Empirizm

Emre tatilde ilk kez ejder meyvesi yemiş ve teneffüste Ayşe'ye anlatmaya çalışıyor: «Biraz kivi gibi, ama daha hafif. Karpuzla armut arası bir şey. Çekirdekleri çıtır çıtır.» Ayşe her benzetmede başını sallıyor, sonunda gülüyor: «Kaç meyve saydın, hâlâ bilmiyorum.» Emre pes ediyor: «Tadına bakmadıkça bilemeyeceksin.» Bu küçük yenilgi, bir felsefe akımının bütün iddiasını taşıyor: zihne hiçbir tat, renk ya da ses tarifle girmez; önce yaşanması gerekir. Sınavda bu akım çoğunlukla bir paragrafın içinden çıkar ve senden «deney», «gözlem», «izlenim» gibi izleri yakalayıp ona ad koymanı bekler.

• Empirizmin bilgiyi neye dayandırdığını ve doğuştan bilgiyi neden reddettiğini açıklarsın.
• Locke, Berkeley ve Hume'un deneycilik içindeki farklı vurgularını birbirinden ayırırsın.
• Bir paragraftaki deneyci ipuçlarını bulup metni Locke'a ya da Hume'a bağlarsın.
• Empirizmi rasyonalizmle kaynak, yöntem ve bilgi türü bakımından karşılaştırırsın.

Zihne giren her şey bir kapıdan geçer

Emre'nin çaresizliği basit bir gözleme dayanıyor: tadı hiç alınmamış bir meyve, kelimelerle ne kadar süslenirse süslensin zihinde canlanmaz. Kelimeler ancak daha önce tadılmış meyveleri çağırabilir; yeni tadı kuramaz. Bu gözlemi bütün bilgiye genişletirsen empirizme varırsın. Empirizm, Türkçede deneycilik diye karşılanır ve bilginin kaynağının deney, yani duyu yoluyla edinilen yaşantı olduğunu savunur. Terim Yunanca deneyim anlamındaki empeiria sözcüğünden gelir.

Deneycinin karşı çıktığı ilk düşünce, insanın bazı bilgilerle birlikte doğduğudur. Doğuştan fikirler yoksa her kavramın, her yargının izi bir yaşantıya kadar sürülebilmelidir. Bu yüzden deneyciler için bilgi a posteriori niteliktedir: deneyden sonra gelir ve deneye dayanarak doğrulanır. Deneyciliğin sevdiği yol da tümevarımdır. Tek tek gözlemler biriktirilir, ortak olan yakalanır, genel bir yargıya ulaşılır. Defalarca ısıtılan metallerin genleştiğini gören biri, «metaller ısınınca genleşir» sonucunu böyle çıkarır.

Bir ön ad: Aristoteles

Deneyciliğin modern çağda bir akım olarak belirginleştiği kabul edilir, ama duyulara bilgide önemli bir yer veren düşünce daha eskidir. Bazı ders kitapları bu noktada Aristoteles'i anar: hocası Platon'dan farklı olarak o, bilgiyi tek tek nesnelerin algılanmasıyla başlatır ve genel kavramlara bu algılardan soyutlama yoluyla ulaşıldığını düşünür. Yine de Aristoteles aklın rolünü de güçlü tuttuğu için tam bir deneyci sayılmaz; sınavda onu yalnız «duyulardan başlayan bilgi» vurgusuyla tanıman yeterlidir.

Locke: boş levha ve iki kaynak

İngiliz filozof John Locke, deneyciliği sistemli biçimde kuran ad olarak anılır. Locke'a göre zihin doğduğunda üzerinde hiçbir yazı bulunmayan bir levha gibidir. Latince tabula rasa deyimiyle bilinen bu benzetme Locke'a atfedilir ve paragraf sorularında deneyciliğin en güçlü işaretlerinden biridir. Levhaya ne yazılırsa yaşantı yazar.

Locke, levhayı dolduran deneyin iki yönü olduğunu söyler. Dış deney ya da duyum, beş duyunun dış dünyadan getirdikleridir: kırmızı, sert, tatlı, sıcak. İç deney ya da düşünme (refleksiyon) ise zihnin kendi işleyişini fark etmesidir: hatırladığını, kuşku duyduğunu, istediğini görmesi. Locke'ta zihin edilgin değildir; duyumdan ve düşünmeden gelen basit fikirleri birleştirir, karşılaştırır, bileşik fikirler kurar. Ama zihnin işlediği malzemenin hepsi deneyden gelir; deneyin vermediği bir öğeyi zihin kendiliğinden üretemez.

