Hikâye ve roman nasıl okunur?

Lalin, dergide okuduğu kısa bir hikâyeyi teneffüste özetlerken «Yazar çocukken dedesinin saatini kırmış, sonra yıllarca saklamış» dedi. Hikâye baştan sona «ben» diye anlatılıyordu; Lalin'e göre o «ben» elbette yazarın kendisiydi. Kutlay dergiyi açıp yazarın tanıtım satırlarını gösterdi: otuzlu yaşlarında bir kadın. Hikâyeyi anlatan ise torunlarına seslenen yaşlı bir adamdı. Lalin yine de ikna olmadı. O akşam yedi yaşındaki kardeşi Kurtcan, plastik dinozorunu halının üstünde yürütürken sesini kalınlaştırdı: «Ben bu ormanın en yaşlısıyım, bütün nehirleri bilirim.» Salondaki kimse Kurtcan'ın gerçekten ormanın en yaşlısı olduğunu düşünmedi. Çocuk, oyuncağına kendi sesini ödünç vermişti. Lalin, dergideki yazarın da yaşlı adama aynı biçimde bir ses ödünç verdiğini o an fark etti.

• Bir anlatı parçasında serim, düğüm ve çözüm bölümlerini olaylar arasındaki sebep-sonuç bağına bakarak ayırırsın.
• Başkahramanı, yardımcı kişileri, başkahramanın isteğini ve o isteğin önündeki engeli belirlersin.
• Anlatıcının türünü ve bakış açısını kişi eklerinden ve anlatıcının neyi bilip neyi bilemediğinden çıkarırsın.
• Zamanı, mekânı, çatışmayı ve temayı metinden alınmış bir ipucuyla gösterirsin.

Elimizdeki parça

«Edebiyat neden var?» dersinde edebiyatın başkasının yerine geçme işini, «Şiir nasıl okunur?» dersinde ise dizeyi sesli okuyup imgeyi yakalamayı konuşmuştuk. Düzyazı anlatıda okurun elindeki malzeme değişir: artık zamanın içinde ilerleyen olaylar, onları yaşayan insanlar ve onları bize aktaran bir ses vardır. Bütün kavramları tek bir kısa parçanın üzerinde çalıştıracağız. Parça bu ders için yazıldı, kimseye ait değildir:

Kenter Usta dükkânın kepengini her sabah yedide kaldırırdı. O sabah eşikte, avucunda durmuş bir cep saati tutan küçük bir kız bekliyordu. «Dedemindi,» dedi Lemiye, «annem satalım diyor.» Saatin satılmasını istemiyordu, ama annesine karşı çıkamamıştı. Usta saati çevirdi; kapağın içindeki çiziği görünce elleri bir an durdu. Kırk yıl önce bu saati kendi elleriyle onarmış, çiziği de o gün tornavidası kayınca açmıştı. Saatin sahibi gençliğinin en yakın arkadaşıydı. Lemiye ustanın sessizliğini yanlış anladı: saatin para etmediğini sandı, yanakları kızardı. Dar dükkânda yüzlerce saatin tıkırtısı birbirine karışıyordu. Kenter Usta sonunda saati tezgâha bıraktı. «Satmayın,» dedi. «Pazartesi gel, çalışır hâlde alırsın. Ücreti yok; dedenle hesabımız çoktan kapandı.»

Hikâye ile roman arasındaki farkı şimdilik sezgiyle tutalım: hikâye genellikle tek bir olay ya da durum çevresinde az sayıda kişiyle kısa tutulur; roman ise çok kişiyi, birbirine bağlanan pek çok olayı ve daha geniş bir zamanı taşır. Aşağıdaki okuma soruları ikisinde de aynı işi görür.

Olay örgüsü: olayları birbirine ne bağlıyor?

Olay örgüsü, anlatıdaki olayların birbirine bağlanma biçimidir. Ders kitapları onu üç bölüme ayırır. Serimde kişiler, yer ve başlangıçtaki durum tanıtılır: sabah açılan dükkân, saatini satmaya getirilmiş bir kız. Düğümde bir sorun gerilim yaratır: usta saati tanır, susar; kız bu sessizliği yanlış okur ve saatin kaderi belirsizleşir. Çözümde gerilim bir sonuca bağlanır: usta saatin satılmamasını söyler ve onu parasız onarmaya karar verir.

Olay örgüsünü bir olaylar listesinden ayıran şey sebep-sonuç bağıdır. Olayların arasına «ve sonra» koyabiliyorsan elinde yalnız bir sıra vardır; «bu yüzden» koyabiliyorsan bir örgü vardır. Usta çiziği gördü, bu yüzden elleri durdu; usta sustu, bu yüzden Lemiye utandı. Bir parçada olay örgüsü sorulduğunda olayları tek tek işaretle ve aralarına bu iki bağlaçtan hangisinin oturduğunu dene.

