Sezgicilik ve pozitivizm

Otobüste Aslı kulaklığın tekini Kaan'a uzatıyor: «Şu nakarat var ya, her dinlediğimde içim bir şey oluyor.» Kaan telefonundaki ses analiz uygulamasını açıyor, şarkıyı frekanslarına ayırıyor ve ekrandaki çubukları gösteriyor: «İşte senin "bir şey"in. Şu üç nota, şu hız. Ölçülemeyen bir şey yok ortada.» Aslı başını sallıyor: «Notaları tek tek çaldığında o his gelmiyor ama. Şarkı parçaların toplamı değil.» İki arkadaş farkında olmadan felsefe tarihindeki iki ucu temsil ediyor. Biri bilginin ancak ölçülüp gözlenenle sınırlı olduğunu söylüyor, öbürü asıl kavrayışın parçalamadan, bir bütün olarak yaşanarak geldiğini. Sınavda bu iki ses çoğu zaman tek bir paragrafın içinden konuşur ve senden hangisinin konuştuğunu ayırmanı ister.

• Sezgiciliğin ve pozitivizmin bilginin kaynağı sorusuna verdiği cevapları karşılaştırarak açıklarsın.
• Bergson'un zekâ ile sezgi ayrımını ve süre kavramını bir paragraftaki ipuçlarından tanırsın.
• Gazali'nin kesin bilgiyi kalbe doğan sezgiye bağlayan görüşünü Bergson'un sezgisinden ayırt edersin.
• Pozitivizmi empirizmden, sezgiciliği rasyonalizmden ayıran ölçütü bir soru kökünde uygularsın.

Neden bu iki akım aynı derste?

Bilginin kaynağını tartışan akımların bir kısmı akla, bir kısmı deneye, Kant ise ikisinin iş birliğine yaslanıyordu. Bu derste iki akım daha eklenir, ama ikisi bu haritanın iki ayrı kenarından taşar. Sezgicilik, akıl da duyular da bir noktada yetersiz kalır der ve onların ötesinde, doğrudan bir kavrayışa başvurur. Pozitivizm ise tam ters yönde ilerler: gözlenen olguların ötesine geçen her iddiayı bilgi alanının dışına çıkarır. Birinde bilgi sınırı aşarak elde edilir, öbüründe sınıra sadık kalarak. Bu karşıtlığı aklında tutarsan iki akımı paragrafta karıştırma ihtimalin büyük ölçüde düşer.

Sezgicilik: aracısız kavrayış

Sezgicilik (entüisyonizm), doğru bilgiye sezgiyle ulaşılacağını savunan görüştür. Sezgi burada önseziden ya da tahminden farklı bir şeydir: akıl yürütmeye, kanıt zincirine, ölçüme başvurmadan nesneyi bir anda ve doğrudan kavrayan bir bilme yetisidir. Akıl basamak basamak ilerler, öncülden sonuca gider; duyular nesnenin dış yüzünü getirir. Sezgici filozof bu iki yolun önemini inkâr etmez, ama gerçekliğin en derin katmanına onlarla varılamayacağını söyler.

Ders kitaplarında bu akımın iki temsilcisi öne çıkar: Fransız filozof Henri Bergson ve İslam düşüncesinden Gazali. İkisi de sezgiye güvenir, ama sezginin neyi kavradığı ve nereden geldiği konusunda farklı yerlerde dururlar.

Bergson: zekâ parçalar, sezgi bütünü yakalar

Bergson insanda iki ayrı bilme biçimi görür. Zekâ (akıl), ona göre pratik bir yetidir: madde dünyasına yönelir, alet yapar, hesaplar. Bunu yaparken nesneyi parçalara ayırır, akıp giden şeyi durdurup kavramlara dondurur. Bu tavır cansız nesneleri incelerken çok işe yarar; bilim de büyük ölçüde zekânın ürünüdür.

Ama yaşam ve bilinç durmaz, akar. Bergson'un en bilinen kavramı burada devreye girer: süre (durée). Saatin kadranındaki zaman, birbirine eşit ve yan yana dizilmiş birimlerden oluşur; Bergson bunu mekâna benzetilmiş zaman olarak görür. Yaşanan zaman ise bölünmez bir akıştır: geçmiş anlar şimdiye karışır, her an bir öncekini içinde taşır. Bir ezgiyi düşün. Notaları tek tek yazabilirsin, ama dinlerken notalar birbirine geçer ve ezgi ancak bütün olarak duyulur. Bergson'a göre süre, ezgi gibi, parçalara ayrıldığında kaybolur. Zekâ onu yalnız dışarıdan, kesitler hâlinde görebilir; içinden ve bütün olarak kavrayan yeti sezgidir.

