Şiir nasıl okunur?

Iraz ders kitabındaki dörtlüğü otobüste, içinden ve beş saniyede okudu: «İncecikten bir kar yağar / Tozar Elif Elif diye / Deli gönül abdal olmuş / Gezer Elif Elif diye». Sayfanın kenarına kurşun kalemle «anlamsız» yazdı; kar neden birinin adını söylesin? Akşam gözleri iyi seçmeyen babaannesi aynı sayfayı ona okuttu. Iraz bu kez yüksek sesle ve ağır ağır okudu. Babaannesi «tozar» sözcüğünde onu durdurdu: rüzgâr ince karı yerden kaldırıp savuruyordu. İkinci okuyuşta Iraz bir resim gördü: savrulan karın içinde, aynı adı tekrarlayarak dolaşan biri. Sayfadaki sözcüklerin hiçbiri değişmemişti. Değişen, Iraz'ın onlarla geçirdiği zamandı ve kenardaki «anlamsız» notu silindi.

• Bir şiiri sesli ve yavaş okuyup dizelerdeki duraklamaları, ses tekrarlarını fark edersin.
• Devrik ya da eksik öğeli dizeleri düz bir cümleye çevirerek dize dize anlamı açarsın.
• Dizelerdeki imgeleri bulup hangi duyuya seslendiklerini belirlersin.
• Şiirin konusunu, söyleyen kişisini ve duygu tonunu adlandırıp her yorumunu bir dizeyle gerekçelendirirsin.

Hızlı okumak şiiri neden susturur?

Bir gazete haberini hızla taramak işe yarar: haber, bilgiyi ilk cümleye yığar. Şiir ise anlamını dizelere, seslere ve boşluklara dağıtır. Kancadaki dörtlükte «Elif Elif diye» iki kez gelir; göz bunu bir tekrar sayıp geçer, kulak ise onu bir çağrı gibi duyar. Bu derste bir şiire altı adımla yaklaşacağız: sesli okumak, dizeyi düz cümleye çevirmek, imgeleri toplamak, konu ile temayı ayırmak, konuşanı ve tonunu belirlemek, her yorumu metne bağlamak. Adımların sırası katı bir kural sayılmaz; ama ilk ikisi atlanınca sonrakiler havada kalır.

Birinci adım: sesli ve yavaş okumak

Şiirin ilk okuru kulaktır. Halk şiiri yüzyıllarca sazla, ezgiyle, ağızdan ağıza yaşadı; divan şiirinin bir bölümü de bestelenip söylendi. Dizeyi sesli söylediğinde nerede soluklandığını fark edersin. «İncecikten / bir kar yağar» derken dil kendiliğinden ortada bir an bekler. Bu bekleyişin bir adı ve hesabı var: hece ölçüsü ve durak. Onları Şiir Bilgisi modülünde sayarak öğreneceğiz; şimdilik kulağının bu ritmi zaten yakaladığını bilmen yeter.

Sesli okumanın ikinci kazancı ses tekrarlarıdır. Ahmet Haşim'in «Merdiven» şiirindeki ilk üç dizeyi yavaşça söyle:

Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,

Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...

«Ağır ağır» sözü yalnız bir hızı bildirmez, okuyanı da yavaşlatır. Dilin ikinci kez aynı sözcüğe dönmesi, merdivenin her basamağında bir mola gibi işler. Ses ile anlamın böyle buluşması da ileride «ahenk unsurları» başlığı altında adlarıyla incelenecek.

İkinci adım: dize dize anlamı açmak

Kulak ritmi aldıktan sonra sıra akla gelir. Her dizeyi, gündelik konuşmada kuracağın düz bir cümleye çevir. Bunun için üç işlem yapılır.