Kişiler: kim ne istiyor, önünde ne duruyor?

Anlatının merkezinde duran ve olayların çevresinde döndüğü kişiye başkahraman denir; ona eşlik eden, onu destekleyen ya da engelleyen öteki kişiler yardımcı kişilerdir. Bu parçada başkahramanı bulmak için kimin içinden geçenlere daha çok yer ayrıldığına ve kararı kimin verdiğine bak: kırk yıllık hatırayı taşıyan ve sonucu belirleyen Kenter Usta'dır. Lemiye ile hiç görünmeyen annesi yardımcı kişilerdir.

Bir kişiyi okumanın en verimli yolu iki soru sormaktır: Ne istiyor? Önünde ne duruyor? Lemiye saatin satılmamasını ister; engel annesinin kararı ve kendi çekingenliğidir. İstekle engel karşılaştığı yerde hikâyenin motoru çalışmaya başlar.

Kişiler derinlik bakımından da ayrılır. Lemiye'nin annesi tek bir cümleyle, tek bir yüzüyle görünür; ondan başka bir şey bilmeyiz. Kenter Usta'nın ise gizli bir geçmişi, sessiz bir iç dünyası vardır ve parçanın sonunda bir karar verir. Ders kitaplarında düz ve yuvarlak karakter diye adlandırılan ayrımın sezgisi budur: birinci tür tek bir özellikle görünüp değişmez, ikincisi çelişkileriyle ve değişebilmesiyle canlı bir insana benzer.

Zaman: olayların sırası ile anlatılış sırası

Anlatıda iki ayrı sıra izlenir. Olay zamanı, olayların gerçekte yaşandığı sıradır: önce kırk yıl önceki onarım ve çizik, sonra bu sabahki karşılaşma, en sonunda ustanın kararı. Anlatma sırası ise anlatıcının olayları bize verdiği sıradır: parça bu sabahla başlar, kırk yıl geriye gider, sonra yeniden dükkâna döner. Anlatının akışı içinde geçmişe yapılan bu sıçramaya geriye dönüş denir. Onu ele veren ipuçları zaman sözcükleri («kırk yıl önce», «o gün»), fiillerdeki «-mış/-mıştı» gibi daha geride kalmış bir geçmişi gösteren ekler ve hatırlamayı bildiren sözlerdir.

Anlatıcı, olaylarda geçen süreyi de dilediği uzunlukta anlatır. Kırk yıl tek cümleye sığar; ustanın elleri bir an durduğunda ise anlatı yavaşlar, dükkânın sesini dinletir. Bir anın uzatılması, okura o anın ağırlığını hissettirir.

Mekân: nerede ve hangi havada?

Mekân, olayların geçtiği yerdir. Kapalı yerler iç mekân (oda, dükkân, vapur kamarası), açık yerler dış mekân (sokak, tarla, iskele) olarak ayrılır. Mekân yalnız bir dekor sayılmaz; kişilerin ruh hâlini büyütür ya da onunla çatışır. Dar dükkânda birbirine karışan yüzlerce tıkırtı, Lemiye'nin utandığı sessiz anı daha da uzun ve sıkıntılı gösterir. Bir parçada mekân sorulduğunda yer adını bulmakla yetinme; o yerin hangi duyguyu çoğalttığını da ara.

Anlatıcı ve bakış açısı

Kancadaki Lalin'in yanılgısı buradadır. Yazar metni kaleme alan gerçek kişidir; anlatıcı ise metnin içinde konuşan sestir. Yazar bu sesi bir çocuğa, yaşlı bir adama, hatta bir ağaca verebilir. Anlatıcının türü kişi eklerinden ve zamirlerden anlaşılır. Bakış açısı ise anlatıcının nereden baktığını, dolayısıyla neyi bilebildiğini gösterir. Ders kitapları üç temel durumu adlandırır.

