Yazar-eser ezberini anlamlı hâle getirmek

Caner, Tanzimat ve Servetifünun eserlerini alfabetik sıraya dizip dolabının kapağına asmıştı. Listeyi baştan sona yanılmadan okuyabiliyordu. Bir teneffüste Çiler kâğıdı eline alıp satırları karışık sırayla sordu. «Araba Sevdası» gelince Caner hiç duraksamadan «Namık Kemal» dedi; listenin en tanıdık adı oydu. Çiler gülmedi, yalnız şunu sordu: «Vatan ve hürriyet için yazan biri, arabaya meraklı alafranga bir gencin gülünç hâllerini neden anlatsın?» Caner cevap veremedi. Listesindeki her satır yalnız alfabedeki komşusuna bağlıydı; hiçbir satır ona bir yazarın neyi dert edindiğini söylemiyordu. Sıra bozulunca bilgi de dağılmıştı. Oysa Çiler'in sorusu, doğru yazarı bulmanın yolunu da gösteriyordu: eserin konusu, yazarın sanat anlayışıyla uyuşmalıydı.

• Bir eseri dönemine, o dönemin sanat anlayışına ve yazarına bağlayan zinciri kurarsın.
• Eser adındaki tür, konu ve kök ipuçlarını okur, bu ipuçlarının neyi söyleyip neyi söylemediğini ayırırsın.
• Yazar–eser–tür kartları hazırlar, onları aralıklı tekrarla ve kendini sınayarak çalışırsın.
• Sık karıştırılan eser çiftlerini ve «ilk» bilgilerini gruplar hâlinde ayırt edersin.

Yazar–eser bilgisi sınavda nasıl karşına çıkar?

AYT'nin edebiyat bölümündeki 24 sorunun aşağı yukarı yarısı dönem, yazar ve eser bilgisine dayanır. Bu bilgi çoğunlukla üç biçimde karşına çıkar. Birincisi eşleştirmedir: beş yazar–eser çifti verilir, yanlış kurulmuş olanı bulursun. İkincisi ayıklamadır: bir döneme ya da bir kuşağa ait olmayan eser ya da yazar istenir. Üçüncüsü «ilk» bilgisidir: ilk yerli roman, ilk roman çevirisi gibi bir unvanı doğru esere bağlaman beklenir. Üç biçimin ortak noktası, hiçbirinin listedeki sırayı sormamasıdır. Seçenekler karışık gelir; bu yüzden bir eseri ancak başka bilgilere bağlıysa hatırlarsın. Kancadaki listenin çöktüğü yer tam burasıdır.

Birinci yöntem: dönem–düşünce–eser zinciri

Zincir, bir eseri önce dönemine, sonra o dönemin edebiyattan beklediği şeye, en son yazarına bağlar. Caner'in cevabı bu zincirde ilk adımda takılır. Namık Kemal, Tanzimat'ın birinci kuşağındandır; bu kuşak (Şinasi, Ziya Paşa, Ahmet Mithat da aynı halkadadır) edebiyatı halkı eğitmenin aracı sayar ve Namık Kemal'in adı vatanla, hürriyetle anılır. Arabaya meraklı bir gencin gülünç hâlleri bu adla kolay bağdaşmaz. Uyumsuzluk tek başına hükmü vermez, yalnız kartına dönmen gerektiğini söyler: alafranga genç tipi birinci kuşaktan Ahmet Mithat'ın romanında da vardır. «Araba Sevdası»nın sahibini kesinleştiren, kartın arka yüzüdür: Recaizade Mahmut Ekrem, sanat için sanata yönelen ikinci kuşak; ilk realist roman unvanı da ders kitaplarında bu esere verilir.

Adın kendisi de çoğu zaman dönemin düşüncesini taşır. Tanzimat'ta vatan fikri Namık Kemal'in tiyatrosunun adına girer. Servetifünun'da (1896–1901) toplumun büyük sorunları yerini bireyin iç dünyasına bırakır; Halit Ziya'nın «Aşk-ı Memnu»su, yani yasak aşk, bir kişinin tutkusunu adlandırır, Mehmet Rauf'un «Eylül»ü bir mevsimin adını taşır. Bir eser için şunu sor: Bu ad, bağladığım dönemin derdini anlatıyor mu? Cevap «hayır» ise ya dönemi ya da eseri yanlış yere koymuşsundur.

Zincir tek başına yetmez. Aynı halkada duran iki eser birbirine karışabilir; onları ayırmak için her esere kendine özgü bir işaret gerekir. Aşağıdaki yöntemlerin çoğu bu işareti bulmaya ve kalıcı kılmaya yarar.

İkinci yöntem: eser adındaki ipuçları

Pek çok eser adı ne olduğunu kendisi söyler. Bu ipuçları üç türlüdür.

