Tanı testi

Elçin edebiyata her akşam yemekten sonra yarım saat ayırıyor ve kitabı hangi sayfadan açılırsa oradan okuyor: pazartesi Servetifünun, salı teşbih, çarşamba Dede Korkut. «Her konuyu biraz biliyorum,» diyor, «hangisinden başladığımın önemi yok.» Cumartesi kuzeni Ediz, ödevindeki bir dörtlüğü gösterip redifle kafiyenin nerede ayrıldığını soruyor. Elçin «gözlerim» ile «sözlerim»in uyaklı olduğunu kulağıyla hemen duyuyor; ama sondan neyi ayıracağını bilemiyor, hece saymaya kalkınca da parmaklarıyla iki kez farklı sonuç buluyor. Oysa redif konusunu iki kez okumuştu. Rastgele açılan sayfalar ona adların ve terimlerin tanıdık gelmesini sağlamış, bir dörtlüğü kendi başına çözümleme gücünü ise vermemişti. Tanıdıklık ile yapabilmek arasındaki bu boşluğu ancak kendini sınayarak görebilirsin; bu ders o sınamanın nasıl kurulduğunu ve sonucundan hangi modüle gidileceğini anlatıyor.

• Tanı testinin beş bölümünü ve her bölümün yokladığı modülleri sıralarsın.
• Bölüm puanlarından önkoşul zincirine uygun başlangıç modülünü seçersin.
• Yanlışlarını edebiyata özgü altı hata türüne ayırır, her birini ilgili modüle bağlarsın.
• Tanı sonucunu haftalık bir okuma ve tekrar planına dönüştürürsün.

Testin iskeleti

AYT'de edebiyata ayrılan 24 soru, EA ve SÖZ puan türleri için ortaktır. Akademinin tanıtımına göre bu soruların aşağı yukarı yarısı metin yorumuna (şiir bilgisi, söz sanatları, tür tanıma) dayanır; kalan yarısı hangi eserin kime ve hangi döneme ait olduğunu sorar. Tanı testi bu ikiye bölünmüşlüğü korur ve elli soruyu beş bölüme dağıtır:

İlk üç bölüm metin yorumunu, son ikisi bilgi tarafını ölçer. Bölümler birbirinden bağımsız puanlanır; toplam puan tek başına bir şey söylemez.

Neden bu sırayla

Akademinin önkoşul zinciri şöyle kurulmuştur: edebiyat bilgisi, şiir bilgisi, söz sanatları ve en sonda kronolojik sırayla dönemler. Bu sıra keyfî değildir. Bir dörtlüğün hangi döneme ait olduğunu çoğu zaman önce biçiminden tanırsın: yedi heceli, aaxa düzeninde uyaklanan bir dörtlük anonim halk şiirini, beyitlerle kurulmuş aruzlu bir metin Divan şiirini düşündürür. Hece sayamayan bir öğrenci, dönem bilgisini ezbere bilse de bu ipucunu kullanamaz. Söz sanatları için de durum benzer: istiareyi teşbihten ayırmak, önce bir dizenin anlamını ve ses düzenini okuyabilmeyi gerektirir.

Zincirin bir de yan dalı vardır: öğretici metin türleri, Cumhuriyet dönemi türlerine giden yolun başında durur. Denemeyi makaleden ayıramayan biri, Cumhuriyet yazarlarının deneme ve eleştiri yazılarını yerleştirirken de zorlanır.

Başlangıç noktasını bulmak

Her bölümde eşik ondan sekizdir; akademinin ders sonlarındaki ustalık kapılarında kullanılan yüzde seksen ölçütü burada da geçerlidir. Bölümlere sırayla bakılır ve eşiğin altında kalan ilk bölüm başlangıcı belirler:

1. Birinci bölüm sekizin altındaysa Sıfırdan Başla derslerini acele etmeden oku, sonra E01 Edebiyat Bilgisi modülünü baştan çalış.
2. Birinci bölüm geçilmiş, ikincisi sekizin altındaysa Sıfırdan Başla dersleri hızlı bir okumayla geçilir, E01'in ustalık kapılarına bakılır; asıl başlangıç E02 Şiir Bilgisi'dir.
3. İlk iki bölüm geçilmiş, üçüncüsü sekizin altındaysa E03 Söz Sanatları ile başlanır.
4. İlk üç bölüm geçilmişse E04'ün dönemlere kuşbakışı dersiyle bilgi tarafına geçilir. Dördüncü ve beşinci bölümün puanları başlangıcı değiştirmez, zamanın nasıl paylaştırılacağını söyler: dördüncü bölüm düşükse E05–E08'e, beşinci düşükse E09'dan sonraki modüllere daha çok gün ayrılır.

