Modernist ve postmodern roman

Zennure mahalledeki kitapçıdan aldığı çağdaş bir romanın ortasında kaleme sarıldı. Anlatıcı bir bölümün başında durup şöyle diyordu: «Bu bölümü nasıl yazacağımı hâlâ bilmiyorum; belki de kahramanımı o sokağa hiç sokmamalıyım.» Zennure sayfanın kenarına «Taslak notu, editör silmeyi unutmuş» yazdı ve ertesi gün kitabı değiştirmeye götürdü. Kitapçı Özdil Bey raftan aynı romanın başka bir baskısını indirdi, sayfayı buldu, kitabı tezgâhın üstünde ona çevirdi. Aynı cümle aynı yerde duruyordu. Zennure kitabı geri alıp okumayı sürdürdü. Yirmi sayfa sonra anlatıcı aynı tereddüde yine döndü, kahramanına iki ayrı son yazdı ve okura hangisini seçeceğini sordu. Unutkanlık sandığı şey, romanın baştan beri kurduğu bir oyundu.

• Geleneksel, modernist ve postmodern romanı zaman, anlatıcı ve yapı ölçütleriyle karşılaştırırsın.
• Derse özel kısa bir parçada üstkurmaca, metinlerarasılık ya da çoklu anlatıcı gibi teknikleri adlandırırsın.
• Orhan Pamuk ile Bilge Karasu'yu ders kitaplarında anılan eserleriyle eşleştirirsin.
• Yazarın anlatıya karışmasının öğüt vermek için mi yoksa kurmacayı göstermek için mi yapıldığını ayırt edersin.

Hata mı, yöntem mi?

Zennure'nin yanılgısı tek bir varsayıma dayanıyordu: bir roman, yazılışının izlerini okurdan gizlemelidir. Okul yıllarında okunan romanların çoğu bu varsayıma uyar. Köy romanını okuyan, sayfadaki köyün bir yerde gerçekten var olduğuna inanarak ilerler; anlatıcı da bu inancı korumaya çalışır. Anlatıcı olayları bilir, sırayla aktarır, kendi masasını ve kalemini göstermez. Oysa kitapçı Özdil Bey'in rafındaki ikinci baskı, o cümlenin bir kaza olmadığını kanıtladı: iki ayrı baskıda aynı yerde duran bir «unutulmuş not» yoktur, ancak yerleştirilmiş bir not vardır. Romanın kendi yazılışını konu edinmesi, ders kitaplarında postmodern romanın en tanınmış tekniği olarak anlatılır. Bu dersin işi, o tekniği ve kardeşlerini adlarıyla tanımak, sonra onları modernist romandan ve geleneksel romandan ayırmaktır.

Üç roman anlayışı yan yana

Aşağıdaki tablo dersin omurgasıdır. Bir parçayı okurken satır satır bu ölçütlere dönersin.

Tablonun en çok karıştırılan sütunu ortadakidir. Modernist roman da geleneksel düzeni bozar, ama bunu bireyin iç dünyasını daha doğru göstermek için yapar. Postmodern roman ise düzeni bozduğunu okura açıkça gösterir ve bu bozmayı oyunun bir parçası yapar.

Modernist roman: iç dünyanın biçimi

İç dünya romanını işlediğimiz derste üç eser öne çıkmıştı: Tanpınar'dan «Huzur», Atılgan'dan «Anayurt Oteli», Atay'dan «Tutunamayanlar». Ders kitaplarında modernist roman bu iç dünya ilgisinin biçime yansıması olarak anlatılır. Batı'da James Joyce ve Virginia Woolf bu yolun en çok anılan adlarıdır. Başlıca özellikler şunlardır:

• Bilinç akışı. Düşünceler, düzene sokulmadan, akla geldiği sırayla aktarılır; nokta ve bağlaç seyrekleşebilir.
• İç monolog. Kişi kendi kendisiyle konuşur; okur onu dışarıdan değil içeriden duyar.
• Kırılmış zaman. Bir koku ya da ses kişiyi yıllar öncesine götürür; olay sırası bu çağrışımlara göre kurulur.
• Parçalı yapı. Bölümler birbirine sıkı bir neden–sonuç bağıyla bağlanmaz; boşlukları okur doldurur.
• Yabancılaşma. Kahraman kalabalık içinde yalnızdır; toplumla bağı zayıflamıştır.

