Karma deneme kampı

Doruk, Din Kültürü yerine ek felsefe sorularını işaretleyen bir öğrenci; kitapçığında felsefe on soru tutuyor. Cumartesi denemesinden yedi doğruyla çıkıyor ve sonuç kâğıdının kenarına «felsefe idare eder» yazıp kapatıyor. Akşam annesi kâğıdı görüp üç yanlışı sorunca açıp bakıyor. Birinde «alışkanlık» sözcüğü geçen paragrafı Locke'a vermiş. Ötekinde kök «değinilmemiştir» diyormuş, o ise metinde okuduğu ilk fikri işaretlemiş. Üçüncüsünde Gorgias ile Pyrrhon'u karıştırmış; ikisini aynı kartta hiç karşılaştırmamış. Üç yanlışın üçü de «biraz daha felsefe çalışayım» kararıyla düzelmiyor: biri bir karttaki satırı, biri okuma alışkanlığını, biri bilgi felsefesinin bir dersini istiyor. Denemenin asıl verimi puanda değil, o akşamki on dakikalık bakışta saklı.

• Felsefe sorularını kitapçıkta tanıyıp kendine bir süre bütçesi ve çözüm sırası kurarsın.
• Akademinin bütün modüllerinden karışık gelen soruları filozof-görüş ipuçlarıyla eleyerek çözersin.
• Deneme sonrasında her yanlışı modülüne ve hata türüne bağlayıp tek bir onarım adımı yazarsın.
• Sınavdan önceki günlerde filozof kartlarını yanlış listene göre önceliklendirerek tekrar edersin.

Felsefe kitapçığın neresinde, ne kadar yer tutar?

Akademinin kaynağı sınav hakkında iki şey söyler. TYT'de felsefenin payı 5 sorudur; Din Kültürü soruları yerine ek felsefe sorularını seçen adaylar 5 soru daha cevaplar. Felsefe grubunun içinde de AYT'nin felsefe soruları bulunur. Bunun ötesindeki her rakam (dakika, eşik, deneme sayısı) bu dersin önerisidir, sınavın kuralı değildir.

Felsefe soruları kendine ait bir saatle gelmez; bulunduğu testin ortak süresinden pay alır. Bu yüzden ilk karma denemede bir ölçüm yap: felsefe sorularına başlarken ve bitirirken saate bak, aradaki süreyi not et. İkinci denemede bu süreyi bir bütçe gibi kullan. Bütçeyi aşan tek bir paragraf, kitapçıkta senden sonra gelen soruların dakikasını yer. Doruk'un on sorusu için kendi ölçtüğü süre, sınav günü başka bir öğrencinin önerisinden daha güvenilir bir pusuladır.

Kampın soru havuzu

Karma denemeler akademide işlenmiş bütün modüllerden soru çeker: sorudan başlayan felsefe ve tanı testi, Sıfırdan Başla dersleri, FL01 felsefeyi tanıma, FL02 bilgi, FL03 varlık, FL04 ahlak, ardından FL05'ten FL08'e uzanan dört kısa modül: estetik, din felsefesi, siyaset felsefesi ve bilim felsefesi. Bir denemede arkhe sorusunun hemen ardından genel irade, onun ardından yanlışlanabilirlik gelebilir. Sıralamanın karışık olması bilerek seçildi: modül sırasıyla çalışan zihin, «bu bölümde ahlak soruları vardı» diye bir beklenti kurar ve paragrafı o beklentiyle okur. Karışık sıra bu desteği elinden alır, sınavın kendisi de konuları başlık başlık sunmaz.

Türü tanı, çözümü ona göre seç

Felsefe sorularının bir kısmı doğrudan bilgi ister (arkheyi su sayan düşünür kim?), bir kısmı iki komşu kavramı ayırmanı bekler (deizm mi, panteizm mi?), en büyük pay ise kısa bir metinden görüş tanımaktır. Paragraf sorularının türlerini ve her birinin çözüm rutinini bir önceki derste ayrıntısıyla çalıştın; burada yalnız bir karar önemli: soruyu gördüğünde hangi türden olduğunu bir bakışta söyleyebilmek. Bilgi sorusu ya hemen gelir ya gelmez; üstünde beklemek sonucu nadiren değiştirir. Kavram ayırma sorusu, iki akımın sınır çizgisini bilene hızlı açılır. Paragraf sorusu ise en uzun okuma süresini ister ve en çok puanı da o getirir.