Saatçi parçası üçüncü kişiyle anlatılır ve hem ustanın kırk yıllık hatırasını hem Lemiye'nin yanlış tahminini bilir: her şeyi bilen anlatıcıdır. Aynı anı Lemiye'nin ağzından kurarsak sesin sınırları hemen görünür: «Kepenk kalkınca saati uzattım. Usta onu çevirdi ve uzun süre bir şey söylemedi. Saatin değersiz olduğunu düşündüm, yüzüm yandı. Ustanın o sessizlikte neyi hatırladığını ancak yıllar sonra öğrenecektim.» Kahraman anlatıcı ustanın içini göremez; son cümle de olayın yaşandığı an ile anlatıldığı an arasına yılların girdiğini gösterir. Gözlemci anlatıcıyla aynı an şöyle olurdu: «Eşikteki kız saati uzattı. Usta saati çevirip kapağın içine baktı ve uzun süre konuşmadı. Kızın yanakları kızardı.» Burada kızarmayı görürüz, nedenini öğrenemeyiz.

Çatışma ve tema

Çatışma, isteğin engelle karşılaştığı yerdir. İç çatışma kişinin kendi içindeki iki istek arasında kalmasıdır: Lemiye hem saati korumak ister hem annesine karşı çıkamaz. Dış çatışma kişinin dışındaki bir güçle karşılaşmasıdır; bu güç başka bir insan, bir topluluğun kuralları ya da fırtına, kar, sel gibi bir doğa olayı olabilir. Mehmet Rauf'un «Eylül»ünü ileride Servetifünun döneminde göreceksin; ders kitapları bu eseri psikolojik romanın Türk edebiyatındaki ilk örneği olarak anar. «Psikolojik» nitelemesi, böyle bir romanda ağırlığın kişilerin iç dünyasına kaydığını haber verir.

Tema, olayların çevresinde döndüğü duygu ya da düşüncedir ve bir iki sözcükle adlandırılır. Konu «bir saatçinin kendisine getirilen eski bir saati tanıması» ise tema, çizikten, sessizlikten ve «hesabımız çoktan kapandı» sözünden çıkan eski bir dostluğa vefadır. Temayı söylerken her zaman onu taşıyan bir ayrıntıyı gösterebilmelisin.

Okurken sorulacak sorular

Yeni bir hikâye ya da roman parçasıyla karşılaştığında kenara şu soruları yaz ve cevaplarının yanına metinden bir sözcük koy:

1. Kim anlatıyor? Kişi ekleri ne diyor, anlatıcı kimin içini görebiliyor?
2. Başkahraman kim, ne istiyor, önünde ne duruyor?
3. Olaylar arasına «bu yüzden» oturuyor mu? Serim nerede bitiyor, düğüm nerede çözülüyor?
4. Olaylar hangi sırayla yaşandı, hangi sırayla anlatıldı? Geriye dönüş var mı?
5. Olay nerede geçiyor ve o yer hangi duyguyu büyütüyor?
6. Çatışma kişinin içinde mi, dışında mı?
7. Bütün bu ayrıntılar hangi duygu ya da düşüncede buluşuyor?

Bu soruların hiçbiri bir türün adını bilmeyi gerektirmez. Olay hikâyesi ile durum hikâyesi ayrımı, roman türleri ve hikâyeciliğin farklı gelenekleri Tanzimat'ta roman ve Cumhuriyet dönemi hikâyesi derslerinde ayrıca işlenecek. Recaizade Mahmut Ekrem'in «Araba Sevdası», Halit Ziya Uşaklıgil'in «Mai ve Siyah» gibi eserleri okurken de aynı yedi soru elinin altında olacak.

Saatçi parçasının içinde kırk yıllık bir zaman vardı; ama her romanın kendisinin de bir doğum tarihi vardır. Türk edebiyatında romanın neden belli bir yüzyılda, gazetelerin çoğaldığı bir ortamda ortaya çıktığını düşünmek, metnin dışındaki zamana bakmayı gerektirir. Sonraki derste edebi dönemin ne demek olduğunu ve her dönemi doğuran tarihsel koşulları, Tarih akademisindeki olaylara bağlayarak inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Sesin sahibini bulmak

Soru: «Merdivenleri koşarak çıktım. Kapı aralıktı; içeriden babamın öksürüğü geliyordu. Adımlarımı yavaşlattım, ne diyeceğimi bilmiyordum.» Bu parçayı anlatan ses hangi türdendir?

• A) Bütün kişilerin içinden geçeni bilen anlatıcı
• B) Yalnız dışarıdan görüneni aktaran gözlemci
• C) Öksüren babanın kendisi
• D) Olayın içinde yer alan, «ben» diye konuşan kahraman anlatıcı
• E) Parçayı kaleme alan yazarın kendisi

Çözüm: «Çıktım», «yavaşlattım», «bilmiyordum» fiillerindeki birinci tekil kişi ekleri sesin olayların içindeki biri olduğunu gösterir. Anlatıcı babasının içinden geçeni değil, yalnız öksürüğünü aktarır; bu yüzden A olmaz. C babayı anlatıcı yapar, oysa «babamın» sözü babanın başka biri olduğunu gösterir. E, yazar ile anlatıcıyı karıştıran tuzaktır. Cevap: D.

