Rasyonalizm

Geometri dersinde Defne iletkiyle üç ayrı üçgenin açılarını ölçüyor. Birinde toplam 179, ötekinde 181, sonuncusunda 180 derece çıkıyor. Defterine «ortalama 180» yazacakken öğretmeni durduruyor: «Ölçmene gerek yoktu. Her üçgende iç açılar toplamı 180 derecedir; bunu tahtadaki ispattan biliyoruz, iletkiden değil.» Defne şaşırıyor: hiç ölçmeden, kâğıda tek çizgi çekmeden, bütün üçgenler için kesin konuşmak nasıl mümkün olabilir? Hata iletkide mi, gözde mi, elde mi? Sınıfta kimse fark etmese de öğretmenin cümlesi, akla dayanarak bilinenin duyularla ölçülenden daha sağlam olduğunu söyleyen bir felsefi tutumu taşıyor. Sınavda bu tutum çoğu zaman adı verilmeden, bir paragrafın içine gizlenmiş olarak gelir.

• Rasyonalizmin bilginin kaynağı sorusuna verdiği cevabı ve bu cevabın gerekçelerini açıklarsın.
• Platon, Descartes ve Farabi'nin akla dayalı bilgi görüşlerini öne çıkan kavramlarıyla birbirinden ayırırsın.
• Bir paragraftaki akılcı ipuçlarını bulur, metnin Platon'a mı Descartes'a mı yakın olduğunu gerekçesiyle belirlersin.
• Rasyonalizmi dogmatizmden ve deneyciliğe dayanan görüşlerden soru düzeyinde ayırt edersin.

Kaynağı sormak

Bilginin mümkün olduğunu kabul eden düşünür hemen ikinci bir soruyla yüz yüze gelir: bu bilgiyi hangi yetimizle ediniyoruz? Bilgi felsefesinde buna bilginin kaynağı sorusu denir. Elimizde iki büyük aday vardır: düşünme gücümüz ve duyularımız. Rasyonalizm (akılcılık), birinciyi öne çıkaran görüştür. Ona göre doğru ve kesin bilginin kaynağı akıldır; duyular bilgiye ancak malzeme taşır, çoğu zaman da yanıltır.

Defne'nin iletkisi bu iddianın küçük bir örneği. Ölçüm her seferinde biraz sapıyor, çünkü çizgi kalın, göz yorgun, iletki kusurlu. İspat ise tek bir çizime değil, üçgen kavramının kendisine bakar ve vardığı sonuç her üçgen için geçerlidir. Akılcı filozof buradan genel bir ders çıkarır: deney bize «şu ana kadar böyle oldu» der, akıl ise «başka türlü olamaz» der.

Akılcı görüşün dayanakları

Ders kitaplarında rasyonalizmin savunusu birkaç dayanak üzerinden anlatılır. Bunlar sınavdaki paragraflarda ipucu olarak karşına çıkacağı için tek tek tanı.

Birincisi duyuların yanıltıcılığıdır. Uzaktaki kule küçük görünür, suya batmış kürek kırık durur. Duyuların bir kez yanılttığı yerde ona tam güvenmek akılcıya göre doğru olmaz.

İkincisi kesinlik ve zorunluluktur. Yedi ile beşin toplamının on iki ettiğini söyleyen önerme yarın da, başka bir gezegende de doğrudur. Gözleme dayanan bir bilgi ise yalnızca gözlenen durumlar için güvence verir. Akılcılar gerçek bilgiyi evrensel ve zorunlu olanla eş tutar.

Üçüncüsü doğuştan ilkelerdir. Akılcı düşünürlerin önemli bir bölümü, zihnin deneyden önce bazı fikirlere ya da ilkelere sahip olduğunu savunur. Önceki derste a priori diye adlandırdığımız, deneyden bağımsız bilgi, akılcı görüşün merkezinde durur.

