Paragraf tipi felsefe soruları

Barış denemenin felsefe sorularına geldiğinde gülümsüyor: altı satırlık parçada «eleştiri» sözcüğü üç kez geçiyor. Kant'ı daha dün tekrar etmiş, seçeneklerde «kritisizm» görünce hiç düşünmeden işaretliyor. Akşam cevap anahtarına baktığında doğru şıkkın «felsefenin eleştirel olması» olduğunu görüyor. Parça Kant'tan değil, insanın kendi kabullerini gerekçesiz bırakmamasından söz ediyordu; kökte de bir filozof değil, felsefi düşüncenin bir niteliği soruluyordu. Barış'ın bilgisi eksik değildi. Eksik olan, soruyu okuma sırasıydı: önce kök, sonra parça, en son seçenekler. Bu derste paragraf sorularını türlerine ayırıyor ve her türe kendi çözüm rutinini veriyoruz.

• Felsefe paragraf sorusunun türünü kökteki sözcüklerden tanırsın.
• Altı soru türünün her birinde seçenekleri parçaya dayanarak elersin.
• Aşırı yorum, olumsuz kök ve anahtar kelime tuzaklarını seçeneklerde fark edersin.
• Bir parçadaki görüşü ipuçlarından yola çıkarak ilgili filozofa ya da akıma bağlarsın.

Neden önce kök?

TYT'de felsefeden beş soru gelir; Din Kültürü yerine felsefe seçenler beş ek soru daha çözer. AYT'de ise felsefe soruları Felsefe grubu testinin içindedir. Bu soruların büyük kısmı bir parça verir ve o parçayla ilgili tek bir iş ister. Ders kitabını bitirmiş biri parçayı okurken pek çok şey fark eder: bir filozofun adı aklına gelir, bir akım çağrışır, bir terim tanıdık gelir. Ama soru bunlardan yalnız birini sormaktadır. Kökü okumadan parçaya dalan öğrenci, aklına ilk gelen bağlantıyı cevap sanar.

Bu yüzden ilk iş kökü okumaktır. Kök, parçayı hangi gözlükle okuyacağını söyler: görüşün sahibini mi arayacaksın, parçanın sınırını mı çizeceksin, yoksa ona karşı mı düşüneceksin? Önceki derste filozofları görüşleriyle eşleştirmeyi çalıştın; o kartlar burada ancak kök bir ad istediğinde işe yarar. Öbür türlerde ise parçanın kendisi tek dayanaktır.

Altı tür, altı rutin

Tablonun her satırı aşağıda bir parça üzerinde açılıyor. Parçaların hepsi bu ders için yazıldı; düşünürlerin kendi cümleleri değil, onların görüşünü savunan birinin diyebileceği sözler.

Tür 1: Görüş kime ait?

Bu türde kök bir ad ya da akım ister. Rutin şu: parçada en ayırt edici kavramı bul; o kavramın komşu görüşlerden hangisinde bulunmadığını sor. Şu parçaya bak. Sezgiciliği savunan bir düşünür şöyle diyebilir: «Takvimdeki bir gün yirmi dört eşit saate bölünür. Oysa hastane koridorunda bekleyen biri için o gün uzar, bayram sabahı uyanan bir çocuk için kısalır. Akıl zamanı ölçülebilir parçalara ayırır; yaşanan zamanın kesintisiz akışını ise ancak içten kavrayan bir bakış yakalar.»

İpuçlarını katman katman oku. Konu zamandır, ama zaman tek başına bir ad vermez. Ayırt edici olan, ölçülen zamanla yaşanan zamanın ayrılması ve aklın parçalayan bir yeti olarak gösterilmesidir. Bu iki iz Bergson'a götürür. Komşu adlar da elenir: Kant zamanı zihnin bir kalıbı olarak ele alır, ama parçada kalıptan değil akıştan söz ediliyor; Herakleitos değişimi varlığın kendisinde arar, parça ise içten kavrayışı öne çıkarıyor.

Filozof-görüş kartı: parçadaki iz

Son sütun bu dersin özüdür. Sınav, doğru adın yanına çoğu zaman onun en yakın komşusunu koyar; ayrımı ancak parçadaki ikinci ipucu yapar.

Tür 2: Felsefenin hangi özelliği ya da alanı?