Modernist romanın sorusu hâlâ ciddidir: insan dünyayı nasıl algılar, kendini nasıl anlar? Biçim deneyleri bu soruya hizmet eder.

Postmodern roman: kurmaca kendine bakıyor

Postmodern roman ise soruyu metnin kendisine çevirir. Ders kitaplarında sayılan teknikleri, her birine derse özel küçük bir örnekle görelim. Örneklerin hiçbiri bir yazardan alınmamıştır.

• Üstkurmaca. Yazar ya da anlatıcı, romanın nasıl yazıldığını romanın içinde tartışır. Örnek: «Kahramanımı bu bölümde öldürmeyi düşünmüştüm; sonra vazgeçtim, çünkü siz buna inanmazdınız.»
• Metinlerarasılık. Metin başka metinlere açık ya da örtük göndermeler yapar; o metni tanıyan okur ek bir anlam katmanı bulur. Örnek: Çölde yürüyen ve adını unutan bir delikanlı, eski bir mesnevideki Mecnun'un izini çağrıştırır.
• Parodi. Bilinen bir üslup ya da tür, abartılarak ve alay edilerek taklit edilir. Örnek: Her olayı «Ey okur, bundan alınacak ibret şudur» diye bitiren, ama ibretleri giderek saçmalaşan bir anlatıcı.
• Pastiş. Farklı dönemlerin üslupları alaysız bir öykünmeyle yan yana getirilir. Örnek: Bir bölüm eski vakanüvis diliyle, bir sonraki bugünün haber diliyle yazılır.
• Gerçek ile kurmacanın bulanıklaşması. Gerçek bir kişi, yer ya da belge kurmacanın içine girer; ya da anlatıcı yazarın adını taşır. Örnek: Anlatıcı kendini romanın kapağındaki adla tanıtır ve okura o adın kendisine ait olup olmadığını sorar.
• Çoklu anlatıcı. Aynı olay birden çok ağızdan anlatılır; hiçbir anlatıcı tek başına tam gerçeği taşımaz. Örnek: Bir düğünü sırayla gelin, aşçı, düğün salonunun eski aynası anlatır.
• Tarihin yeniden yazılması. Geçmiş, resmî kayıtlarda yazmayan bir bakışla ya da uydurma bir belgeyle yeniden kurulur. Örnek: Arşivde bulunduğu söylenen bir elyazmasıyla açılan, ama elyazmasının sahici olup olmadığını okura bırakan bir roman.
• Okurun oyuna katılması. Okur seçim yapmaya, eksik parçayı tamamlamaya ya da ipucu çözmeye çağrılır. Örnek: «Bu bölümü atlayabilirsiniz; atlayanlar on ikinci bölümden devam etsin.»

Bunlara ders kitaplarında popüler türlerin, özellikle polisiye kurgunun, ciddi bir romanın iskeleti olarak kullanılması da eklenir.

Metin üzerinde: dört adımda teknik avı

Teknikleri bir arada görmek için bu derse özel kısa bir parça kuralım:

Bu bölümü üç kez yazdım, üçünde de Leyla'yı çölde bıraktım. Dördüncüsünde sözü ona vereceğim; bundan sonrasını o anlatsın. Anlattıklarına inanıp inanmamak size kalmış. Ben de inanmıyorum, ama yazdım.

Adım 1: Anlatıcıya bak. «Bu bölümü üç kez yazdım» diyen ses, yazma işini metnin içine taşıyor. Bu, üstkurmacadır.

Adım 2: Adlara ve göndermelere bak. Leyla ve çöl, eski Leylâ ile Mecnun hikâyesini çağırıyor. Başka bir metne yapılan bu gönderme metinlerarasılıktır.

Adım 3: Kimin konuştuğuna bak. «Sözü ona vereceğim» cümlesi anlatıcının değişeceğini haber veriyor. Romanın devamında çoklu anlatıcı beklenir.

Adım 4: Okura ne yüklendiğine bak. «İnanıp inanmamak size kalmış» cümlesi kararı okura bırakıyor; okur oyuna çağrılmıştır. Anlatıcının «ben de inanmıyorum» demesi ise gerçeği kurmacadan ayıran çizgiyi bilerek bulandırır.