Ders kitaplarında Bergson'un sezgisi, kendi bilincine varmış ve çıkar gözetmeyen bir içgüdü olarak tanıtılır. Bergson ayrıca canlıların gelişimini mekanik nedenlerle değil, yaşamın içindeki yaratıcı bir atılımla (hayat atılımı) açıklar; bu kavram onun sanat ve varlık görüşünde de karşına çıkacak. Bilgi felsefesi sorusunda ise ondan beklenen ayrım şudur: madde ve ölçüm zekânın alanıdır, yaşam ve süre sezginin.

Gazali: kalbe doğan kesinlik

Bilginin imkânını işlediğimiz derste Gazali'nin şüphesini yöntemsel şüpheye örnek olarak görmüştük; orada kesinliğe hangi yoldan ulaştığı sorusu açık kalmıştı. Cevap bu derste. Gazali, kendi düşünce serüvenini anlattığı eserinde duyuların yanıltıcılığını gündelik örneklerle anlatır: gökteki yıldız göze bir sikke kadar küçük görünür, oysa hesap onun dünyadan büyük olduğunu gösterir. Duyunun hatasını akıl düzeltir; ama Gazali, aklın da kendisinden daha yüksek bir yetinin önünde yanılabileceğini düşünür.

Gazali'nin vardığı kesinlik bir kanıt zincirinden çıkmaz. Kendi anlatımı, ders kitaplarında şöyle özetlenir: bu kesinlik, Tanrı'nın kalbe attığı bir nur sayesinde gelir. Bu tür bilgiye tasavvuf geleneğinde keşf adı verilir: perdenin kalkması, hakikatin kalbe açılması. Gazali'ye göre akıl ve duyular kendi alanlarında işe yarar; ancak en kesin bilgi, arınmış bir kalbe doğan bu sezgiyle elde edilir.

Bergson ile Gazali'yi aynı akımda buluşturan şey sezgiye verdikleri yerdir; ayrıldıkları nokta ise sezginin kaynağı ve nesnesidir. Bergson'da sezgi insanın kendi yetisidir ve yaşamın akışını kavrar. Gazali'de ise sezgi ilahi kaynaklıdır ve dinî hakikatin bilgisine açılır. Sınavda bu ayrım bir görüşü onaylatmak için değil, paragraftaki düşünürü tanımak için sorulur.

Pozitivizm: olgunun ötesine geçmemek

Pozitivizm (olguculuk) bilgiyi yalnız olgulara dayandırır. Olgu, gözlenebilen ve deneyle sınanabilen durumdur. Akımın kurucusu sayılan Auguste Comte'a göre gözlem ve deneye dayanmayan hiçbir iddia bilgi adını hak etmez. Comte'un kullanımında «pozitif» sözcüğü kabaca gerçek, kesin ve işe yarar olanı anlatır.

Felsefenin bilim ve dinle ilişkisini işlerken Comte'un üç hâl yasasını görmüştün: insan düşüncesi teolojik ve metafizik hâllerden geçerek pozitif hâle varır. Bilgi felsefesi açısından bu şemanın sonucu önemlidir. Pozitif hâldeki düşünce, bir olayın ilk nedenini ya da gizli özünü sormayı bırakır; olayların hangi koşulda hep aynı biçimde gerçekleştiğine, yani olgular arasındaki değişmez ilişkilere bakar. Bu ilişkilere yasa denir. «Neden?» sorusunun yerini «Nasıl?» sorusu alır.

Buradan pozitivizmin metafiziğe karşı tavrı çıkar. Ruhun özü, evrenin ilk nedeni, var olanın son amacı gibi sorular gözlemle karşılanamaz; pozitivist bu soruların cevabını bilgi saymaz. Comte bilimleri de bir sıraya koyar ve toplumu inceleyen bilime sosyoloji adını verir; bu yönüyle sosyoloji derslerinde de karşına çıkar. Yirminci yüzyılda pozitivist düşünceyi dil ve mantık üzerinden yeniden kuran Viyana Çevresi'nin mantıkçı pozitivizmi ise bilim felsefesi modülünde işlenecek.