Eleme: ele veren ifadeyle seçenek düşürmek

Felsefede eleme, doğru filozofu bulmadan önce yanlış olanları dışarıda bırakmaktır. Bunun en güçlü aracı, her görüşün paragrafta bıraktığı izdir. Aşağıdaki tablo, modüllerden seçilmiş birkaç düşünürün izini topluyor:

Eleme sırası şudur: önce paragrafın hangi alanın sorusunu tartıştığını söyle; değişimden söz eden bir metin varlık felsefesine, devletin dayanağından söz eden bir metin siyasete aittir. Sonra son sütundaki sözlerden birini metinde ara. Alanı tutmayan seçenekler ilk elde, sözü tutmayanlar ikinci elde düşer.

Metin çözümü: iki modülün kesiştiği paragraf

Karma denemede bazı paragraflar iki modülün sınırında durur. Ahlakın kaynağını akılda arayan bir düşünürün ağzından şöyle bir paragraf kurulabilir:

Bir tüccar, müşterisini kandırmanın ününe zarar vereceğini hesapladığı için dürüst davranıyorsa yaptığı iş doğrudur ama ahlaki bir değer taşımaz. Değeri veren, kazanç hesabı değil, eylemin her akıl sahibi için bir yasa olabilecek bir ilkeye uyularak yapılmasıdır. Bu yasayı deneyden öğrenmeyiz; aklın kendisi koyar.

Önce alanı adlandır: metin bir eylemi değerli kılan şeyi soruyor, ahlak sorusu. İkinci adımda ipuçlarını işaretle: «kazanç hesabı değil», «her akıl sahibi için bir yasa», «deneyden öğrenmeyiz». Üçüncü adımda akımı söyle: değeri sonuçta değil ilkede arayan görüş ödev etiğidir; düşünür Kant'tır. Son adımda çeldiricileri düşür: faydacılık eylemi sonucunun sağladığı yararla tartar, metin ise sonucu açıkça dışarıda bırakıyor; hazcılık hazzı ölçü alır, metinde hazdan hiç söz edilmez. «Deneyden öğrenmeyiz» ifadesi bilgi felsefesinden tanıdık gelmeli: a priori ayrımını bilen öğrenci, bu paragrafı ahlak ve bilgi kartlarının ikisinden birden tanır.

İki turda ilerlemek

Kitapçıkta felsefe sorularına geldiğinde ilk geçişte yalnız hemen cevabı gelen bilgi sorularını ve tek ipucuyla açılan paragrafları işaretle. Aklında iki filozof arasında gidip gelmeye başladığın her soruya bir işaret koy, elediğin seçeneklerin üstünü çiz ve devam et. İlk geçiş bittiğinde işaretli sorulara dön. Çoğu zaman araya giren başka bir soru, aradığın kavramı hatırlatmış olur: genel irade sorusunu çözerken Hobbes'un mutlak egemenini düşünmüş olmak, iki soru önce bıraktığın sözleşme paragrafını aydınlatabilir. Elediğin seçenekleri çizmiş olman, ikinci geçişte aynı okumayı baştan yapmanı önler.

Denemeden sonra: her yanlışa bir ad

Denemenin en verimli dakikaları, cevap anahtarı geldikten sonra başlar. Tanı testinde felsefeye özgü hata türlerini tanımıştın: filozof-görüş kayması, kavram karışıklığı, ipucunu kaçırma, olumsuz kökü atlama, aşırı yorum; bunların dışında kalan yanlış ise düz bilgi eksiğidir. Bu türler iki aileye toplanır. Kayma ve kavram karışıklığı eşleştirme hatasıdır: bilgi kafandadır ama yanlış kişiye ya da yanlış akıma bağlanmıştır. İpucunu kaçırma, olumsuz kök ve aşırı yorum okuma hatasıdır: bilgi de eşleştirme de yerindedir, metin eksik ya da fazla okunmuştur. Bilgi eksiği ise ayrı durur ve ancak ilgili dersin kendisiyle kapanır. Her yanlış soruyu bir satıra yaz, yanına modülünü ve hata türünü ekle, son sütuna tek bir iş koy. Doruk'un tablosu şöyle olabilir:

Tablonun değeri birikiminde. İki üç denemenin satırları alt alta geldiğinde hangi modülün, hangi hata türünün tekrarladığı kendiliğinden görünür. Satırların çoğu tek bir modülde toplanıyorsa eksik bilgidedir ve o modülün derslerine dönülür. Satırlar modüllere dağılmış ama hep aynı hata türünde birikiyorsa sorun konu değil okumadır; konu kitabını yeniden açmak orada zaman kaybettirir.