Birincisi sözcük anlamıdır. Şiir, gündelik dilde az kullanılan sözcükleri sever. Yunus Emre'nin bir ilahisinde şu dörtlük geçer:

Dağlar ile taşlar ile

Çağırayım Mevlam seni

Seherlerde kuşlar ile

Çağırayım Mevlam seni

Burada «seher» tan ağarmadan önceki, sabaha karşı vakittir; «Mevla» ise Tanrı demektir. Bilmediğin sözcüğü tahminle geçme, sözlükte bak; yanlış tahmin bütün dörtlüğü yanlış yöne taşır.

İkincisi devrik yapıyı düzeltmektir. Türkçe düz cümlede yüklem sondadır. Şiir bu sırayı ses ve vurgu için sık sık bozar. «Çağırayım Mevlam seni» dizesini düzeltince şu çıkar: «Mevlam, seni dağlarla, taşlarla birlikte çağırayım.» Düz cümle, şiirin güzelliğini değil, şiirin söylediğini görmeni sağlar; sonra şiire geri dönersin.

Üçüncüsü eksik öğeyi tamamlamaktır. Şiir, önceki dizede söylenmiş bir öğeyi çoğu kez yinelemez. «Tozar Elif Elif diye» dizesinde neyin tozduğu yazmaz; özne bir önceki dizedeki «kar»dır. «Gezer» fiilinin öznesi de üstündeki dizeden gelir: deli gönül.

Üçüncü adım: imge avcılığı

İmge, sözcüklerle kurulan ve okurun zihninde bir duyuyu uyandıran resimdir. «Hüzün» soyut bir sözcüktür; «eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak» ise gözünün önüne bir şey getirir. İmge avına çıkarken her dizeye şu soruyu sor: Bu sözcükler bana ne gösteriyor, ne duyuruyor, neye dokunduruyor?

İmgeler en çok görmeye seslenir: Haşim'deki «güneş rengi» bir renk, Karacaoğlan'daki «incecikten bir kar» bir doku ve yoğunluktur. Ama işitme («seherlerde kuşlar»), dokunma (bir taşın soğukluğu), koku ve tat da imgeye malzeme olur. Bir dizede birden çok duyu buluşabilir. İmgeleri bir kâğıda sırayla yazdığında şiirin bir manzara mı, bir oda mı, bir yürüyüş mü kurduğunu görürsün. Benzetme ve kişileştirme gibi imgeyi güçlendiren araçların adları Söz Sanatları modülünde öğretilecek; bu derste yalnız resmi görmeye odaklan.

Dördüncü adım: konu ve tema

Konu, şiirde ne anlatıldığıdır: kar yağıyor, bir gönül dolaşıyor. Tema ise bu anlatılanın hangi duygu ya da düşünce çevresinde döndüğüdür: özlem, arayış, ayrılık. Konuyu bulmak için «burada ne oluyor?», temayı bulmak için «bütün bu imgeler hangi duyguyu çoğaltıyor?» diye sor. Aynı tema bambaşka konularla işlenebilir: özlem bir göçmen kuşla da, boş bir sandalyeyle de anlatılır. Konu daha somuttur ve metinde görünür; tema imgelerin toplamından çıkar, bu yüzden adlandırırken dizelere yaslanmak gerekir.

Beşinci adım: kim konuşuyor, hangi tonla?

Her şiirde bir ses vardır. Bu sese söyleyen kişi diyelim ve onu şairle aynı saymakta acele etmeyelim. Şair bir çocuğun, bir ağacın, bir yolcunun ağzından konuşabilir. Söyleyen kişiyi bulmak için zamirlere ve kişi eklerine bak: Yunus'un dörtlüğünde «çağırayım» diyen bir «ben» vardır ve bir «sen»e, Tanrı'ya seslenir. Haşim'in dizelerinde ise ses bir başkasına konuşur: «çıkacaksın», «bakacaksın».

Ton, bu sesin duygu rengidir. İpuçları dilin içindedir: istek kipi bir dileği, «ağlayarak» gibi bir sözcük bir acıyı, ünlem bir coşkuyu ya da sitemi taşır. Yunus'ta «çağırayım» tekrarı, her şeyle birlikte Tanrı'ya yönelen coşkulu bir yakarışı duyurur. Haşim'de ağır adımlar ve ağlayan bir bakış, durgun ve hüzünlü bir ton kurar.