Tür ipucu. Ziya Paşa'nın «Terkib-i Bend»i bir nazım şeklinin adını taşır. Kaşgarlı Mahmud'un «Divanü Lügati't-Türk»ünde geçen «lügat» sözlük demektir ve eser gerçekten de Türkçe–Arapça bir sözlüktür. Fuzuli'nin «Şikâyetname»sindeki «name» parçası, eserin bir yazı, bir mektup olduğunu sezdirir.

Konu ipucu. Abdülhak Hâmit'in «Makber»i mezar anlamına gelir; ad, şiirin bir ölümün ardından yazılmış bir yas şiiri olduğunu haber verir. Tevfik Fikret'in «Rübab-ı Şikeste»si «kırık saz» demektir ve kırgın, hüzünlü bir şiir dünyasını çağrıştırır. Namık Kemal'in «İntibah»ı uyanış anlamına gelir.

Kök ipucu. Yusuf Has Hacib'in «Kutadgu Bilig»i «mutluluk veren bilgi» demektir; «bilig» sözcüğündeki «bilgi» kökünü tanıyan öğrenci, eserin öğretici bir siyasetname olduğunu daha kolay tutar.

İpuçlarının bir sınırı var: ad sana türü, konuyu ya da havayı söyler, yazarı söylemez. «Kırık saz» adı bir halk şairini de çağrıştırabilirdi; eserin Servetifünun'a ait olduğunu ancak zincir söyler. Bir başka eğilim de dildedir: Arapça–Farsça tamlamalı adlar («Aşk-ı Memnu», «Tarih-i Kadim») çoğunlukla Divan, Tanzimat ve Servetifünun eserlerinde görülür; sade Türkçeyi savunan Millî Edebiyat'ta Ömer Seyfettin'in «Kaşağı»sı gibi yalın adlar ağır basar. Bu bir eğilimdir, kural değildir: Mehmet Âkif'in «Safahat»ı Millî Edebiyat döneminin eseridir, adı ise Arapçadır.

Üçüncü yöntem: kişi–eser–tür kartları

Kartın ön yüzüne yalnız eser adını yaz. Arka yüze dört bilgi koy: yazar, tür, dönem ve o eseri ötekilerden ayıran tek bir özellik. Örnek: ön yüzde «Eylül», arka yüzde «Mehmet Rauf · roman · Servetifünun · ders kitaplarında ilk psikolojik roman kabul edilir». Kartın değeri, dört bilgiyi birbirine bağlamasındadır; sınavda biri sorulduğunda öteki üçü onu yerine taşır. Ters kart da hazırla: ön yüzde yazar adı, arka yüzde iki eseri. Böylece hem eserden yazara hem yazardan esere giden yolu çalıştırmış olursun.

Dördüncü yöntem: grupları birlikte öğrenmek

Tek tek ezberlenen künyeler birbirine karışır; grup hâlinde öğrenilen künyeler birbirini tutar. Tanzimat'ı iki kuşak olarak çalış:

«İlk» bilgileri de ayrı bir küme hâlinde, ders kitaplarında kabul edildiği biçimiyle öğrenilir: ilk roman çevirisi Yusuf Kamil Paşa'nın «Telemak»ı, ilk yerli roman Şemsettin Sami'nin «Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat»ı, ilk yerli tiyatro Şinasi'nin «Şair Evlenmesi», ilk realist roman Recaizade'nin «Araba Sevdası», ilk psikolojik roman Mehmet Rauf'un «Eylül»ü. Beşini aynı kartta görmek, «ilk» unvanlarının birbirinin yerine geçmesini önler.

Beşinci yöntem: aralıklı tekrar ve kendini sınama

Bir kartı okumak ile bir kartı hatırlamak farklı işlerdir. Okurken bilgi gözünün önündedir ve tanıdık gelir; bu tanıdıklık, bildiğin duygusunu verir. Hatırlarken ise ön yüze bakıp arka yüzü kapalıyken söylemen gerekir. Kendini sınamak, bilmediğin kartı ortaya çıkarır. Bilemediğin kartı ertesi güne ayır; bildiğin kartı birkaç gün sonraya, yine bildiysen daha uzak bir güne bırak. Böylece zamanın çoğu zorlandığın kartlara gider. Haftada bir kez de kitabı kapatıp bir dönemin yazarlarını ve eserlerini akıldan yaz; boş kalan yer, zincirin kopuk halkasıdır.

Altıncı yöntem: karıştırılan çiftleri ayırmak

Bazı eserler birbirine benzediği için karışır. Benzerliği saklamak yerine adlandırıp ayırıcıyı yanına yaz:

Bu tablodaki her satır, sınavda bir çeldiriciye dönüşebilecek bir benzerliği önceden etkisiz kılar.

