Edebiyat ezber mi, zevk mi?

Beril'in defterinde kırk satırlık bir liste duruyor: solda yazarlar, sağda eserleri. Her akşam listeyi baştan sona okuyor. Yine de arkadaşı «Sergüzeşt kimin?» diye sorduğunda Recaizade diyor, «Araba Sevdası»nı da Samipaşazade'ye veriyor. Açıklaması hazır: «Edebiyat ya ezberdir ya zevk işidir. Bende zevk yok, o yüzden ezberliyorum.» Oysa aynı Beril, yüzlerce şarkının sözünü hiç oturup çalışmadan bilir; hangisini hangi yaz, kimlerle dinlediğini de hatırlar. Arkadaşı bir dizeyi uydurup araya kattığında heceler tutmadığı için hemen yakalar. Sözleri aklında tutan şey okuma sayısı değil, bağlandıkları yerdir. Kulağındaki o «zevk» de havada durmuyor; hece sayısına ve ses benzerliğine dayanıyor. Beril'in iki varsayımı da bu gözlemle sarsılıyor.

• AYT Edebiyat sorularını kökünden okuyup bilgi sorusu mu, metin yorumu sorusu mu olduğunu ayırt edersin.
• Bir yazar–eser çiftini dönemine ve o dönemin sanat anlayışına bağlayan üç halkalı bir zincir kurarsın.
• Bir şiir parçasındaki «zevk» izlenimini hece sayısı, kafiye şeması ve söz sanatı gibi ölçülebilir özelliklere çevirirsin.
• Akademinin modül sırasını ve Tarih akademisiyle bağını kendi çalışma planına yerleştirirsin.

Testin iki yüzü

AYT'deki Türk Dili ve Edebiyatı testi 24 sorudan oluşur ve eşit ağırlık (EA) ile sözel (SÖZ) puan türlerinin hesabına girer. Bu 24 sorunun kabaca yarısı önüne bir metin koyar ve o metni okumanı ister: bir dörtlüğün ölçüsü, bir beytin söz sanatı, bir parçanın türü. Öbür yarısı ise bilgi ister: hangi yazar hangi döneme aittir, hangi eser kimindir, bir akım neyi savunmuştur. Oran yıldan yıla birkaç soru oynayabilir; bu yüzden «yaklaşık yarı yarıya» demek en dürüst ifadedir.

Bu iki yüz, Beril'in ikilemine karşılık geliyor gibi görünür: bir yanda ezber, öbür yanda zevk. Ama yakından bakınca ikisi de başka bir şeye dönüşür. Bilgi soruları, düzensiz bir listeyi değil, birbirine bağlanmış künyeleri ödüllendirir. Metin yorumu soruları da «bu şiiri beğendin mi?» diye sormaz; şiirde sayılabilen, gösterilebilen bir özelliği bulmanı ister.

Soruyu kökünden tanımak

Bir sorunun hangi aileye ait olduğunu anlamak için genellikle kökü okumak yeter. Kökte «bu dizelerde», «parçada», «bu dörtlükte» gibi ifadeler varsa cevap önündeki metnin içindedir; yapman gereken, metne bir kavramla bakmaktır. Kökte «hangi yazar», «hangi döneme aittir», «hangi eser» gibi ifadeler geçiyorsa metin ya hiç yoktur ya da yalnız bir ipucudur; cevap senin zincirindedir.

İki ailenin buluştuğu sorular da çıkar. Önüne bir şiir konur ve hangi döneme ait olabileceği sorulur. Bu durumda metinden bir özellik çıkarırsın (dili sade mi, ölçüsü hece mi, konusu millî mi) ve o özelliği bildiğin bir dönemin düşüncesiyle eşleştirirsin. Bu karma soru, iki becerinin aslında tek bir becerinin iki ucu olduğunu gösterir.

Ezber neden dağılır?