Altıncı adım: yorumu metne bağlamak

Şiiri anlamak için şairin aklından geçeni bir kitaptan öğrenmek gerekmez; elindeki kanıt dizelerin kendisidir. Her yorumun yanına bir dize koyabiliyorsan yorumun ayaktadır. «Haşim'deki yapraklar sonbaharı düşündürür» diyen okur «güneş rengi bir yığın yaprak» dizesini gösterebilir. «Bu dizeleri yazarken şair hastaydı» diyen okur ise hiçbir dize gösteremez; o cümle şiirden değil, tahminden gelir.

Metne dayanan iki yorum birbirinden farklı olabilir; bu bir kusur sayılmaz, şiirin zenginliğidir. Karacaoğlan'ın dörtlüğünde Elif'i bir sevgili, dolaşan gönlü bir âşık olarak okumak «Gezer Elif Elif diye» dizesine dayanır. Gönlün dolaşmasını bir yas olarak okumak isteyen okurun ise önce bir ölüm ipucu bulması gerekir; dörtlükte öyle bir ipucu yoktur. Sınavdaki yorum sorularında da ölçü budur: seçenekteki yargı metinde bir dayanak buluyor mu, yoksa metinle çelişiyor ya da metnin hiç söylemediği bir şey mi söylüyor?

Adımları birlikte kullanmak

Yeni bir dörtlükle karşılaştığında önce iki kez sesli oku. Sonra her dizeyi düz cümleye çevir ve bilmediğin sözcüğün altını çiz. Ardından imgeleri sırala, konuyu bir cümleyle yaz, temayı bir ya da iki sözcükle adlandır. Kimin kime konuştuğunu ve sesin hangi duyguyla konuştuğunu not et. En sonunda her notunun karşısına onu taşıyan dizeyi yaz. Bu sıra ilk denemelerde yavaş gelir; el alıştıkça adımlar birbirine karışır ve tek okuyuşta birkaçı birden yapılır.

Şiirde dize, ses ve imge anlamı taşıyordu. Hikâye ve romanda bu yükü olaylar, kişiler ve onların içinde yaşadığı zaman ile mekân taşır. Şiirde «kim konuşuyor?» diye sorduk; anlatıda bu sorunun karşılığı anlatıcıdır; anlatıcının olaylara hangi noktadan baktığı, okurun neyi görüp neyi göremeyeceğini belirler. Bir sonraki adım, olay örgüsünü izlemeyi ve anlatıcının bakış açısını yakalamayı çalışmak olacak.

Örnek 1 — Dizeyi düz cümleye çevirmek

Soru: Yunus Emre'nin «Dağlar ile taşlar ile / Çağırayım Mevlam seni» dizelerinin düz anlatımı olarak hangisi uygundur?

• A) Mevlam, dağlar ve taşlar seni çağırıyor.
• B) Dağlara ve taşlara Mevlam'ı sorayım.
• C) Mevlam, seni dağlarla, taşlarla birlikte çağırayım.
• D) Dağlar ve taşlar arasında Mevlam'ı aradım.
• E) Mevlam beni dağlardan, taşlardan çağırdı.

Çözüm: Yüklem «çağırayım»dır ve kişi eki onu yapanın «ben» olduğunu gösterir; çağrılan «seni», yani Mevla'dır. «İle» edatı birliktelik bildirir: söyleyen kişi Tanrı'yı dağlarla, taşlarla birlikte çağırmak ister. A çağıranı dağlar yapar, E yönü tersine çevirir, B ve D istek kipini başka bir eyleme dönüştürür. Cevap: C.

Örnek 2 — İmgeleri toplamak

Soru: Ahmet Haşim'in «Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden, / Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak, / Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlayarak...» dizelerinde hangisi bir imge olarak yer almaz?