Sıra önemlidir. Beşinci bölümden on, ikinciden beş alan bir öğrenci yine E02'den başlar; dönem bilgisi yerindedir, ama onu metnin içinde kullanacak araç eksiktir.

Yanlış nereye gönderir

Bölüm puanı başlangıcı, yanlışların yeri ise modül içindeki dersi gösterir. Aşağıdaki tablo modülleri akademideki işleniş sırasıyla verir:

Bu tabloyu bir sıralama olarak değil, bir adres defteri olarak kullan. Örneğin birinci bölümü geçen ama yanlışlarının ikisi de deneme ile makale sorusunda olan biri başlangıcını değiştirmez; yalnız E13'e gelmeden önce E15'in tür kartlarına göz atmayı not eder.

Edebiyatta altı hata türü

Puan eksiğin nerede olduğunu söyler; nedenini ise yanlışın türü gösterir. Her yanlışın yanına şu adlardan birini yaz:

• Sayım hatası: heceyi yanlış saymak ya da durağı bir sözcüğün ortasına koymak. Hece ölçüsünde her ünlü bir hecedir; ünlüleri tek tek işaretlemek bu hatayı büyük ölçüde giderir.
• Redif–kafiye karışıklığı: sondan ayırmaya başlamadan uyağı aramak, aynı görevdeki eki kafiyeye katmak.
• Sanat karışıklığı: öğe sayısına bakmadan teşbih ile istiareyi, ilgi türüne bakmadan tezat ile tenâsübü birbirine katmak.
• Tek sanatta durmak: bir dizede ilk bulunan sanatla yetinip yanındaki ikinci sanatı görmemek. Kapalı istiare ile teşhisin aynı söyleyişte bulunması buna sık rastlanan bir örnektir.
• Komşu dönem kayması: eseri doğru türde ama bir önceki ya da sonraki dönemin yazarına vermek. «Mai ve Siyah»ı Tanzimat'a yerleştirmek gibi.
• Tür karışıklığı: kanıta dayalı bir yazıya deneme, geçmişe dönüp anlatılan bir yazıya günlük demek.

Önceki dersteki dönem–yazar–eser zinciri, komşu dönem kaymasının ilacıdır; kartı tutmayan bir eser, tanıda genellikle bu türden bir yanlış olarak görünür. İlk dört tür ise çoğu zaman bilgi eksiğinden çok yöntem eksiğidir: kuralı bilen ama sıralı uygulamayan öğrencide görülür.

Testin koşulları

Tanıyı tek oturumda, kitaba ve notlara bakmadan çöz. Hece sayarken kâğıt kalem kullanmak serbesttir; sınavda da yapacağın şey budur. Bilmediğin yazar–eser sorusunu tahminle işaretleme: beş seçenekten ikisi çoğu zaman aynı döneme aittir ve şansla bulunan doğru, kapatılması gereken bir boşluğu örter. Boş bıraktığın soru, yanlış yaptığın soru kadar bilgi verir.

Sonuçtan haftaya

Kancadaki alışkanlığın sorunu çalışma süresi değil, sırasızlıktı. Tanının ardından kitabı rastgele açmak yerine başlangıç modülünden ilerle: o haftanın derslerini oku, her dersin ustalık kapısında beşte en az dört doğru yapmadan sonrakine geçme, en sık hata türün için de küçük bir alışkanlık ekle. Sayım hatası çoğunluktaysa her gün iki dörtlüğün hecelerini işaretle; tek sanatta durmak öndeyse her dizede ikinci bir sanat ara. Birkaç ay sonra tanıyı yeniden çöz ve bölüm puanlarını yan yana yaz; hangi bölümün yükseldiğini, hangi hata türünün hâlâ başta durduğunu böyle görürsün.

Tanının ilk bölümü sanatsal metin ile öğretici metni ayırmayı yokluyordu. Akademinin bir sonraki adımı bu ayrımın köküne iniyor: aynı olayı bir haber cümlesiyle anlatmakla bir dizeyle anlatmak arasında ne değişir, yazının bulunmadığı çağlarda bile insanlar sözü neden ses tekrarlarıyla örüp kuşaktan kuşağa taşımıştır? Edebiyatın insan hayatında üstlendiği işler, Sıfırdan Başla basamağını açıyor.

Örnek 1 — Başlangıç modülü

Soru: Fikriye'nin tanıda beş bölümdeki doğru sayıları sırasıyla 8, 9, 7, 9, 6'dır. Akademide nereden başlamalıdır?