Beril'in listesindeki her satır tek başına durur. «Sergüzeşt» ile «Araba Sevdası» aynı sayfada, alt alta yazılmıştır; ikisi de roman, ikisinin yazarının adı da uzun ve alışılmadık. Hafıza bu iki satırı birbirinden ayıracak bir tutamak bulamaz, sonunda da yerlerini değiştirir. Listeyi bir kez daha okumak bu karışıklığı gidermez; aynı tutamaksız satırları bir kez daha göstermekten öteye geçmez.

Buradan «ezber gereksizdir» sonucu çıkmaz. Bir eserin adı da, yazarı da uydurulamaz; bilinmesi gerekir. Sorulması gereken soru, ezberin nereye asılacağıdır. Bu akademinin önerdiği yol üç halkalı bir zincirdir: dönem → düşünce → eser.

Tanzimat için zincir şöyle kurulur. Dönem, 1860'ta Tercüman-ı Ahval gazetesiyle başlar. Birinci kuşağın sanat anlayışı «toplum için sanat»tır: edebiyat halkı eğitmenin ve yeni fikirleri yaymanın aracıdır. Bu düşünce Namık Kemal'de vatan ve hürriyet temasına dönüşür ve «Vatan yahut Silistre» adlı oyunla tiyatroya taşınır. Artık oyunun adını hatırlamak için yalnız ezbere değil, bir mantığa da yaslanırsın: toplumu harekete geçirmek isteyen bir kuşağın vatan konulu bir oyun yazması şaşırtıcı değildir.

Zincirin bir yararı daha vardır: yanlışı fark ettirir. Biri «Vatan yahut Silistre»yi Servetifünun'a yerleştirirse zincir itiraz eder; sanatı topluma hizmetten ayırmak isteyen bir topluluğun vatan tiyatrosuyla anılması uymaz. Bu itiraz kesin bir kanıt sayılmaz ama künyeyi yeniden kontrol etmen için yeterli bir uyarıdır.

Zincirin sınırı da vardır. Beril'in karıştırdığı iki roman aynı halkaya düşer: Recaizade Mahmut Ekrem de Samipaşazade Sezai de Tanzimat'ın ikinci kuşağındandır. Dönem ve düşünce onları ayırmaz. Ayırt edici olan, her esere bağlanan tek bir özelliktir: «Araba Sevdası» ders kitaplarında ilk realist roman olarak anılır, «Sergüzeşt» ise esaret konusunu işler. Zincir doğru rafı bulur; raftaki iki kitabı birbirinden ayırmak için her birine bir etiket gerekir.

Zevk sayılabilir hâle gelince

«Şiirden anlamam» diyen öğrencinin çoğu, aslında şiiri ölçecek araçlara henüz sahip değildir. Sınavın sorduğu «zevk», adlandırılabilen özelliklerden oluşur: dizedeki hece sayısı, dizelerin sonundaki ses benzerliği ve bu benzerliğin dizilişi, bir varlığa insan özelliği verilmesi gibi söz sanatları, metnin hangi türe girdiği. Bu ders için yazılmış şu dörtlüğe bak:

Yokuşta eski çınar

Dalında serçe konar

Akşam olunca yollar

Bir bir pencere yanar

Önce heceleri tek tek say. Yo-kuş-ta-es-ki-çı-nar: yedi. Da-lın-da-ser-çe-ko-nar: yedi. Ak-şam-o-lun-ca-yol-lar: yedi. Bir-bir-pen-ce-re-ya-nar: yedi. Dört dize de yedi hecelidir. Sonra dize sonlarına bak: birinci, ikinci ve dördüncü dize «-nar» sesiyle biter, üçüncü dize bu sese katılmaz. Şema aaxa olur. Yedi heceli dizeler ve aaxa düzeni, halk edebiyatında mâninin tanımında geçen iki özelliktir. Kafiyenin türünü ve redifi ayırmak ise Şiir Bilgisi modülünün işidir.

Şimdi tek bir dize: «Rüzgâr pencereye bir şarkı fısıldadı.» Fısıldamak insana özgü bir eylemdir; burada rüzgâra verilmiştir. Bu, kişileştirme (teşhis) diye adlandırılan söz sanatıdır.