• A) Yavaş yavaş merdiven çıkan biri
• B) Eteklere takılmış sarı yapraklar
• C) Gökyüzüne yönelen bir bakış
• D) Ağlayan bir yüz
• E) Gece karanlığında yanan bir lamba

Çözüm: İlk dize yavaş bir tırmanışı, ikinci dize eteklerdeki güneş rengi yaprak yığınını, üçüncü dize göğe ağlayarak bakan birini gösterir. Lamba ya da gece karanlığı dizelerde geçmez. Cevap: E.

Örnek 3 — Konuyu temadan ayırmak

Soru: Örnek dize: «Her akşam iskeleye inip bekler yaşlı kadın / Vapurdan inenlere tek tek bakar / Kimse el sallamaz ona, döner yavaşça / Ertesi akşam yine iner iskeleye». Bu dörtlükte konu ile tema hangi seçenekte doğru sıralanmıştır?

• A) Vapur yolculuğu / Deniz sevgisi
• B) Her akşam iskelede birini bekleyen yaşlı bir kadın / Bitmeyen bekleyiş ve özlem
• C) Özlem / İskeleye inen bir kadın
• D) Yaşlılığın zorlukları / Vapur saatleri
• E) Bir kadının alışverişi / Yalnızlık

Çözüm: Konu somuttur ve dörtlükte görünür: her akşam iskeleye inip bekleyen kadın. Tema, «her akşam», «yine» sözleri ve el sallamayan kalabalıktan çıkar: sürüp giden bir bekleyiş. C ikisinin yerini değiştirir; A, D ve E metinde olmayan bir şeyi konu yapar. Cevap: B.

Örnek 4 — Yorumu sınamak

Soru: Örnek dize: «Kar yağdı bu sabah avlumuza / Babamın izleri kaldı kapıdan yola / Güneş çıkınca silinecek biliyorum / Pencereden bakıp duruyorum yine de». Bu dizelerle ilgili yorumlardan hangisinin metinde dayanağı yoktur?

• A) Söyleyen kişi babasının evden çıktığını izlerden anlar.
• B) Söyleyen kişi izlerin kalıcı olmadığını bilir.
• C) Söyleyen kişinin içinde bir bağlılık ya da özlem vardır.
• D) Babası uzak bir şehre çalışmaya gitmiştir.
• E) Olay karlı bir sabah geçer.

Çözüm: A «izleri kaldı kapıdan yola», B «silinecek biliyorum», C bakmayı sürdürmesi, E «kar yağdı bu sabah» dizesiyle desteklenir. Babanın nereye gittiği, uzak bir şehre gidip gitmediği hiçbir dizede yazmaz. Cevap: D.

• Şiiri bir kez, içinden ve hızla okumak. Ses tekrarları ve duraklamalar kulağa gelir; içinden hızlı okunan dörtlük kolayca «anlamsız» görünür.
• Bilinmeyen sözcüğü tahminle geçmek. «Seher», «abdal», «Mevla» gibi bir sözcüğün yanlış tahmini bütün dizenin anlamını kaydırır.
• Eksik özneyi yanlış dizeden almak. Şiir öğeyi çoğu kez bir kez söyler; «tozar» fiilinin öznesi bir önceki dizededir, sonraki dizede değil.
• Söyleyen kişiyi her zaman şair sanmak. Şair bir ağacın, bir çocuğun ya da bir yolcunun ağzından konuşabilir; ipucu zamirlerde ve kişi eklerindedir.
• Konuyu temayla karıştırmak. «Özlem» bir temadır; «iskelede bekleyen kadın» ise konudur. Seçeneklerde ikisinin yeri sık değiştirilir.
• Metne dayanmayan yorumu doğru saymak. Şairin hayatına, niyetine ya da metinde geçmeyen bir olaya dayanan yargı, ne kadar akla yatkın görünse de dayanaksızdır.