Kritisizm

Etüt salonunda Ece ile Bora bir matematik sorusunu bırakıp tartışmaya dalmış. Ece, 7 ile 5'in toplamının 12 ettiğini hiçbir elmayı saymadan, kafasından bildiğini söylüyor. Bora itiraz ediyor: ilkokulda sayıları boncuklarla, parmaklarla öğrenmişlerdi; deney olmasa o toplam hiç akla gelmezdi. Masanın öbür ucundaki Nehir kalemini bırakıp ikisine de bakıyor: «Belki ikiniz de yarı yarıya haklısınız. Boncuklar olmasa saymaya başlamazdık, ama boncukları saymayı bize boncuklar öğretmedi.» Nehir'in yarı şakayla kurduğu bu cümle, felsefe tarihinde bir düşünürün bilgi kuramının çekirdeğine çok yakındır. Denemedeki paragraflarda «akıl» ile «deney» kelimeleri aynı cümlede buluşuyorsa, o düşünürü tanıyıp öbür iki akımın sahiplerinden ayırman gerekecek.

• Bilgi nereden gelir tartışmasında Kant'ın tutumunu rasyonalizm ve empirizmin tutumlarıyla karşılaştırırsın.
• Kant'ın malzeme ve biçim ayrımını, duyarlılığın formlarını ve anlama yetisinin kategorilerini sade bir dille açıklarsın.
• Sentetik a priori önermeyi analitik ve a posteriori önermelerden ayırırsın.
• Bir paragrafta akıl ile deneyin birlikte iş gördüğünü gösteren ipuçlarını bulup görüşü Kant'a bağlarsın.

Kozların ikisi de yerindeyse

Önceki iki derste bilginin kaynağı sorusuna verilen iki büyük cevabı tanıdın. Rasyonalist, matematiğin sarsılmaz kesinliğini gösteriyor ve bu kesinliğin gözlemden doğamayacağını savunuyordu. Empirist ise zihnin hiçbir rengi, sesi ya da sıcaklığı kendiliğinden tanımadığını hatırlatıyordu. İki taraf da güçlü bir kanıtla masaya oturuyorsa hatanın cevaplarda değil, sorunun «ya akıl ya deney» diye kurulmasında olması mümkündür.

On sekizinci yüzyılda Königsberg'de yaşamış Alman filozof Immanuel Kant'ın yaptığı iş, soruyu yeniden kurmaktır. Ders kitaplarında onun bilgi görüşü kritisizm (eleştiricilik) adıyla anılır ve tek cümleyle şöyle özetlenir: bilgi, akıl ile deneyin ortak ürünüdür. Kritisizmin rasyonalizm ile empirizmi uzlaştıran görüş diye tanıtılması bundandır. Görüşünü en geniş biçimde Saf Aklın Eleştirisi (1781) adlı eserinde işlemiştir.

Deney malzeme getirir, zihin ona biçim verir

Kant'ın çözümünü kavramak için mutfaktan bir benzetme işe yarar. Pazardan gelen sebzeler bir yemeğin malzemesidir, ama ayıklanıp doğranmadan ve ateşe girmeden yemek olmazlar. Kant'a göre deney, bilginin malzemesini getirir: duyulara ulaşan renkler, sesler, sertlikler, kokular. Bu malzeme kendi başına dağınık bir yığındır. Zihin onu kendi yapısına göre düzenler ve bilgi dediğimiz şey ancak bu düzenlemeden sonra ortaya çıkar.

Zihnin düzenleyici payı iki katta işler. Birinci katta duyarlılık bulunur, yani duyu verilerini alma yetisi. Kant'a göre zaman ve mekân dışarıda keşfedilip öğrenilen şeyler değildir; duyarlılığın kendi formlarıdır. Bir şeyi algıladığımızda onu daima bir yerde ve bir anda algılarız, çünkü algılamamızın kalıbı budur. İkinci katta anlama yetisi (anlak) yer alır. Bu yeti, algılananları kavramlarla birbirine bağlar. Kant bu temel kavramlara kategoriler adını verir ve on iki tane sayar; nedensellik, birlik ve çokluk bunlardandır. Bir topun cama çarptığını ve camın kırıldığını gördüğümüzde iki olayı neden ile sonuç olarak bağlayan, Kant'a göre gözümüz değil, anlama yetisinin katkısıdır.