Burada kök bir filozof sormaz; parçanın ne yaptığını sorar. Felsefeyi tanıma derslerinde gördüğün nitelikler geri döner: eleştirel, refleksif, rasyonel, tutarlı, sistemli, evrensel, birikimsel. Bir parça kendi kabullerini sorguya çekmekten söz ediyorsa eleştireldir; düşünmenin nasıl işlediğini düşünüyorsa refleksiftir; her çağın ve her toplumun karşılaştığı bir sorudan söz ediyorsa evrenselliği öne çıkarır. Önceki görüşü geçersiz kılmadan ondan yeni bir soru türeten bir anlatım ise birikimselliğe işaret eder.

Alan sorularında da aynı dikkat gerekir. «Zaman» sözcüğü bir parçayı fizik konusu yapmaz; «Zaman ölçülebilen şey midir, yoksa ölçümün dışında kalan bir şey var mıdır?» diye soran parça varlık felsefesinin sorusunu sorar. Bir yöneticinin buyruğuna uymanın sınırı soruluyorsa siyaset felsefesi, bir eylemin iyi olup olmadığı soruluyorsa ahlak felsefesi devreye girer. Konuya değil, sorulan sorunun cinsine bak.

Tür 3: Çıkarılabilir mi, çıkarılamaz mı?

Bu türde en güvenli araç dayanak eşlemesidir: her seçeneğin yanına parçadan onu taşıyan cümleyi yaz. Dayanağı bulunan seçenek «ulaşılabilir» kökünün cevabıdır; dayanaksız kalan seçenek «ulaşılamaz» kökünün. Dayanak bulmak için parçanın kelimelerini aramak yetmez; seçenek parçanın söylediğinden fazlasını iddia ediyorsa dayanağı yoktur.

Bu fazlalığa aşırı yorum diyoruz. Aşırı yorumlu seçenek üç kılıkta gelir. Birincisi genişletmedir: parça «bazı inançlar» diyor, seçenek «bütün inançlar» diyor. İkincisi sertleştirmedir: parça «yetmez» diyor, seçenek «değersizdir» diyor. Üçüncüsü ad eklemedir: parça bir görüşü anlatıyor, seçenek o görüşü belirli bir filozofun savunduğunu ileri sürüyor. Parçada ne o filozofun adı ne de ona özgü bir kavram geçiyorsa, bu ad parçadan çıkarılamaz; senin bilgindir.

Tür 4: Hangi itiraz bu görüşü zayıflatır?

İtiraz soruları iki adımla çözülür. Önce parçadaki görüşü tez ve gerekçe diye ikiye ayır. Sonra seçeneklere sor: bu cümle doğru olsaydı, tez ya da gerekçe sarsılır mıydı? Görüşe yöneltilen itirazın tek ölçütü budur. Seçeneklerin bir kısmı aslında görüşü destekler, bir kısmı konuyla ilgisiz bir doğruyu söyler, bir kısmı da görüşü savunan kişinin kendisini hedef alır. Sıfırdan Başla bölümünde gördüğün gibi, kişiye yönelen söz bir itiraz yerine geçmez.

Güçlü itirazların sık görülen bir biçimi, görüşü kendi ölçütüyle sınamaktır. «Herkes kendi yargısının ölçüsüdür» diyen birine, bu cümleyi yanlış bulan kişinin yargısının da aynı ölçütle doğru sayılması gerektiği hatırlatılabilir. Bir başka biçim karşı örnektir: genel bir yargı tek bir aykırı durumla sarsılır.

Tür 5: İki parçanın ortak ve ayrılan yönü

İki parça verildiğinde önce her birini tek cümleye indir. Ardından kökün ne istediğine bak. Ortak yön soruluyorsa doğru seçenek iki cümlede de karşılığı bulunan iddiadır; yalnız birinde geçen bir özellik ne kadar doğru olursa olsun ortak sayılmaz. Ayrılan nokta soruluyorsa aynı soruya verilen farklı cevabı ara: iki düşünür de hazdan söz edebilir, ama biri bireyin dinginliğini, öteki toplumun toplam mutluluğunu ölçüt alır. Ayrılık, konunun farklı olmasında değil, aynı soruya verilen cevabın farklı olmasındadır.

Tür 6: Boşluk doldurma ve akışı bozan cümle

Bu tür, Türkçe paragraf becerisiyle felsefe bilgisinin buluştuğu yerdir. Kavram, argüman ve eleştiri dersinde öncülü haber veren bağlaçları («çünkü», «-dığı için») ve sonucu getirenleri («öyleyse», «demek ki») tanımıştın. Boşluk sorusunda boşluktan önceki ve sonraki cümleye bak: önce gelen bir gerekçeyse boşluk çoğu zaman sonucu ister; sonra gelen bir açıklamaysa boşluk açıklanan iddiayı ister. Akışı bozan cümle sorusunda ise konu benzerliği aldatır: aynı akımdan, hatta aynı filozoftan söz eden bir cümle de zinciri koparabilir. Ölçüt, cümlenin bir öncekinden çıkıp bir sonrakine yol açıp açmadığıdır.