Dördüncüsü matematik ve mantığı model almaktır. Bir geometrici birkaç apaçık ilkeden yola çıkar ve adım adım sonuçlar türetir. Akılcılar bilginin tamamını bu düzende kurmayı ister. Burada kullanılan akıl yürütme biçimine tümdengelim denir: genel bir ilkeden özel bir sonuca inilir. «Bütün üçgenlerin iç açıları toplamı 180 derecedir; bu şekil bir üçgendir; o hâlde bu şeklin iç açıları toplamı da 180 derecedir.»

Platon: gölgeler ve asılları

Platon'a göre gördüğümüz, dokunduğumuz dünya sürekli değişir. Değişen bir şey hakkında kesin bilgi kurulamaz; olsa olsa sanı (doxa) edinilir. Gerçek bilginin (episteme) nesnesi, değişmeyen ve yalnız akılla kavranan idealardır. Güzel bir çiçek solar, ama güzelliğin kendisi solmaz; çizdiğimiz her daire kusurludur, ama dairenin ideası kusursuzdur. Duyulur dünyadaki nesneler bu asılların kopyası, bir bakıma gölgesidir.

Ders kitapları bu düşünceyi Platon'un Devlet adlı eserindeki mağara benzetmesiyle anlatır. Doğduklarından beri bir mağaraya zincirli insanlar yalnızca duvara düşen gölgeleri görür ve onları gerçek sanır. İçlerinden biri zincirlerinden kurtulup dışarı çıktığında önce ışıktan gözleri kamaşır, sonra asıl nesneleri ve en sonunda güneşi görür. Benzetmede mağara duyular dünyasını, dışarısı idealar dünyasını, dışarı çıkış da aklın eğitimini temsil eder.

Platon'a atfedilen bir başka düşünce de bilginin hatırlama (anamnesis) olduğudur. Kaynaklarda aktarıldığına göre ruh, bedene girmeden önce idealarla karşılaşmıştır; dünyadaki nesneler ona yalnızca bildiğini hatırlatır. Bu görüşü sınavda «öğrenmek aslında anımsamaktır» türünden bir ifadeyle tanırsın.

Descartes: açık ve seçik olan

Önceki derste Descartes'ı şüpheyi bir araç olarak kullanırken gördük ve şüphenin sonunda vardığı «düşünüyorum, öyleyse varım» kesinliğini tanıdık. Bilginin kaynağı açısından o kesinliğin önemi şudur: Descartes ona bir gözlemle değil, yalnızca düşünerek ulaşmıştır. Bu ilk kesinlikten bir ölçüt çıkarır: zihnin açık ve seçik biçimde kavradığı her şey doğrudur. Açık, zihne apaçık görünen; seçik, başka hiçbir şeyle karışmayacak kadar belirgin olan demektir.

Descartes'a göre bazı fikirler zihne dışarıdan gelmez, zihinle birlikte vardır. Ders kitapları bu doğuştan fikirlere örnek olarak Tanrı fikrini, benliğin bilincini ve matematik ilkelerini gösterir. Yöntemi de geometrinin düzenini izler: karmaşık sorunu parçalara böl, en basitten başla, her adımı sağlam bir öncekine yasla.

Kaynaklarda Descartes'a ait olarak anlatılan balmumu örneği de aynı yöne işaret eder. Kovandan yeni çıkmış bir parça balmumu belli bir renk, koku ve sertlik taşır. Ateşe yaklaştırınca rengi, kokusu, biçimi değişir, eriyip akar. Duyularla algıladığımız özelliklerin hepsi değiştiği hâlde onun aynı balmumu olduğunu biliriz. Descartes'a göre bu bilgiyi bize gözümüz değil, zihnimiz verir.

Farabi: duyudan akla yükseliş

İslam düşüncesinde Farabi, ders kitaplarında rasyonalizmin temsilcileri arasında anılır. Onun bilgi anlayışı duyuları dışlamaz: insan bilgiye duyumla başlar, duyulardan gelen izlenimlerden genel kavramlar soyutlar. Ancak bilginin kesinlik kazandığı yer akıldır. Farabi'nin akıl kuramı, insan aklının yetenek hâlinden başlayıp kavrayan bir akla doğru basamak basamak yükselmesini anlatır; ders kitaplarında bu yükselişin en üst aşamasında insan aklının faal akıl denen bir ilkeyle bağlantı kurduğu belirtilir. Sınav düzeyinde akılda tutman gereken şudur: Farabi'de duyum başlangıçtır, ama bilginin kaynağı ve ölçütü akıldır.