Burada rasyonalizme bir yakınlık sezilebilir: zihin deneyden önce bir şeyler taşıyor. Ayrılık şu noktadadır: Kant'ta zihnin taşıdıkları hazır bilgiler ya da doğuştan fikirler değil, içi boş kalıplardır. Kalıba deneyden bir malzeme girmedikçe o kalıp hiçbir şey hakkında bilgi vermez. Empirizme yakınlık da ortadadır, çünkü bilgi deneyle başlar. Bu kez ayrılık ters yönde çıkar: deney tek başına yetmez, düzenleyen biçim olmadan bilgi kurulamaz.

Ders kitaplarında Kant'ın kendi yaklaşımını Kopernik'in yaptığı değişikliğe benzettiği de aktarılır. Kopernik, göğün hareketlerini açıklamak için gözlemcinin yerini değiştirmişti. Kant da bilginin nesnelere uyması gerektiği varsayımını tersine çevirir: nesneler, bilinebildikleri kadarıyla, zihnin formlarına uyar.

Boş düşünce, kör görü

Kant'a atfedilen bilinen bir söz, uzlaştırmanın özünü kısaca toplar: «İçeriksiz düşünceler boş, kavramsız görüler kördür.» Sözü kendi kelimelerimizle açalım. Deneyden gelen hiçbir malzemeye dayanmayan bir kavram, doldurulmamış bir kaba benzer; onunla dünyaya dair yeni bir şey öğrenilmez. Kavramla düzenlenmemiş duyu verisi ise gözün önünden akıp giden, anlam kazanmamış bir renk ve ses akıntısıdır; görme gerçekleşir ama neyin görüldüğü bilinmez. Sözün ilk yarısı rasyonaliste, ikinci yarısı empiriste yöneltilmiş bir uyarı gibi okunabilir. Bu cümle ya da onun yeniden ifade edilmiş bir biçimi bir paragrafta belirirse aradığın ad büyük olasılıkla Kant'tır.

Bilginin bittiği çizgi

Bilginin imkânı dersinde Kant'ın adı agnostisizmle birlikte geçmiş, fenomen ile numen ayrımına kısaca değinilmişti. Şimdi bu ayrımın Kant'ın bilgi kuramından nasıl doğduğu görülebilir. Bilgi, deneyden gelen malzemenin zihnin formlarıyla birleşmesinden çıkıyorsa, bildiğimiz her şey zaten bu birleşmenin ürünüdür. Erişebildiğimiz, nesnenin zihnimizin süzgecinden geçmiş görünüşüdür: fenomen. Süzgeçten geçmeden önceki nesne ise hiçbir zaman deneyin malzemesine dönüşmez; numen ya da kendinde şey bu yüzden bilgimizin dışında kalır. Kant ona düşünülebilen bir sınır kavramı olarak yer verir, bilinebilen bir nesne olarak değil.

Demek ki kritisizm bilgiyi reddetmez; bilginin mümkün olduğunu bir sınırla birlikte kabul eder. Kesin ve evrensel bilgi görünenler alanında vardır. Deneyin hiçbir zaman ulaşamayacağı sorulara gelindiğinde ise akıl, ne kadar zorlarsa zorlasın, bilgi üretemez.

Sentetik a priori: Kant'ın açtığı üçüncü kutu

Temel kavramlar dersinde önermeler iki ölçüte göre ayrılmıştı. Analitik önerme doğruluğunu kavramın kendisinden alır ve bilgiyi genişletmez; deneyden gelen sentetik önerme yeni bir şey ekler ama zorunlu değildir. Kant bu iki kutunun dışında kalan üçüncü bir türden söz eder: bilgiyi genişleten, aynı zamanda deneye başvurmadan zorunlu ve evrensel olarak bilinen önermeler. Bunlara sentetik a priori önermeler denir.

Ders kitaplarında Kant'ın örneği olarak 7 + 5 = 12 aktarılır. Kant'a göre «12» kavramı, «7 ile 5'in toplamı» kavramının içinde hazır durmaz; toplamayı yaparken yeni bir şey kurarız, bu bakımdan önerme sentetiktir. Ama sonucu sınamak için taş ya da boncuk saymak gerekmez; toplam her koşulda ve zorunlu olarak 12'dir, bu bakımdan da önerme a prioridir. Kant'a göre matematiğin ve doğa biliminin temel ilkeleri bu türdendir; «Her değişimin bir nedeni vardır» biçimindeki nedensellik ilkesi de onun örnekleri arasında anılır. Böyle bir bilgi, zihnin formları ve kategorileri her deneyimde aynı biçimde iş gördüğü için mümkündür: kalıp her algıda hazır bulunduğundan, kalıptan doğan bilgi de deneyimden önce zorunlu olarak bilinir.