Tuzaklara karşı önlemler

Olumsuz kök. «Değinilmemiştir», «çıkarılamaz», «bağdaşmaz» gibi köklerde zihin alışkanlıkla parçaya uyan seçeneği arar. Kökteki olumsuzluğu daire içine al ve her seçeneğin yanına bir artı ya da eksi koy; aradığın tek eksidir.

Aşırı yorum. Seçenekteki «her», «hiçbir», «yalnızca», «asla» sözcükleri parçada da aynı güçle geçiyor mu? Geçmiyorsa seçenek parçayı aşmıştır.

Anahtar kelime. Parçada geçen bir sözcük, adaşı olan akımı çağırır: «eleştiri» kritisizmi, «şüphe» septisizmi, «deney» empirizmi, «fayda» faydacılığı. Oysa Kant'ın kritisizmi, aklın kendi sınırlarını yargılamasıdır; bir parçanın gelenekleri sorgulamaktan söz etmesi onu kritisizm yapmaz. Sözcüğü gördüğünde dur ve sor: parça bu akımın asıl iddiasını da söylüyor mu?

Metin çözümü

Bilginin kaynağını tartışan bir düşünür şöyle diyebilir: «Gözlerimizi açtığımız anda dünya renkler, sesler ve dokular olarak üstümüze gelir; bu malzeme olmasa hiçbir şey bilemezdik. Ama malzeme kendiliğinden düzen kazanmaz. Onu önce ve sonra diye sıraya koyan, birini ötekinin nedeni olarak bağlayan şey, zihnin deneyden önce taşıdığı kalıplardır.»

• Kök: Parçadaki görüşün hangi akıma ait olduğu soruluyor. Bu birinci türdür; ad aranacak.
• Tuzak sözcük: İlk cümle duyuların getirdiği malzemeyi öne çıkarıyor. «Deney» izi empirizmi, dolayısıyla Locke'u çağırır.
• İkinci ipucu: «Ama» bağlacından sonra parça yön değiştiriyor: malzemeye düzen veren, deneyden önce gelen kalıplar. Empirist bir düşünür zihne böyle kalıplar tanımaz.
• Birleştirme: Malzemenin deneyden, düzenin zihinden gelmesi, bilginin akıl ile deneyin ortak ürünü olduğu görüşüdür. Akım kritisizm, ad Kant.
• Komşuyu eleme: Rasyonalist bir düşünür de doğuştan ilkelerden söz eder; ama parçanın ilk cümlesi deney olmadan hiçbir şeyin bilinemeyeceğini söylüyor. Bu ifade rasyonalizmle değil Kant'la bağdaşır.

Bu parçada «eleştiri» sözcüğü hiç geçmiyor, ama doğru cevap kritisizm. Kanca'daki Barış'ın başına gelenin tersi: sözcük yok, görüş var.

Kampın ritmi ve sıradaki adım

Bu altı türü ayrı ayrı çalışmak ilk adımdır; sınav onları karışık sıralar ve her birine aynı süreyi tanımaz. Bir sonraki derste türler bir arada, süre altında çözülecek: hangi sorunun ilk turda geçilip hangisine sonra dönüleceği, bir yanlışın bilgi eksiğinden mi okuma hatasından mı doğduğu ve bu ayrımın tekrar planını nasıl değiştirdiği orada sınanacak.

Örnek 1 — Görüşün sahibi

Soru: Sanatın yaratım olduğunu savunan bir düşünür şöyle diyebilir: «Ressam fırçayı eline aldığında iş çoktan bitmiştir; tablo, iç dünyasında beliren imgenin dışarıya taşınmasından ibarettir. Görüntüyü içte kavramak ile onu dile getirmek ayrı iki adım değildir.» Bu parçadaki görüş hangi düşünüre aittir?

• A) Hume
• B) Schiller
• C) Croce
• D) Aristoteles
• E) Platon

Çözüm: Eserin içte tamamlanması ve kavrayış ile dışa vurumun tek bir edim sayılması, sezgi ile ifadeyi özdeşleştiren Croce'nin izidir. Platon ve Aristoteles sanatı taklitle, Schiller oyunla açıklar; Hume ise güzelin seyredende olduğunu tartışır, sanatın nasıl doğduğunu değil. Cevap: C.