Ders kitapları akılcı gelenekte Spinoza ve Leibniz'in adlarını da sayar. Bu iki düşünürü sınavda yalnızca akımın üyeleri olarak tanıman yeterlidir.

Filozof-görüş kartı

Paragrafta akılcıyı tanımak

Sınav çoğu zaman sana akımın adını vermez. Paragrafta şu işaretlerden birkaçını birlikte görüyorsan akılcı bir metinle karşı karşıyasın: bilginin zorunlu ve evrensel olması gerektiği vurgusu, matematiğin örnek gösterilmesi, duyuların aldatıcı bulunması, zihinde deneyden önce bulunan bir içerik, genelden özele akıl yürütme.

İki yaygın karışıklığa dikkat et. Birincisi deneycilikle olan karşıtlıktır: akılcı bilginin temelini düşünmede bulur, deneyci ise duyulardan gelen deneyde. Bu ikinci tutumu sonraki derste ayrıntılı göreceğiz. İkincisi dogmatizmle olan ilişkidir. Dogmatizm «Bilgi mümkün mü?» sorusuna evet diyen tutumun adıdır; rasyonalizm ise «Bilgi nereden gelir?» sorusuna akıl diye cevap verir. Akılcılar kesin bilgiye ulaşılabileceğine inandıkları için imkân sorusunda dogmatik taraftadır, ama iki terim farklı soruların cevabıdır ve birbirinin yerine kullanılamaz.

Metin çözümü: Platon mu, Descartes mı?

Akla güvenen bir düşünür şöyle yazmış olsun: «Ressamın tuvale çizdiği her yüzde bir eksik vardır; biri fazla uzun, öteki fazla solgundur. Yine de bu eksikleri görebiliyorsak, kusursuz bir ölçünün bize daha önceden tanıdık olmasındandır. O ölçüyü bu dünyada hiç görmedik; ruh onu buraya gelmeden bilir ve kusurlu kopyalar karşısında yalnızca anımsar.»

Önce akılcı imleri topla: kusurlu kopyalarla kusursuz ölçü arasında bir karşıtlık kuruluyor, ölçü duyularla edinilmiş sayılmıyor. Bu kadarı hem Platon'a hem Descartes'a uyabilir; ikisi de duyulara güvenmez ve deneyden önce gelen bir bilgiyi kabul eder. Ayırt edici olan ikinci katmandır. «Kopya», «bu dünyada hiç görmedik», «ruh buraya gelmeden bilir», «anımsar» ifadeleri iki dünya ayrımını ve hatırlama düşüncesini taşıyor. Descartes'ın çizgisindeki bir metin ise açık ve seçik kavrayıştan, düşünen zihnin kendi içinde bulduğu fikirden, adım adım ilerleyen bir yöntemden söz ederdi. Bu metin Platon'a aittir.

Akılcıların karşısında, zihnin doğuştan getirdiği hiçbir içerik olmadığını savunan güçlü bir cephe durur. O cepheye göre her fikir sonradan, dış dünyayla temas ederek yazılır; Locke'un boş levha (tabula rasa) benzetmesi bu iddianın simgesidir. Berkeley ve Hume ile birlikte deneyciliği, yani empirizmi, sonraki derste ele alacağız.

Örnek 1 — Akımın temel iddiası

Soru: Rasyonalizmin bilginin kaynağına ilişkin temel iddiası hangisidir?

• A) Kesin bilgiye hiçbir yolla ulaşılamaz.
• B) Doğru bilginin kaynağı akıldır.
• C) Bilgi kişiden kişiye değişir.
• D) Zihin doğduğunda tamamen boştur.
• E) Bilginin ölçütü yalnızca işe yaramasıdır.