Yöntemleri birleştirmek

Altı yöntem birbirini besler. Zincir eseri döneme oturtur, ad ipucu zinciri kısaltır, kart dört bilgiyi bir arada tutar, grup ve çift tabloları karışmayı önler, aralıklı tekrar da hepsini kalıcı kılar. Peki şu an hangi dönemin zincirinde boşluk var, hangi kartlar daha hiç tutmuyor? Tekrar takvimi bu sorunun cevabına göre kurulur. Sıradaki derste bir tanı testiyle edebiyat bilgisinin hangi alanında sağlam, hangisinde eksik olduğunu ölçecek ve sonucu kendi çalışma sırana çevireceksin.

Örnek 1 — Adı çözmek

Soru: «Kutadgu Bilig» adının «mutluluk veren bilgi» anlamına geldiğini bilen bir öğrenci bu eser hakkında en güvenli neyi çıkarabilir?

• A) Eserin bir yas şiiri olduğunu
• B) Eserin öğretici bir amaç taşıdığını
• C) Eserin bir sözlük olduğunu
• D) Eserin bir tiyatro oyunu olduğunu
• E) Eserin Servetifünun döneminde yazıldığını

Çözüm: «Bilig» sözcüğündeki bilgi kökü, eserin okura bir şey öğretmeyi amaçladığını sezdirir; nitekim «Kutadgu Bilig» bir siyasetnamedir. Ad, eserin hangi dönemde yazıldığını söylemez; yas ya da güldürü çağrışımı da taşımaz. Cevap: B.

Örnek 2 — Yanlış eşleşmeyi bulmak

Soru: Hangi yazar–eser çifti yanlış kurulmuştur?

• A) Şinasi — «Şair Evlenmesi»
• B) Ziya Paşa — «Harabat»
• C) Abdülhak Hâmit — «Makber»
• D) Namık Kemal — «Araba Sevdası»
• E) Fuzuli — «Şikâyetname»

Çözüm: Zinciri kur: Namık Kemal birinci kuşağın vatan ve hürriyet şairidir; «Araba Sevdası» ise ikinci kuşaktan Recaizade Mahmut Ekrem'in alafranga bir genci gözlemleyen romanıdır. Öteki dört çift doğrudur. Cevap: D.

Örnek 3 — Grubun dışında kalanı ayıklamak

Soru: Geçiş dönemi eserleri arasına başka bir dönemden karışmış olan hangisidir?

• A) «Kutadgu Bilig»
• B) «Divanü Lügati't-Türk»
• C) «Atabetü'l-Hakayık»
• D) «Divan-ı Hikmet»
• E) «Hüsn ü Aşk»

Çözüm: Geçiş dönemi grubu dört eserden oluşur: Yusuf Has Hacib, Kaşgarlı Mahmud, Edip Ahmet Yükneki ve Ahmet Yesevi'nin eserleri. «Hüsn ü Aşk» ise 18. yüzyılda Şeyh Galip'in yazdığı bir Divan mesnevisidir. Grubu bir bütün olarak bilen öğrenci dışarıdan geleni hemen görür. Cevap: E.

Örnek 4 — Karışan çifti ayırmak

Soru: Ders kitaplarında ilk psikolojik roman kabul edilen eser ve yazarı hangisidir?

• A) «Mai ve Siyah» — Halit Ziya Uşaklıgil
• B) «Aşk-ı Memnu» — Mehmet Rauf
• C) «Eylül» — Mehmet Rauf
• D) «Eylül» — Halit Ziya Uşaklıgil
• E) «Sergüzeşt» — Samipaşazade Sezai

Çözüm: «Mai ve Siyah» ile «Eylül» aynı dönemin romanlarıdır ve bu yüzden karışır. Kartın ayırıcı satırı devreye girer: «Eylül» Mehmet Rauf'undur ve ilk psikolojik roman unvanı ona verilir. B ve D seçenekleri yazar adlarını takas ederek kurulmuş çeldiricilerdir. Cevap: C.

• Tanıdık adı seçmek. Bir dönemin en ünlü yazarı, o döneme ait her eserin sahibi değildir; Caner'in «Araba Sevdası»nı Namık Kemal'e vermesi bu yüzdendir. Eserin konusunu yazarın sanat anlayışıyla karşılaştır.
• Ad ipucundan yazar çıkarmak. Ad türü, konuyu ya da havayı söyler; yazarı ve dönemi ise zincir belirler. «Kırık saz» anlamı tek başına Tevfik Fikret'i göstermez.
• Ses benzerliğine kapılmak. «Sergüzeşt» adı Servetifünun'u çağrıştırsa da eser Tanzimat ikinci kuşağındandır; «Divan-ı Hikmet» ile «Divanü Lügati't-Türk» de yalnız ilk sözcükte buluşur.
• «İlk» unvanlarını birbirine kaydırmak. İlk roman çevirisi, ilk yerli roman ve ilk realist roman farklı eserlerdir; beşli «ilk» kümesini tek kartta çalış.
• Okumayı bilmek sanmak. Kartı tekrar tekrar okumak tanıdıklık üretir; arka yüz kapalıyken söyleyemiyorsan o kart henüz öğrenilmemiştir.