Örnek 2 — Çıkarılabilecek yargı

Soru: Ödev etiğini savunan bir düşünür şöyle diyebilir: «Komşusunun pazar filelerini taşıyan biri, karşılığında takdir bekliyorsa iyi bir şey yapmış görünür. Ama bu davranışın ahlaki değeri, onu yalnızca yapılması gerektiği için yapmasından gelir.» Bu parçadan hangi yargıya ulaşılabilir?

• A) Takdir bekleyen herkes kötü bir insandır.
• B) Ahlaki değer, eylemin arkasındaki niyete bağlıdır.
• C) Komşuya yardım etmek ahlaken yanlıştır.
• D) Bir eylemin değeri doğurduğu hazla ölçülür.
• E) İnsanlar hiçbir zaman ödev bilinciyle davranmaz.

Çözüm: Dayanak eşlemesi yapılırsa yalnız B'nin parçada karşılığı vardır: değer, yapılması gerektiği için yapılmaktan gelir. A ve C parçayı sertleştirir; parça takdir bekleyenin kötü olduğunu ya da yardımın yanlış olduğunu söylemiyor. D hazcı bir ölçüt getirir, E ise genellemeyle parçayı aşar. Cevap: B.

Örnek 3 — İtiraz

Soru: Sanatı taklit olarak gören bir düşünür şöyle diyebilir: «Duyularla gördüğümüz nesneler zaten asıllarının kopyasıdır. Ressam bu kopyayı bir kez daha kopyaladığına göre, eseri gerçeklikten iki basamak uzaktır.» Bu görüşe yöneltilebilecek en güçlü itiraz hangisidir?

• A) Ressamların çoğu yoksul yaşamıştır.
• B) Nesneler gerçekten de kusurlu kopyalardır.
• C) Eski çağlarda resim yaygın bir sanat değildi.
• D) Bu görüşü savunanlar sanattan hoşlanmaz.
• E) Hiçbir nesneyi kopyalamayan sanat dalları da vardır; bu görüş onları açıklayamaz.

Çözüm: Tez, bütün sanatın kopyanın kopyası olduğudur; E bu genellemeye bir karşı örnek getirir. B görüşün öncülünü destekler, A ve C konu dışıdır, D görüşü değil savunanları hedef alır. Cevap: E.

Örnek 4 — İki parçanın ayrıldığı nokta

Soru: I. parça: «Güzellik, onu algılayan kimse olmasa da varlığını sürdüren, değişmez bir ölçünün yansımasıdır.» II. parça: «Bir ezgiyi biri dokunaklı bulur, öteki sıkıcı; güzellik, onu dinleyenin zihninde doğar.» İki parçanın ayrıldığı nokta hangisidir?

• A) Sanatın topluma yararlı olup olmadığı
• B) Güzelin seyredenden bağımsız olup olmadığı
• C) Sanatçının özgür olup olmadığı
• D) Müziğin bir sanat dalı olup olmadığı
• E) Doğanın sanattan üstün olup olmadığı

Çözüm: İki parça da aynı soruya cevap veriyor: güzel nerededir? Birincisi onu algılayandan bağımsız bir ölçüye bağlar, ki bu Platon'un nesnelci çizgisidir; ikincisi seyredenin zihnine yerleştirir, ki bu Hume'a atfedilen öznelci çizgidir. Öbür seçenekler parçalarda tartışılmıyor. Cevap: B.

• Parçadan önce seçenekleri okumak. Seçeneklerdeki adlar parçayı okurken zihni yönlendirir; kök ve parça bittikten sonra seçeneğe geçilir.
• Sözcüğü akım sanmak. «Eleştiri», «şüphe» ya da «deney» geçen bir parça, o sözcüğün adaşı olan akımın asıl iddiasını söylemiyorsa o akıma ait değildir.
• Parçayı genişletmek. «Bazı», «çoğu zaman», «yetmez» gibi ölçülü sözleri «her», «asla», «değersiz» diye okuyan seçenek aşırı yorumdur.
• Destekleyen cümleyi itiraz sanmak. Görüşün konusuyla ilgili her cümle ona karşı değildir; doğru olduğunda tezi ya da gerekçeyi sarsması gerekir.
• Tek parçadaki özelliği ortak saymak. İki parçalı sorularda seçenek, iki parçanın ikisinde de dayanak bulmalıdır.