İki akım birbirine ne der?

Bir pozitivist sezgiciye şöyle itiraz edebilir: sezgi kişiye özgüdür, başkasının aynı deneyi kurup sınamasına izin vermez; sınanamayan bir kavrayış nasıl bilgi olur? Sezgici ise karşılığında şunu söyleyebilir: ölçüm, akan yaşamın ancak durdurulmuş kesitlerini yakalar; ölçülemeyenin olmadığını söylemek, ölçme aracının sınırını gerçekliğin sınırı sanmaktır. Ders kitapları bu tartışmayı kapatmaz; senden beklenen, iki tarafın gerekçesini tanıyıp paragrafta hangisinin konuştuğunu bulmaktır.

Sık karışan komşular

Pozitivizm ile empirizm aynı yere yaslanır: ikisi de deneye güvenir. Empirizmin asıl sorusu fikirlerin zihne nereden geldiğidir; Locke'un boş levhası bu soruya cevaptır. Pozitivizm buna iki şey ekler: metafizik bilgiyi açıkça reddeder ve bilimi bütün bilginin ölçütü yapar. Bir paragraf yalnız «bilgi deneyden gelir» diyorsa empirizm, «gözlenemeyeni sormak boşunadır, bilimin yolu tek yoldur» diyorsa pozitivizm akla gelmeli.

Sezgicilik ile rasyonalizm de karışabilir, çünkü ikisi de duyulara tam güvenmez. Rasyonalist bu güvensizliğin karşısına aklı koyar; sezgici aklı da yetersiz bulup onu aşan bir kavrayışa başvurur. Descartes gibi bir rasyonalistin metinlerinde de «sezgi» kelimesi geçebilir; orada kastedilen, aklın açık ve seçik kavrayışıdır, aklın ötesinde bir yeti değildir.

Düşünür kartı

Metin çözümü: sezgi mi, olgu mu?

Kartın ilk üç satırındaki düşünürlerden birine yakın duran bir yazarın şu satırlarını düşün: «Bir kuşun uçuşunu fotoğraf karelerine bölersen her karede kanat bir yerde durur; ama hiçbir karede uçuşun kendisi yoktur. Kareleri ne kadar sıklaştırsan da aradaki geçişi yakalayamazsın. Uçuşu ancak onunla birlikte akarak, bir bütün olarak kavrayabilirsin.»

İlk adımda sezgi mi olgu mu sorusunu sor. Paragraf kareleri, yani ölçülüp kaydedilen kesitleri yetersiz buluyor; Comte'un yolu bu olamaz. İkinci adımda sezginin neyi kavradığına bak: burada bir hakikatin kalbe doğması değil, hareketin ve akışın bölünmeden kavranması anlatılıyor. Gazali'yi çağrıştıracak ilahi kaynak ya da kalp vurgusu yok. Üçüncü adımda ipuçlarını eşleştir: «karelere bölmek» zekânın parçalayıcılığını, «birlikte akarak» sezgiyi, bölünmeyen geçiş ise süreyi karşılıyor. Düşünür Bergson'dur. Aslı'nın otobüste söylediği de aynı yöndeydi: notalar ayrı ayrı çalındığında nakarat kayboluyordu.

Bilgi felsefesinin bu turu felsefenin kendisine dönen iki yaklaşımla tamamlanacak. Biri felsefi sorunların önemli bir kısmının dilin belirsiz kullanımından doğduğunu söyler ve felsefeye kavramları mantıksal olarak çözümleme işini verir. Öbürü Husserl'in öncülüğünde bilince görünen şeye önyargılarını askıya alarak dönmeyi ve onun özünü betimlemeyi önerir. Bir sonraki derste analitik felsefe ile fenomenolojinin bu iki yolunu ve bu derste gördüğün sezgi–olgu karşıtlığına nereden bağlandıklarını inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Olgunun sınırı

Soru: Bilginin yalnız gözlem ve deneyle saptanan olgulara dayandığını savunup metafizik soruları bilgi alanının dışında tutan akım hangisidir?

• A) Sezgicilik
• B) Kritisizm
• C) Septisizm
• D) Pozitivizm
• E) Rasyonalizm

Çözüm: Tanımdaki iki işaret, olgulara bağlılık ve metafiziğin reddi, birlikte pozitivizmi verir. Sezgicilik olguların ötesine geçer, rasyonalizm aklı öne çıkarır, kritisizm akılla deneyi birleştirir, septisizm ise bilginin imkânını tartışır. Cevap: D.