Dörtlüğü ya da dizeyi sevmek veya sevmemek senin tercihindir ve sınav bunu sormaz. Ama yedi heceyi saymak, aaxa düzenini görmek, rüzgârın insan gibi davrandığını fark etmek herkes için aynı sonucu verir. Beril'in «zevkim yok» dediği şey, bu sayımlar öğrenildikçe kendiliğinden gelişen bir dikkat olur.

Akademinin yol haritası

Akademi bu iki yüzü sırayla kurar. Oryantasyon ve Sıfırdan Başla bölümünden sonra şu modüller gelir: E01 Edebiyat Bilgisi, E02 Şiir Bilgisi, E03 Söz Sanatları, E04 Türk Edebiyatının Dönemleri, E05 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, E06 Geçiş Dönemi, E07 Halk Edebiyatı, E08 Divan Edebiyatı, E09 Tanzimat Edebiyatı, E10 Servetifünun ve Fecriati, E11 Millî Edebiyat, E12 Cumhuriyet Dönemi Şiiri, E13 Cumhuriyet Dönemi Roman ve Hikâyesi, E14 Tiyatro, E15 Öğretici Metin Türleri, E16 Batı Edebiyatı Akımları, E17 Dünya Edebiyatı; en sonda Derece Kampı.

Sıranın gerekçesi önkoşuldur. Şiir bilgisi oturmadan söz sanatları ayırt edilemez; ikisi oturmadan da bir dönemin şiirini tanımak zorlaşır. Bu yüzden metin yorumu araçları önce, dönemler sonra gelir. Dönemler de kronolojik ilerler, çünkü her dönem bir öncekine tepki olarak ya da onu sürdürerek doğar.

Günlük çalışma düzeni

Yazar–eser listesi yerine dönem–düşünce–eser kartları tut: kartın üstünde dönem, ortasında sanat anlayışı, altında yazar ve eser. Bir eseri karta yazarken neden o döneme ait olduğunu bir cümleyle söyleyebiliyor musun, kendine sor; söyleyemiyorsan kart henüz bağlanmamıştır.

İkinci alışkanlık kısa ve düzenli okumadır. Her gün bir dörtlük ya da bir beyit oku: bir Yunus Emre ilahisinden, bir Karacaoğlan koşmasından ya da bir mâniden. Okuduğun parçanın hecesini say, dize sonlarını işaretle, bir söz sanatı arayıp bulursan adını yaz. Haftada bir de Ömer Seyfettin'in kısa hikâyelerinden birini okuyabilirsin. On dakikalık bu iş, metin yorumu araçlarını kullanılır hâlde tutar.

Tarih akademisiyle bağ

Her edebî dönem bir tarihsel koşulun içinde doğar. Tanzimat edebiyatının arka planında 1839 Tanzimat Fermanı, gazeteciliğin yayılması ve Batılılaşma arayışı vardır. Bu arka plan Tarih akademisinde ayrıntılı işlenir: «En Uzun Yüzyıl: 19. Yüzyıl Osmanlı» modülündeki Tanzimat Fermanı dersi, edebiyattaki «toplum için sanat» düşüncesinin neden o yıllarda güç kazandığını anlamana yardım eder. İki akademiyi birlikte çalışan öğrenci aynı zinciri iki yönden güçlendirmiş olur.

Zincirin rafı bulduğunu, raftaki iki kitabı ayırmaya ise yetmediğini gördün. Sıradaki derste yazar–eser ezberinin kendisine dönüyoruz: her yazara hangi eserlerin ve hangi ayırt edici özelliğin bağlanacağını, bir listeyi kartlara, kartları da kalıcı bir hafıza düzenine nasıl çevireceğini ele alacağız.

Örnek 1 — Kökten soru ailesini bulmak

Soru: «Hangi eser Tanzimat'ın ikinci kuşağından bir yazara aittir?» diye başlayan bir AYT sorusu hangi aileye girer?