Küçük bir uyarı ekleyelim: 7 + 5 = 12 önermesinin gerçekten sentetik olup olmadığı Kant'tan sonra da tartışılmıştır. Sınavda senden beklenen, bu örneğin ders kitaplarında Kant'ın sentetik a priori örneği olarak verildiğidir.

«Eleştiri» sözcüğünün buradaki anlamı

Akımın adı yanıltıcı olabilir. Kant'ın eleştirisi başkalarının görüşlerinde kusur aramak değildir; aklın kendi gücünü yargılamasıdır: akıl neyi bilebilir, nerede durmak zorundadır? Saf Aklın Eleştirisi başlığı bu anlamda okunur: aklın, deneyden bağımsız olarak nereye kadar ulaşabildiğini belirleyen bir inceleme.

Felsefi düşüncenin özelliklerini işleyen derste eleştirellik, hazır bir yargıyı sorgulamadan benimsememek diye tanımlanmıştı. Bu genel nitelik her filozofta bulunur; Sokrates de Descartes da bu anlamda eleştireldir. Kritisizm ise tek bir bilgi kuramının, Kant'ın kuramının adıdır. O dersteki ayrımla bakıldığında aklın kendi yetisini sınaması, okun düşünürün kendisine dönmesi yüzünden refleksif bir girişime de benzer. Paragrafta «eleştirel» kelimesini görmek seni doğrudan Kant'a götürmemeli; aranacak işaret, akıl ile deneyin birlikte iş görmesidir.

Üç cevap bir bakışta

Filozof-görüş kartı

Metin çözümü: iki payın buluştuğu yer

Kant'ın yolundan giden bir yazarın kaleminden çıkmış olabilecek şu satırları oku: «Gözlerimizi kapayıp yalnız düşünerek dünyaya dair tek bir yeni şey öğrenemeyiz. Ama gözlerimizi açtığımızda akan izlenimler de kendi başlarına hiçbir şey söylemez. Onları sıraya dizen, birini ötekinin nedeni sayan, hepsini bir yere ve bir ana yerleştiren şey, deneyimden önce içimizde hazır duran bir düzendir. Bilgi bu iki payın kavuştuğu yerde doğar.»

Önce çeldiricileri ayıkla. İlk cümle tek başına okunsa empiriste yakışır: yalnız düşünerek yeni bir şey öğrenilmiyor. Üçüncü cümledeki «deneyimden önce hazır duran» ifadesi ise rasyonalisti çağrıştırır. Sonra bu hazır düzenin ne yaptığına bak: içerik vermiyor, gelen izlenimleri sıraya diziyor, neden-sonuç bağı kuruyor, yer ve an atıyor. Bu, doğuştan bir fikrin değil, içi boş formların ve kategorilerin işidir. Son olarak sonuç cümlesini oku: bilgi iki payın kavuştuğu yerde doğuyor. Akıl ve deneyin birlikte iş görmesi kritisizmin imzasıdır; paragraf Kant'a aittir. Nehir'in boncuk cümlesi de aynı iki payı taşıyordu: saymayı boncuklar başlatıyor, ama sayma düzenini boncuklar vermiyor.

Kant'ın çizdiği sınırın önünde iki ayrı tavır düşünülebilir. Biri, aklın ve duyuların takıldığı yerde aracısız, doğrudan bir kavrayışın, yani sezginin bilgi verebileceğini ileri sürer; ders kitapları Bergson ile Gazali'yi bu çizgide anar. Öteki ise bilgiyi gözlenebilir olgularla sınırlar ve olgunun ötesine taşan soruları bilginin konusu saymaz; Comte'un pozitivizmi bu tavrın adıdır. Sınırın ötesine bir kapı arayan sezgicilikle sınırı daha da daraltan pozitivizm, bir sonraki dersin karşılaştıracağı iki yoldur.

Örnek 1 — Kritisizmin ana iddiası

Soru: Kritisizme göre bilgi nasıl oluşur?