Son günler: kartları yanlış listesine göre çevirmek

Sınava birkaç gün kala yeni bir konu açmak yerine filozof kartlarına dön. Filozof-görüş eşleştirme dersinde kurduğun kartları baştan sona aynı ağırlıkla çevirmek yerine, yanlış tablonda adı geçen düşünürlerle başla. Locke'u yanlış verdiysen yalnız onun kartını değil, onunla karıştırdığın Hume'un kartını da çıkar; kayma hep iki kişinin arasında olur. Her kartta görüşü söylemek yetmez, son sütundaki ele veren sözü yüksek sesle tekrar et, çünkü sınavda seni bekleyen düşünürün adı değil, onu ele veren cümlesidir. Son gün yalnız çok karıştırdığın çiftlere bak ve yeni bir deneme çözme.

Yolun sonunda

Felsefe yolculuğunun son durağı bu deneme. Akademiye bir soruyla girmiştin: felsefe neden sorularla başlar? Merakın, şüphenin ve hayretin bir sorunun kapısını nasıl araladığını gördün; «neden?» diye sormayı, bir kavramı tanımlamayı, bir argümanın öncülünü sonucundan ayırmayı öğrendin. Felsefeyi tanıma modülünde onu bilimden, dinden ve sanattan ayıran nitelikleri çalıştın. Bilgi felsefesinde aklı, deneyi ve sezgiyi kaynak sayan düşünürleri birbirinden ayırdın; varlık felsefesinde arkhe arayan ilk filozoflardan idealizme, materyalizme ve düalizme yürüdün. Ahlakta hazdan ödeve, özgürlük tartışmasından evrensel yasa sorusuna uzanan görüşleri tarttın. Sanatın taklit mi yaratım mı olduğunu, Tanrı'nın varlığına ilişkin argümanları, devletin nereden doğduğunu ve bilimin kendini nasıl sınadığını gördün. Derece kampında da bu bilgileri kartlara, paragraf okumalarına ve şimdi karışık bir denemeye taşıdın. Felsefe dersinde öğrendiklerinin sınavdaki karşılığı belli; ama bir görüşü gerekçesiyle dinleyip kendi kanaatinden ayırabilmek, kitapçık kapandıktan sonra da seninle kalacak bir alışkanlık.

Örnek 1 — Doğa durumundan çıkış

Soru: Bir düşünüre göre insanların bir arada yaşadığı ilk durumda kimsenin canı güvende değildir; herkes kendini korumak için ötekinden korkar. Bu korkudan kurtulmanın tek yolu, herkesin sınırsız yetkisini bölünmez ve geri alınamaz bir egemene bırakmasıdır. Paragraftaki görüş hangi düşünüre aittir?

• A) Locke
• B) Farabi
• C) Hobbes
• D) Rousseau
• E) Aristoteles

Çözüm: Alan siyaset felsefesi, konu devletin kaynağı. İpuçları «korku», «güvenlik», «bölünmez ve geri alınamaz egemen»; bunlar FL07'de Hobbes'un sözleşmesini ele veren sözlerdir. Locke'ta doğa durumu barışa daha yakındır ve insanlar haklarının tamamını devretmez; Rousseau egemenliği halka, genel iradeye bağlar. Aristoteles ile Farabi devleti bir anlaşmanın değil, insanın tek başına yetmeyen toplumsal doğasının sonucu sayar. Cevap: C.

Örnek 2 — Olumsuz kök ve hazcılık

Soru: Mutluluğun bedende acının, ruhta kaygının bulunmamasından ibaret olduğunu, bu yüzden ölçülü yaşamak ve ölüm korkusundan kurtulmak gerektiğini savunan bir görüşle aşağıdakilerden hangisi bağdaşmaz?