Locke'un adıyla anılan bir ayrım daha vardır: birincil ve ikincil nitelikler. Birincil nitelikler şekil, büyüklük, hareket, sayı gibi nesnenin kendisinde bulunduğu düşünülen özelliklerdir. Renk, koku, tat, ses gibi ikincil nitelikler ise nesnede değil, nesnenin duyularımızda uyandırdığı etkide aranır. Bu ayrımın ayrıntısı sınav düzeyini aşar; Locke'u tanımaya yarayan bir ipucu olarak bilmen yeterli.

Berkeley: deneycilikten idealizme

George Berkeley, Locke'tan yola çıkıp onun ayrımını yıkar. Ona göre şekil ve büyüklük de renk gibi ancak algılandığı kadarıyla bilinir; algının dışında kalan bir maddeden söz etmek için elimizde hiçbir deney yoktur. Berkeley'e atfedilen «Var olmak algılanmaktır» sözü buradan doğar. Bu sonuç onu bilgi felsefesinin sınırından varlık felsefesine taşır ve ders kitaplarında öznel idealizm diye adlandırılır. Bu derste Berkeley'i, deneyciliği sonuna kadar götürünce maddenin bile tartışmaya açıldığını gösteren ad olarak tanıman yeterli; idealizmin kendisi varlık felsefesi modülünde işlenecek.

Hume: izlenimler, fikirler ve alışkanlık

İskoç filozof David Hume, zihnin içeriğini iki gruba ayırır. İzlenimler, bir şeyi gördüğümüz, duyduğumuz, hissettiğimiz anda yaşadığımız canlı algılardır. Fikirler ise bu izlenimlerin sönük kopyalarıdır: dünkü yağmuru hatırladığında zihnindeki şey, ıslandığın anki kadar canlı değildir. Hume'a göre her fikir bir izlenime dayanmalıdır; kaynağı gösterilemeyen bir fikir anlamı şüpheli bir sözcükten ibarettir.

Bu ölçütü nedenselliğe uyguladığında Hume sarsıcı bir sonuca ulaşır. Bir bilardo topunun ötekine çarptığını, ikincisinin harekete geçtiğini görürüz. Gözlenen şey iki olayın art arda ve sürekli birlikte görülmesidir; birinin ötekini zorunlu olarak doğurduğunu gösteren ayrı bir izlenim yoktur. Öyleyse «neden-sonuç bağı» dediğimiz şey, tekrarların zihnimizde yarattığı bir alışkanlıktır: aynı sıralamayı çok kez gördüğümüz için yine öyle olacağını bekleriz. Tümevarıma yöneltilen kuşku da buradan çıkar: geçmişte hep böyle olmuş olması, gelecekte de böyle olacağını kesinleştirmez. Bilginin imkânı dersinde Hume'un şüpheci yönüne değinilmişti; bu kuşkunun kökü, deneyin verebildiğini titizlikle sınırlamasındadır. Locke aynı malzemeden güvenle bir bilgi yapısı kurarken Hume o yapının hangi noktada zorunluluk iddiasını taşıyamadığını gösterir; paragraflarda ikisini ayırmanın anahtarı çoğu zaman bu tondur.

Akıl mı, deney mi? Karşıtlığın haritası

Bir önceki derste işlenen akılcılığı yeniden anlatmadan, iki akımın nerede ayrıldığını tek tabloda görmek işini kolaylaştırır.

Pozitivizm de olgulara ve gözleme dayandığı için deneycilikle sık karıştırılır. Pozitivizm bir bilgi kaynağı tartışmasından çok, bilimin yöntemini tek geçerli yol sayan bir tutumdur ve Comte'la birlikte ilerideki bir derste ele alınır.

Kimin sesi? Deneycilerin kartı

Metin çözümü: Locke mu, Hume mu?

Deneyci çizgide bir yazar şöyle diyebilir: «Güneşin her sabah doğduğunu sayısız kez gördüm ve yarın da doğacağından şüphe etmiyorum. Ama bu güvenin dayandığı şeye dikkatle baktığımda, onu gösteren bir izlenim bulamıyorum. Önümde yalnız tekrarlanmış sabahlar var; yarına uzanan bağı onları sık görmüş olmam kuruyor.»

Önce metnin deneyci olduğundan emin ol: yazar gözleme ve izlenime dayanıyor, akla dayalı bir ilke aramıyor. İkinci adımda iki adayın işaretlerini ayır. Locke'u ele veren şey zihnin başlangıçtaki boşluğu ve deneyin iki kaynağıdır; paragrafta boş levha da duyum ile düşünme ayrımı da yok. Buna karşılık «izlenim bulamıyorum», «tekrarlanmış sabahlar», «sık görmüş olmam» ifadeleri beklentinin alışkanlıktan doğduğunu söylüyor. Üçüncü adımda sonucu sına: yazar deneye güveniyor, ama deneyin gelecek hakkında zorunluluk veremeyeceğini kabul ediyor. Bu birleşim Hume'a aittir.