• A) E01 Edebiyat Bilgisi
• B) E02 Şiir Bilgisi
• C) E04 Türk Edebiyatının Dönemleri
• D) E09 Tanzimat Edebiyatı
• E) E03 Söz Sanatları

Çözüm: Birinci ve ikinci bölüm sekiz ve üstüdür, geçilmiştir. Üçüncü bölüm yedidir; eşiğin altında kalan ilk bölüm budur ve başlangıcı belirler. Beşinci bölümdeki altı da eşiğin altındadır, ama zincirin sonunda durduğu için başlangıcı değiştirmez; dönemlere gelindiğinde E09'dan sonraki modüllere ek gün ayrılmasını gerektirir. D bu sonraki adımı başlangıç sanan seçenektir. Cevap: E.

Örnek 2 — Bir şiir bilgisi sorusu

Soru: Aşağıdaki örnek dörtlük derse özel yazılmıştır:

Yola düştü gözlerim

Sana kaldı sözlerim

Kapıda bir mektup var

Sönmedi hiç közlerim

Bu dörtlük için hangisi doğrudur?

• A) Dizeler sekizer hecelidir ve kafiye şeması abab'dır.
• B) Dizeler yedişer hecelidir, şema aaxa'dır; redif «-lerim», kafiye «öz» seslerinden oluşan tam kafiyedir.
• C) Redif yalnız «-im» ekidir, kafiye «özler» seslerinden oluşan zengin kafiyedir.
• D) Kafiye yarımdır, çünkü dize sonlarında yalnız «z» sesi ortaktır.
• E) Dörtlük sarma kafiyelidir ve dizeler dörde dört duraklıdır.

Çözüm: Önce hecelere ayır: Yo-la düş-tü göz-le-rim, Sa-na kal-dı söz-le-rim, Ka-pı-da bir mek-tup var, Sön-me-di hiç köz-le-rim. Her dize yedi hecedir ve dördüncü heceden sonra durak düşer: «Yola düştü / gözlerim». Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler uyaklı, üçüncüsü serbesttir; şema aaxa'dır. Redif için sondan başla: «-ler» çoğul eki ve «-im» iyelik eki üç sözcükte de aynı görevdedir, bu yüzden «-lerim» redif olarak ayrılır. Geriye «göz, söz, köz» kalır; ortak sesler «ö» ve «z»dir, yani iki sesli tam kafiye. C, aynı görevdeki «-ler» ekini kafiyeye katmıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Hata türü

Soru: Bir öğrenci «Ağzındaki inciler parladı» cümlesinde teşbih bulunduğunu söylüyor. Bu yanlış hangi türe girer?

• A) Sayım hatası
• B) Komşu dönem kayması
• C) Sanat karışıklığı
• D) Tür karışıklığı
• E) Redif–kafiye karışıklığı

Çözüm: Cümlede dişler incilere benzetilmiştir, ama benzeyen öğe (diş) söylenmemiş, yalnız kendisine benzetilen (inci) kalmıştır. Tek temel öğeyle kurulan bu söyleyiş açık istiaredir. Öğrenci öğe sayısına bakmadan teşbih ile istiareyi karıştırmıştır; E03'ün teşbih ve istiare derslerine döner. Cevap: C.

Örnek 4 — Yanlıştan modüle

Soru: İlk üç bölümü geçen bir öğrencinin beşinci bölümdeki dört yanlışı «Çalıkuşu», «İnce Memed», «Huzur» ve «Kuyucaklı Yusuf» kitaplarının yazarlarını soran sorulardadır. Fazladan süre hangi modüle ayrılmalıdır?

• A) E11 Millî Edebiyat
• B) E12 Cumhuriyet Dönemi Şiiri
• C) E15 Öğretici Metin Türleri
• D) E13, Cumhuriyet romanı ve hikâyesi
• E) E16 Batı Edebiyatı Akımları

Çözüm: Sorulan kitapların hepsi Cumhuriyet döneminin romanlarıdır; Reşat Nuri Güntekin, Yaşar Kemal, Ahmet Hamdi Tanpınar ve Sabahattin Ali bu modülde işlenir. Öğrencinin başlangıcı değişmez, E04'ten ilerler; ama dönemlere sırası geldiğinde E13'e daha çok gün ayırır. Cevap: D.

• Tanıdık gelmeyi bilmek sanmak. Bir terimi okuduğunda hatırlamak, bir dörtlükte onu kendin bulabileceğin anlamına gelmez; tanı tam bu farkı ölçer.
• Toplam puanla yetinmek. Elli soruda kırk doğru, ikinci bölümde dört doğruyu gizleyebilir; başlangıcı bölüm puanları belirler.
• Dönemler iyi diye şiir bilgisini ertelemek. Zincir önce E02'yi ister; dönemi metinden tanımanın aracı ölçü ve kafiyedir.
• Yazar–eser sorusunu tahminle doldurmak. Aynı dönemden iki seçenek arasında şansla bulunan doğru, komşu dönem kaymasını gizler.
• Bir dizede ilk sanatı bulunca durmak. Kapalı istiare ile teşhis, tezat ile tenâsüp çoğu zaman yan yana gelir.