• A) Hece ölçüsü sorusu
• B) Söz sanatı sorusu
• C) Kafiye şeması sorusu
• D) Dönem–yazar–eser bilgisi sorusu
• E) Nazım birimi sorusu

Çözüm: Kökte inceleyeceğin bir metin yoktur; soru bir eseri bir döneme ve kuşağa bağlamanı ister. Bu, bilgi ailesidir. Öteki seçeneklerin hepsi önündeki bir metnin özelliğini sayan ya da adlandıran metin yorumu sorularıdır. Cevap: D.

Örnek 2 — Dörtlüğü ölçmek

Soru: Konu anlatımındaki «Yokuşta eski çınar» dörtlüğü için hangi tespit sayımla doğrulanabilir?

• A) Dizeler on bir hecelidir ve şema abab düzenindedir.
• B) Dizeler yedi hecelidir ve şema aaxa düzenindedir.
• C) Dizeler sekiz hecelidir ve şema abba düzenindedir.
• D) Dörtlükte kafiye yoktur.
• E) Dörtlük, okura hüzün verdiği için başarılıdır.

Çözüm: Her dize tek tek sayıldığında yedi hece çıkar. Birinci, ikinci ve dördüncü dize «-nar» sesiyle biter; üçüncü dize bu sese katılmaz, şema aaxa'dır. E seçeneği bir beğeni yargısıdır; sayımla doğrulanamaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Zincirin eksik halkası

Soru: «Tanzimat birinci kuşağı → ? → Namık Kemal, Vatan yahut Silistre» zincirinde boş halkaya hangisi gelir?

• A) Toplum için sanat
• B) Sanat için sanat
• C) Sanat şahsi ve muhteremdir
• D) Sıradan insanı şiire taşımak
• E) Kapalı anlatım ve ince hayaller

Çözüm: Birinci kuşak, edebiyatı halkı eğitmenin aracı olarak görür; vatan konulu bir oyun bu anlayışın ürünüdür. B Servetifünun'un, C Fecriati'nin, D Garip akımının, E Sebk-i Hindi'nin anlayışıdır. Cevap: A.

Örnek 4 — Aynı rafta iki kitap

Soru: Beril, «Araba Sevdası» ile «Sergüzeşt»in yazarlarını karıştırıyor. İkisinin de Tanzimat'ın ikinci kuşağına ait olduğunu biliyor. Karışıklığı gidermek için en işe yarar ek bilgi hangisidir?

• A) İkisinin de roman olduğunu bilmek
• B) İkisinin de Tanzimat döneminden olduğunu tekrar etmek
• C) Listeyi her akşam iki kez okumak
• D) Her esere ayırt edici bir özellik bağlamak: «Araba Sevdası» ilk realist roman sayılır, «Sergüzeşt» esareti işler.
• E) Yazarların adlarını alfabetik sıraya dizmek

Çözüm: Dönem de tür de iki eserde ortaktır; A ile B'deki bilgi ikisini birbirinden ayıramaz. Aynı listeyi daha çok okumak (C) ya da sırayı değiştirmek (E) satırlara yeni bir tutamak eklemez. Her esere ayrı bir özellik bağlamak, ikisini birbirinden ayıran tek seçenektir. Cevap: D.

• Ezberi düşman sanmak. Eser adı ve yazarı bilinmeden bilgi sorusu çözülmez. Hata ezberlemekte değil, ezberi hiçbir yere bağlamadan bırakmaktadır.
• Zevki beğeniyle karıştırmak. Metin yorumu sorusu şiiri sevip sevmediğini sormaz. «Duygulu bir şiir» gibi bir izlenimle cevap aramak, sayılabilir özelliği gözden kaçırtır.
• Zinciri kesin kanıt saymak. Dönem–düşünce–eser zinciri bir uyarı verir; künyeyi doğrulamanın yerini tutmaz. Aynı dönemde farklı yönelimler bulunabilir.
• Aynı raftaki eserleri dönemle ayırmaya çalışmak. İki eser aynı kuşaktaysa dönem bilgisi onları ayırmaz; her esere ayrı bir özellik gerekir.
• Kökü okumadan metne dalmak. Kök bir yazar sorarken uzun bir şiiri satır satır incelemek zaman kaybettirir; önce sorunun hangi aileden olduğuna bak.