Hume'un bu kuşkusu yalnız deneycileri değil, akıl yoluyla kesinlik arayanları da rahatsız etti. Kant'ın, Hume'u okumanın kendisini sarstığını anlattığı aktarılır. Ondan doğan kritisizmin sorusu açık: deneyin getirdiği malzeme ile zihnin kendi yapısı bilgide nasıl birleşiyor? Kant'ın akıl ile deneyi iki karşıt kaynak olmaktan çıkarıp birlikte çalışan iki öğe olarak düşündüğü yolu bir sonraki derste izleyeceğiz.

Örnek 1 — Akımın temel iddiası

Soru: Empirizmin bilginin kaynağı konusundaki temel görüşü hangisidir?

• A) Bilgi doğuştan getirilen fikirlere dayanır.
• B) Bilginin kaynağı duyular yoluyla edinilen deneydir.
• C) Bilgi yalnız sezgiyle bir anda kavranır.
• D) Hiçbir yolla kesin bilgi elde edilemez.
• E) Bilgi, aklın kendi ilkelerinden tümdengelimle çıkarılır.

Çözüm: Deneycilik bilginin kaynağını deneye bağlar. A ve E akılcılığın, C sezgiciliğin, D bilginin imkânını reddeden tutumların özelliğidir. Cevap: B.

Örnek 2 — Boş levha

Soru: «Yeni doğan bir bebeğin zihninde ne bir kavram ne de bir ilke vardır; çevresinden aldığı her renk, her ses o boşluğa ilk çizgileri çeker.» Bu görüş hangi filozofun adıyla anılan benzetmeye en yakındır?

• A) Berkeley'in algılanmak düşüncesi
• B) Hume'un alışkanlık açıklaması
• C) Descartes'ın düşünen beni
• D) Locke'un tabula rasa benzetmesi
• E) Kant'ın kendinde şey kavramı

Çözüm: Paragrafın ağırlığı zihnin başlangıçtaki boşluğuna ve deneyin onu doldurmasına düşüyor. Bu, Locke'a atfedilen boş levha benzetmesidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Nedensellik ve tekrar

Soru: Hume'a göre iki olay arasındaki neden-sonuç ilişkisine dair inancımız neye dayanır?

• A) Olayların sürekli art arda görülmesinin zihinde yarattığı alışkanlığa
• B) Aklın doğuştan taşıdığı zorunluluk ilkesine
• C) Nedensel bağın doğrudan algılanmasına
• D) Matematiksel tümdengelime
• E) Algılanmayan maddenin varlığına

Çözüm: Hume, zorunlu bağı gösteren bir izlenim bulunmadığını söyler; gözlenen yalnız olayların birlikteliğidir ve beklentiyi tekrar doğurur. Cevap: A.

Örnek 4 — İki akımı ayırmak

Soru: Rasyonalizm ile empirizm arasındaki farkı doğru gösteren eşleştirme hangisidir?

• A) Rasyonalizm a posteriori bilgiyi, empirizm a priori bilgiyi öne çıkarır.
• B) Rasyonalizm tümevarımı, empirizm tümdengelimi yeğler.
• C) İkisi de doğuştan fikirleri reddeder.
• D) Rasyonalizm duyulara, empirizm akla güvenir.
• E) Rasyonalizm doğuştan fikirleri kabul eder, empirizm her fikrin deneyden geldiğini savunur.

Çözüm: A, B ve D iki akımın özelliklerini yer değiştirerek veriyor; C ise yalnız deneyciler için geçerli. Doğuştan fikirler konusu iki akımı ayıran en belirgin noktadır. Cevap: E.

• Her gözlem sözcüğünde pozitivizmi işaretlemek. Paragraf bilginin kaynağını tartışıyorsa empirizm, bilimin yöntemini tek geçerli yol ilan ediyorsa pozitivizm akla gelir.
• Locke'ta zihni tamamen edilgin sanmak. Malzeme deneyden gelir, ama zihin basit fikirleri birleştirir ve karşılaştırır; iç deney (düşünme) de bir kaynaktır.
• Hume'u nedenselliği inkâr eden biri gibi okumak. Hume bu beklentiyle yaşamaya devam eder; reddettiği şey, bağın zorunluluğunu deneyle gösterebileceğimizdir.
• Berkeley'i yalnız deneyci diye bırakmak. Yola deneycilikle çıkar, ama vardığı «algılanmak» düşüncesi onu öznel idealizmin temsilcisi yapar.
• A posteriori ile a priori'yi karıştırmak. Deneyden sonra gelen ve deneyle sınanan bilgi a posterioridir; deneyden bağımsız olan a prioridir.