan sayı değil, özgür ve eşit katılımcıların baskısız, gerekçeli tartışmasıdır. «Çoğunluk böyle düşünüyor» ifadesi bu anlayışın ölçüsünü karşılamaz.
• Her «yarar» geçen paragrafı pragmatizme vermek. Yarar paragrafın yalnızca konusu olabilir; ölçüt ise doğruluğun sonuca bağlanmasıdır. Paragrafta «işe yarıyorsa doğrudur» türünden bir bağ kurulmuyorsa pragmatik anlayış değildir.
• Tutarlılıkta düşünür adına yaslanmak. Bu anlayışla anılan adlar kaynaktan kaynağa değişir; sınav çoğunlukla ölçütü sorar. Matematik, mantık ve «çelişmemek» işaretini tanı.