• A) Hazzın iyi sayılması
• B) Ruhun dinginliğinin amaç edinilmesi
• C) Gelecekte acı getirecek hazlardan kaçınılması
• D) Ölüm korkusunun yaşamın huzurunu bozduğu
• E) En yoğun bedensel hazzın anında aranması gerektiği

Çözüm: Kökteki «bağdaşmaz» sözcüğü, metinle uyuşmayan tek seçeneği istiyor. Paragraf FL04'teki Epikuros'u anlatıyor: ataraksia, yani ruhun dinginliği. Hazcı olduğu için A uyar; B, C ve D metnin içinden çıkar. Anlık ve yoğun bedensel hazzı öne çıkaran görüş Aristippos'a aittir ve ölçülülük vurgusuyla çatışır. Cevap: E.

Örnek 3 — Yanlışın adını koymak

Soru: Bir öğrenci, «nedensellik dediğimiz bağı hiçbir zaman gözlemleyemeyiz; olayların ardışıklığına alışmış zihnimiz o bağı kendisi kurar» diyen bir paragrafı empirizme bağlamış, ama düşünür olarak Locke'u işaretlemiştir. Bu yanlış hangi hata türüne girer ve hangi düzeltme önerilir?

• A) Filozof-görüş kayması; Locke ile Hume'u aynı kartta ele veren sözleriyle karşılaştırmak
• B) Olumsuz kökü atlama; kökü daire içine almak
• C) Aşırı yorum; metne yeni bilgi eklememek
• D) Kavram karışıklığı; rasyonalizm ile empirizmi ayırmak
• E) Bilgi eksiği; bilgi felsefesini baştan okumak

Çözüm: Öğrenci akımı doğru bulmuş: paragraf deneyci. Yanlış olan, görüşün bağlandığı düşünür. «Alışkanlık» ve nedenselliğin gözlemlenemeyişi FL02'de Hume'un işaretidir; Locke ise «boş levha» ile anılır. Akım doğru, kişi yanlış olduğunda hata türü kaymadır. Bütün modülü baştan okumak bu yanlış için gereğinden büyük bir ilaçtır. Cevap: A.

Örnek 4 — Anlamsız mı, yanlış mı?

Soru: Viyana Çevresi'nin mantıkçı pozitivistlerine göre «Evrenin görünmeyen bir amacı vardır» önermesi nasıl nitelenir?

• A) Deneyle yanlışlandığı için yanlıştır.
• B) Hiçbir gözlemle doğrulanamadığı için anlamsızdır.
• C) Akıl yoluyla kanıtlandığı için doğrudur.
• D) Çoğunluk kabul ettiği için doğrudur.
• E) İşe yaradığı ölçüde doğrudur.

Çözüm: FL08'de doğrulanabilirlik ilkesi, bir önermenin anlamlı olmasını deneyle doğrulanabilir olmasına bağlar. «Görünmeyen amaç» için bunu sağlayacak bir gözlem kurulamaz; bu yüzden önerme mantıkçı pozitivistlerce yanlış değil, anlamsız sayılır. A, önermenin bir gözlemle sınanıp çürütüldüğünü varsayar, Popper'ın ölçütünü andırır; E pragmatik doğruluğun ölçütüdür, D uzlaşımı çağrıştırır. Cevap: B.

• Akımı doğru bulup düşünürde durmamak. Empirizmi seçmek Locke ile Hume arasındaki kararı vermez; ele veren söz düşünürü ayırır.
• Karışık sırayı modül sırası gibi okumak. Önceki soru ahlaktan diye sonraki paragrafa ahlak gözüyle bakmak, siyaset metnini ödev etiğine çevirebilir.
• Bütün yanlışlara «daha çok çalış» demek. Okuma hatası konu tekrarıyla kapanmaz; hata türü yazılmadan onarım seçilemez.
• Kendi kanaatini düşünürün görüşü sanmak. Din, siyaset ve ahlak paragraflarında soru senin görüşünü değil, metindeki görüşün kime ait olduğunu sorar.
• Son günlerde yeni konu açmak. Kart tekrarı yanlış listesinden başlamazsa, sık karıştırılan çiftler sınav gününe dokunulmadan gider.