Örnek 2 — Olay zamanını kurmak

Soru: «Leylek yuvası bu bahar boş kaldı. Lemiye bacaya bakarken geçen yazı hatırladı: yavrular ilk kez uçmaya kalkmış, biri bahçeye düşmüş, babası onu merdivenle yuvaya geri koymuştu.» Olayların yaşanış sırası hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Yuvanın boş kalması – yavrunun düşmesi – babanın onu yuvaya koyması
• B) Yavrunun düşmesi – babanın onu yuvaya koyması – yuvanın bu bahar boş kalması
• C) Babanın yavruyu yuvaya koyması – yavrunun düşmesi – yuvanın boş kalması
• D) Lemiye'nin bacaya bakması – yavrunun düşmesi – yuvanın boş kalması
• E) Yuvanın boş kalması – Lemiye'nin hatırlaması – yavruların doğması

Çözüm: Parça bu baharla açılır, «geçen yazı hatırladı» sözüyle geriye döner. Gerçek sırada önce geçen yaz yavru düşer, sonra babası onu yuvaya koyar, en son bu bahar yuva boş kalır. A anlatılış sırasını olay sırası sanır; C ve D geçen yazın olaylarını karıştırır; E parçada anlatılmayan bir olay ekler. Cevap: B.

Örnek 3 — Çatışmanın yeri

Soru: «Kani, arkadaşının sınavda kopya çektiğini görmüştü. Öğretmene söylerse dostluğu bitecekti; susarsa her gece aklına gelecekti. Kalemini çevirip duruyordu.» Bu parçadaki çatışma için hangisi doğrudur?

• A) Kani'nin kendi içinde iki seçenek arasında kaldığı bir iç çatışmadır.
• B) Kani ile öğretmen arasındaki açık bir tartışmadır.
• C) Kani'nin doğa koşullarıyla mücadelesidir.
• D) Parçada herhangi bir çatışma bulunmaz.
• E) Kani ile arkadaşı arasında yaşanmış bir kavgadır.

Çözüm: Parçada kimse kimseyle konuşmaz, kavga etmez; gerilim Kani'nin kafasında, «söylerse» ve «susarsa» diye kurulan iki seçenek arasındadır. B ve E metinde yaşanmayan bir karşılaşmayı, C ise olmayan bir doğa olayını varsayar. Cevap: A.

Örnek 4 — Bakış açısının sınırı

Soru: Saatçi parçası Lemiye'nin ağzından birinci kişiyle yeniden yazılırsa hangi bilgi metinde artık doğrudan verilemez?

• A) Lemiye'nin saati uzatması
• B) Ustanın uzun süre susması
• C) Lemiye'nin utanıp yüzünün yanması
• D) Ustanın «Pazartesi gel» demesi
• E) Ustanın saati kırk yıl önce onardığını o an hatırlaması

Çözüm: Kahraman anlatıcı kendi yaşadığını ve gördüğünü aktarabilir: uzattığı saati, ustanın sessizliğini, kendi utancını, ustanın sözlerini. Ustanın aklından geçen hatıra ise onun içindedir; Lemiye bunu o anda bilemez, olsa olsa sonradan öğrendiğini söyleyebilir. Cevap: E.

• Anlatıcıyı yazarla aynı saymak. «Ben» diyen ses, metni yazan gerçek kişi olmayabilir; yazar sesini bir çocuğa, yaşlı birine ya da bir hayvana verebilir.
• Üçüncü kişili her anlatıcıyı her şeyi bilen sanmak. Üçüncü kişiyle anlatan ses kimsenin içine girmiyor, yalnız davranışları aktarıyorsa gözlemcidir; ayırt edici olan zamir değil, anlatıcının neyi bildiğidir.
• Anlatılış sırasını olayların yaşanış sırası sanmak. Geriye dönüşlü bir parçada ilk okunan olay en önce yaşanmış olay değildir; «yıllar önce», «hatırladı», «-mıştı» gibi ipuçlarını kaçırma.
• Konuyu temayla karıştırmak. «Saatçinin eski bir saati tanıması» bir konudur; «vefa» temadır. Soru seçenekleri bu iki kavramı çoğu kez birbirinin yerine koyar.
• Dış görünüşü iç çatışma sanmak. İki kişi aynı odada sessizce oturuyor diye çatışma iç çatışma olmaz; kişinin kendi içinde iki isteğin çekiştiği bir ipucu gerekir.