• A) Akıl, doğuştan taşıdığı fikirlerden bütün bilgiyi kendi başına çıkarır.
• B) Duyulardan gelen malzemeye zihin kendi formları ve kategorileriyle biçim verir.
• C) Duyular zihne her şeyi yazar, zihin yalnız kaydeder.
• D) Bilgi, aracısız bir iç kavrayışla bir anda elde edilir.
• E) Hiçbir konuda bilgi oluşmaz, yargı askıya alınmalıdır.

Çözüm: A rasyonalizmi, C empirizmi, D sezgiciliği, E mutlak şüpheyi anlatır. Kant'ta bilgi, deneyden gelen malzeme ile zihnin biçim veren payının buluşmasından doğar. Cevap: B.

Örnek 2 — Atfedilen sözü çözmek

Soru: Kant'a atfedilen «İçeriksiz düşünceler boş, kavramsız görüler kördür» sözüyle vurgulanan düşünce hangisidir?

• A) Duyular her durumda aldatıcıdır.
• B) Kavramlar deneyden soyutlanarak kazanılır.
• C) Düşünce, deneyden tümüyle bağımsız olarak dünyayı tanır.
• D) Bilgi için ne kavram ne de duyu verisi tek başına yeterlidir; ikisi birlikte gerekir.
• E) Görme, düşünmeden daha güvenilir bir bilgi yoludur.

Çözüm: Sözün ilk yarısı deney malzemesi olmadan kavramı boş, ikinci yarısı kavram olmadan duyu verisini kör sayar. İki eksik birbirini tamamladığında bilgi kurulur. Cevap: D.

Örnek 3 — Sınır nereden geliyor?

Soru: Kant'ın bilgi kuramında kendinde şeyin (numen) bilinemez sayılmasının gerekçesi hangisidir?

• A) Bildiğimiz her şeyin, deney malzemesinin zihnin formlarından geçmesiyle oluşması ve kendinde şeyin bu yoldan hiç geçmemesi
• B) Duyuların zaman zaman yanılması
• C) Her insanın dünyayı kendine göre algılaması
• D) Aklın doğuştan hiçbir fikir taşımaması
• E) Bilginin yalnız dinî kaynaklardan gelmesi

Çözüm: Kant'ta bilgi, malzemenin zihnin süzgecinden geçmesiyle oluşur. Süzgece hiç girmeyen nesne bilgiye de dönüşmez. B şüpheciliğe, C göreceliğe, D empirizme yakın gerekçelerdir. Cevap: A.

Örnek 4 — Üç adayı ayıklamak

Soru: Müziği örnek alan bir düşünür şunu ileri sürebilir: «Bir çocuğa hiç ses duyurmasanız müzik nedir bilmez. Ama ona yalnız sesleri verseniz, ritmi ve sırayı tutan bir düzen olmadan elinde gürültüden başka bir şey kalmaz.» Bu paragraf bilginin kaynağı konusunda hangi görüşü yansıtır?

• A) Rasyonalizm
• B) Empirizm
• C) Kritisizm
• D) Septisizm
• E) Pozitivizm

Çözüm: İlk cümle deneyin vazgeçilmezliğini söylediği için empiriste, ikinci cümle düzenin zihinden gelmesini söylediği için rasyonaliste benziyor. Birlikte okunduklarında hem malzemenin hem düzenin gerekli olduğu ortaya çıkıyor; bu da kritisizmin işaretidir. Cevap: C.

• «Akıl» kelimesini görünce rasyonalizmi işaretlemek. Kant'ta da akıl başroldedir; paragrafın deneyi de vazgeçilmez sayıp saymadığına bakmadan karar verme.
• Kritisizmi felsefi düşüncenin eleştirel niteliğiyle karıştırmak. Eleştirellik her filozofta bulunan genel bir özelliktir; kritisizm Kant'ın bilgi kuramının adıdır ve aklın sınırlarını belirlemeyi anlatır.
• Kant'ın formlarını doğuştan fikir sanmak. Zaman, mekân ve kategoriler içerik taşımaz; deneyden malzeme gelmeden hiçbir şey hakkında bilgi vermezler.
• Numen bilinemez dediği için Kant'ı bilgiyi reddeden biri saymak. Kant görünenler alanında kesin ve evrensel bilgiyi kabul eder; yalnız o alanın ötesini kapalı sayar.
• 7 + 5 = 12 örneğini analitik ya da a posteriori sanmak. Ders kitaplarında Kant'ın bu örneği sentetik a priori önerme olarak aktarılır: bilgiyi genişletir ama deneye başvurmadan zorunlu olarak bilinir.