Örnek 2 — Zamanın iki yüzü

Soru: Yaşadığı zamanı takvimle ölçmeye çalışan biri şu sonuca varabilir: «Takvim yaprakları birbirinin aynıdır ve hepsi aynı kalınlıktadır. Oysa çocukluğumun bir yazı ile bu yılın bir haftası içimde aynı yeri kaplamaz; ben zamanı yaprak yaprak değil, birbirine karışan bir akış olarak yaşarım.» Bu paragraf hangi kavramla ilişkilidir?

• A) Bergson'un süre kavramı
• B) Comte'un düşüncenin evrelerine dair yasası
• C) Gazali'nin keşf kavramı
• D) Locke'un boş levhası
• E) Kant'ın kendinde şeyi

Çözüm: Paragraf eşit birimlere bölünmüş zaman ile içten yaşanan, bölünmeyen zamanı karşı karşıya koyuyor. Yaşanan zamanın akış olarak kavranması Bergson'un süre kavramının özüdür. Cevap: A.

Örnek 3 — Aynı akım, iki kaynak

Soru: Bergson ile Gazali'nin bilgi görüşlerini karşılaştıran yargılardan hangisi doğrudur?

• A) İkisi de bilgiyi yalnız olgulara dayandırır.
• B) Bergson sezgiyi ilahi kaynaklı sayar, Gazali onu içgüdüye bağlar.
• C) İkisi de sezgiye güvenir; Bergson'da sezgi yaşamın akışını kavrarken Gazali'de kalbe doğan ilahi kaynaklı bir bilgidir.
• D) İkisi de metafiziği bilgi alanının dışında tutar.
• E) Gazali duyuları yanılmaz kabul eder, Bergson onlara hiç güvenmez.

Çözüm: Ortak nokta sezgidir, fark sezginin kaynağı ve nesnesidir. B bu farkı tersine çevirir; A ve D pozitivizmi anlatır; E ise Gazali'nin duyuların yanıldığını gösteren örnekleriyle çelişir. Cevap: C.

Örnek 4 — Deneye güvenen iki akım

Soru: «Bütün bilgilerimiz deneyden gelir» yargısını kabul eden iki öğrenciden biri empirist, öbürü pozitivisttir. Pozitivist öğrenciyi ötekinden ayıran ek tutum hangisidir?

• A) Bazı fikirlerin zihne doğarken verildiğini düşünmesi
• B) Gözlenemeyen ilk neden ve öz sorularını bilgi saymaması ve bilimi bilginin ölçütü yapması
• C) Bilginin kalbe doğan bir nurla geldiğini düşünmesi
• D) Akıl ile deneyi eşit pay sahibi sayması
• E) Her konuda yargıyı askıya alması

Çözüm: Deneye dayanmak iki akımın ortak paydasıdır. Pozitivizm buna metafiziğin reddini ve bilimin örnek alınmasını ekler. A rasyonalizme, C Gazali'ye, D Kant'a, E Pyrrhon'a aittir. Cevap: B.

• «Sezgi» kelimesini gördüğün her paragrafı sezgiciliğe vermek. Rasyonalist metinlerde de sezgi geçebilir; orada kastedilen aklın açık kavrayışıdır. Sezginin aklı aşıp aşmadığına bak.
• Deneye güvenen her görüşü pozitivizm saymak. Empirizm de deneye dayanır; metafiziğin reddi ve bilimin ölçüt alınması yoksa pozitivizm demek için yeterli işaret yoktur.
• Bergson ile Gazali'yi aynı gerekçeyle okumak. Bergson'da sezgi yaşamı ve süreyi kavrar; Gazali'de ilahi kaynaklıdır ve kalbe doğar. Paragrafta kalp, nur, keşf gibi işaretler Gazali'yi, akış ve ezgi gibi işaretler Bergson'u gösterir.
• Bergson'u bilim düşmanı diye özetlemek. Zekâyı madde dünyasında yetkin sayar; itirazı yalnız zekânın yaşamı ve süreyi kavrama iddiasınadır.
• Comte'u yalnız üç hâl yasasıyla tanımak. Bilgi felsefesi sorusunda asıl işaret, bilginin olgularla sınırlanması ve «neden» yerine «nasıl» sorusunun sorulmasıdır.