Parçada bilinç akışı yoktur: cümleler düzenlidir, bir iç sesin dağınık akışı değil, okura dönük bir konuşmadır. Bu ayrım, modernist ile postmodern seçeneği arasında kalınan sorularda işe yarar.

Tanzimat'taki araya girme ile üstkurmaca

Tanzimat romanında yazar da sık sık araya girer, okura seslenir. Ders kitaplarında bu müdahale öğretici amaçla açıklanır: yazar okura bilgi verir, bir davranışı över ya da kınar. Üstkurmacada ise araya giren ses öğüt vermez; romanın bir kurmaca olduğunu, yazılırken nasıl biçimlendiğini gösterir. İki durumda da yazar görünürdür. Ayrımı görünürlük değil, amaç belirler.

Orhan Pamuk

Ders kitaplarında Türk edebiyatında postmodern romanın başlıca temsilcisi olarak Orhan Pamuk anılır. 2006'da Nobel Edebiyat Ödülü'nü almıştır. Sınavda en çok anılan üç romanı ve öne çıkan teknikleri şöyle özetlenebilir:

• «Beyaz Kale»: Osmanlı döneminde birbirine çok benzeyen iki adamın kimlik sorusu. Roman, arşivde bulunduğu söylenen bir elyazmasını tanıtan bir önsözle açılır; tarihin bir belge oyunuyla yeniden kurulmasına örnektir.
• «Kara Kitap»: İstanbul'da kaybolan karısını arayan bir adamın hikâyesi. Bölümler arasına bir köşe yazarının yazıları yerleştirilir; farklı metin türlerinin iç içe geçtiği, göndermelerle dolu bir yapı kurulur.
• «Benim Adım Kırmızı»: Osmanlı nakkaşları arasında işlenen bir cinayet polisiye çerçevede anlatılır. Her bölümü başka bir anlatıcı anlatır; anlatıcılar arasında insanların yanında bir ölü, bir renk ve bir resim de vardır. Çoklu anlatıcı denince ilk akla gelen örnektir.

Bilge Karasu ve öteki adlar

Bilge Karasu, dili yoğun, simgelerle örülü anlatılarıyla anılır. «Gece» romanı, ders kitaplarında Türk edebiyatında postmodern romanın erken örnekleri arasında sayılır; adı konmamış bir kentte korku ve yalnızlık duygusunu işlerken yazma eylemini de metnin konusu yapar. «Troya'da Ölüm Vardı» ile «Göçmüş Kediler Bahçesi» ise öykü kitaplarıdır; eşleme sorusunda tür bilgisi de önemlidir.

Postmodern yönelimle birlikte adı geçen yazarlar kısaca: Latife Tekin («Sevgili Arsız Ölüm»; masalsı öğeleri gerçekçi bir dünyayla birleştirir), Nazlı Eray (gerçek ile fantastiğin iç içe geçtiği anlatılar), Hasan Ali Toptaş («Gölgesizler»).

Bir uyarı: Oğuz Atay'ın «Tutunamayanlar»ı iç dünya romanı olarak işlendi, ama kimi ders kitaplarında parodileri, sözlük maddeleri ve şiir gibi farklı türleri bir araya getirmesiyle postmodern romanın öncüsü olarak da anılır. Bir eser iki başlığa da yakın durabilir; soru hangi özelliği sorduğunu söyler.

Romandan kısa anlatıya

Bu modülde romanın Millî Edebiyat zevkinden oyunlu biçimlerine uzanan yolunu tamamladık. Modülün son durağı kısa anlatıya, hikâyeye dönüyor. Orada sorulacak ayrım bir olay örgüsünün çözülmesini bekleyen hikâye ile bir anı, bir kişiyi, bir havayı resmeden durum hikâyesi arasındadır. Sait Faik Abasıyanık'ın «Semaver»i, Memduh Şevket Esendal'ın sade anlatımı ve Chekhov tarzının bu ayrımdaki yeri o dersin konusu.

Örnek 1 — Parçadaki tekniği adlandırmak

Soru: Bu ders için yazılan şu parçada hangi teknik öne çıkar: «Size bu kasabanın nasıl battığını anlatacaktım; ama dün gece bu sayfaları okuyan eşim, kasabayı benim uydurduğumu söyledi. Haklı olabilir. Yine de yazmaya devam ediyorum.»