Çözüm: Rasyonalizm kaynak sorusuna «akıl» diye cevap verir. A mutlak şüpheciliği, C sofist göreceliğini, D deneyciliğin zihin anlayışını, E ise doğruluğu yarara bağlayan bir anlayışı yansıtır. Cevap: B.

Örnek 2 — Matematik neden model?

Soru: Akılcı filozofların matematiği bilgi için örnek almalarının gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Matematiğin yalnızca gözlemle ilerlemesi
• B) Matematik sonuçlarının kişiye göre değişmesi
• C) Matematiğin pratik hayatta para kazandırması
• D) Matematiğin deneyden bağımsız, kesin ve zorunlu sonuçlar vermesi
• E) Matematiğin duyulara en çok güvenen bilim olması

Çözüm: Bir geometri ispatı tek bir çizime bağlı kalmaz; sonucu her durumda geçerlidir. Akılcıların aradığı evrensellik ve zorunluluk budur. Cevap: D.

Örnek 3 — Değişen özellikler, aynı nesne

Soru: Bu çizgide bir düşünür şunu söyleyebilir: «Buz kalıbı elimde eriyor; sertliği, biçimi, soğukluğu kayboluyor. Yine de avucumdakinin az önceki buz olduğunu biliyorum. Bu bilgiyi bana parmaklarım vermedi, onu ancak düşünerek kavrıyorum.» Bu paragraf, ders kitaplarında hangi düşünürün hangi örneğiyle ilişkilendirilir?

• A) Descartes'ın balmumu örneği
• B) Platon'un mağara benzetmesi
• C) Farabi'nin akıl basamakları
• D) Pyrrhon'un yargıyı askıya alması
• E) Protagoras'ın insanı ölçü sayması

Çözüm: Duyulur bütün nitelikler değiştiği hâlde nesnenin kimliğini aklın kavraması, Descartes'a atfedilen balmumu örneğinin iskeletidir. Mağara benzetmesi iki dünya ayrımına, Farabi'ninki aklın yükselişine dayanır. Cevap: A.

Örnek 4 — İki farklı soru

Soru: Bir öğrenci «Rasyonalizm ile dogmatizm aynı şeydir» diyor. Bu yargıyı düzelten açıklama hangisidir?

• A) Rasyonalistler kesin bilginin imkânsız olduğunu savunur.
• B) Dogmatizm bilginin kaynağını yalnızca deneyde bulur.
• C) İki terim de yalnızca Antik Çağ düşünürleri için kullanılır.
• D) Rasyonalizm bilginin sınırını çizen bir görüştür.
• E) Dogmatizm bilginin imkânı sorusuna, rasyonalizm bilginin kaynağı sorusuna verilen bir cevaptır.

Çözüm: Akılcılar bilginin mümkün olduğunu kabul ettiklerinden imkân sorusunda dogmatik tarafta sayılır, ama terimler farklı soruları cevaplar. Cevap: E.

• Akılcıları duyuları bütünüyle yok sayan düşünürler sanmak. Farabi bilgiye duyumla başlandığını kabul eder; akılcıyı ayırt eden, kesinliği ve ölçütü akla vermesidir.
• Duyuların yanılttığını söyleyen her metni Pyrrhon'a bağlamak. Duyuya güvensizlik akılcı metinlerde de vardır; metin aklın kesin bilgi verdiğini söylüyorsa şüpheci değil, akılcıdır.
• Platon ile Descartes'ı ortak ipuçlarıyla ayırmaya çalışmak. Duyuya güvensizlik ve deneyden önceki bilgi ikisinde de bulunur; ayırıcı işaret Platon'da iki dünya ve anımsama, Descartes'ta açık ve seçik fikir ile yöntemdir.
• Rasyonalizmi dogmatizmle eş tutmak. Biri kaynağı, öbürü imkânı sorar; akılcılar dogmatik tarafta yer alsa da terimler birbirinin yerine geçmez.
• Tümdengelimi tümevarımla karıştırmak. Akılcıların model aldığı yol genel ilkeden özel sonuca iner; tek tek gözlemlerden genele çıkan yol deneycilerin daha çok güvendiği yoldur.