• A) Bilinç akışı
• B) Üstkurmaca
• C) Pastiş
• D) Her şeyi bilen anlatıcı
• E) Serim, düğüm, çözüm düzeni

Çözüm: Anlatıcı yazdığı metinden, o sayfaları okuyan birinden ve kasabayı uydurmuş olabileceğinden söz ediyor. Romanın yazılışı romanın içine taşınmıştır; bu üstkurmacadır. Cümleler düzenli olduğu için bilinç akışı yoktur, farklı üslupların yan yana dizilmesi de görülmez. Cevap: B.

Örnek 2 — Yazar ile eser

Soru: Yazarıyla birlikte verilen eserlerden hangisi doğru eşleşmiştir?

• A) «Gece» — Orhan Pamuk
• B) «Kara Kitap» — Bilge Karasu
• C) «Sevgili Arsız Ölüm» — Nazlı Eray
• D) «Benim Adım Kırmızı» — Orhan Pamuk
• E) «Beyaz Kale» — Hasan Ali Toptaş

Çözüm: «Benim Adım Kırmızı» Orhan Pamuk'undur. «Gece» Bilge Karasu'nun, «Kara Kitap» ile «Beyaz Kale» Pamuk'un, «Sevgili Arsız Ölüm» Latife Tekin'in romanıdır. Cevap: D.

Örnek 3 — Modernist mi, postmodern mi?

Soru: Bir romanda şu özellikler saptanmıştır: kahramanın düşünceleri noktasız ve çağrışımla akar, bir koku onu çocukluğuna götürür, olaylar iç saate göre sıralanır, anlatıcı kendi yazdığından hiç söz etmez. Bu bulgular en çok hangi anlayışa uyar?

• A) Modernist roman
• B) Postmodern roman
• C) Tanzimat romanı
• D) Köy romanı
• E) Tarihî macera romanı

Çözüm: Bilinç akışı, çağrışımla kırılan zaman ve iç saat modernist romanın işaretleridir. Postmodern romanın ayırıcısı olan, yazılışı gösteren ses bu parçada yoktur. Cevap: A.

Örnek 4 — Araya giren yazar

Soru: «Ey okur, gördünüz mü, israf eden kişinin sonu budur. Siz de paranızı hesaplı harcayınız» cümlesi bir romanda yer alıyor. Bu müdahale hakkında hangisi söylenebilir?

• A) Üstkurmacadır, çünkü yazar görünürdür.
• B) Metinlerarasılık örneğidir, çünkü başka bir esere gönderme yapar.
• C) Bilinç akışıdır, çünkü yazar kendi kendine konuşur.
• D) Çoklu anlatıcı tekniğidir, çünkü okura seslenilir.
• E) Öğretici bir müdahaledir; geleneksel romandaki, özellikle Tanzimat'taki araya girmeye benzer.

Çözüm: Yazar okura bir davranışı öğütlüyor; romanın nasıl yazıldığından söz etmiyor. Görünür yazar tek başına üstkurmaca sayılmaz; amaç öğüt vermektir. Cevap: E.

• Görünen her yazarı üstkurmacaya bağlamak. Tanzimat yazarı da araya girer, ama öğüt vermek için; üstkurmaca ise yazılışı ve kurmacayı gösterir.
• Parçalı yapıyı yalnız postmodern romana vermek. Modernist roman da parçalıdır ve zamanı kırar; ayırıcı olan, kırılmanın iç dünyaya mı yoksa metnin oyununa mı hizmet ettiğidir.
• Parodi ile pastişi karıştırmak. Parodi alay ederek taklit eder; pastiş üslupları alaysız bir öykünmeyle bir araya getirir.
• Karasu'nun öykü kitaplarını roman sanmak. «Troya'da Ölüm Vardı» ve «Göçmüş Kediler Bahçesi» öyküdür; postmodern romanın erken örneği olarak anılan «Gece»dir.
• «Tutunamayanlar»ı tek başlığa kilitlemek. İç dünya romanı olarak işlenir, kimi ders kitaplarında postmodern romanın öncüsü olarak da anılır.