Köy romanı

Okul kütüphanesinde köy anlatan kitaplara bir raf ayrılacaktı ve iş Yeşimnur'a düştü. «Yaban»ı ve «Çalıkuşu»nu hemen koydu; ikisinde de Anadolu köyleri, yoksul okullar, toprak damlı evler vardı. Üçüncü kitabı, «Bizim Köy»ü ise kenara ayırdı. Kapağını çevirince Mahmut Makal adlı bir köy öğretmeninin yazdıklarından oluştuğunu görmüş, «Notlar edebiyat sayılmaz.» diye düşünmüştü. Akşam üç kitabın ilk sayfalarını mutfak masasında art arda okudu ve ölçütü değişti. İlk iki kitapta köylüler, anlatanın karşısında duran ve uzaktan izlenen insanlardı; köye bakan göz bir yolcunun, bir konuğun gözüydü. Üçüncü kitapta anlatan köyün kendi öğretmeniydi ve kapaktaki «bizim» kelimesi bu yakınlığı daha ilk sayfada söylüyordu. Ertesi sabah rafı yeniden düzenledi: kenara ayırdığı kitap ortaya geçti, diğer ikisi ise «köyü dışarıdan görenler» diye ayrı bir yere.

• Mahmut Makal'ı, Fakir Baykurt'u ve Talip Apaydın'ı eserleriyle ve eserlerin işlediği köy sorunuyla eşleştirirsin.
• Köy romanının ortak özelliklerini derse özel kurulmuş bir paragrafta ipuçlarıyla gösterirsin.
• «Yaban», «Çalıkuşu» ve «Memleket Hikâyeleri»ndeki dışarıdan bakışı köy romanının içeriden anlatımından ayırırsın.
• Köy romanını toplumcu gerçekçi romanla ortak kaygıları ve ayrıldığı noktalar bakımından karşılaştırırsın.

Köye bakan göz kimin?

Yeşimnur'un rafını değiştiren şey, kitapların konusu olmadı. Üç kitap da köyü anlatıyordu. Değişen, köyü anlatanın o köyle ilişkisiydi. Bir anlatıcı köye trenle, at arabasıyla, bir görev yazısıyla gelir; gördüğü her şey ona yeni ve yabancıdır. Bir başkası ise o köyde doğmuş ya da yıllarca orada öğretmenlik yapmıştır; tarlanın sınırını, suyun hangi arktan aktığını, borcun kime olduğunu bilir. Köy romanı ikinci türden anlatıcıların eseridir. Bu yüzden ağırlık tek bir kişinin iç dünyasında değil, bütün köyü ilgilendiren su, toprak ve okul gibi ortak dertlerdedir. Ders kitapları bu yönelimi, köyü içeriden, köyde yaşamış ya da görev yapmış yazarların gözüyle anlatan roman diye tanımlar.

Köyü dışarıdan gören eserler

Köy, Türk edebiyatına köy romanından önce de girmişti. Ama o eserlerde köy çoğunlukla uzaktan gelenin gözüyle görülür.

• Refik Halit Karay, «Memleket Hikâyeleri». E11-L07'de gördüğün bu hikâyeler İstanbul'un dışına, Anadolu kasabalarına yönelir. Gözlem keskindir, dil sadedir; ama kasabaya bakan çoğu zaman oraya dışarıdan gönderilmiş biridir.
• Reşat Nuri Güntekin, «Çalıkuşu». E13-L01'de tanıdığın Feride, İstanbul'dan Anadolu'ya öğretmen olarak gelir. Köy okullarının yoksulluğu romanda vardır, ama ağırlık Feride'nin yolculuğunda ve iç kırgınlığındadır.
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu, «Yaban». E11-L06'da işlenen romanda Ahmet Celal, Kurtuluş Savaşı sürerken bir Anadolu köyüne yerleşir; köylüler ona «yaban» der, o da köylüyü anlamakta zorlanır. Uçurum iki yönlüdür ve anlatı bu uçurumun aydın tarafından kurulur.

Bu üç eserin köye haksızlık ettiğini söylemek yanlış olur; her biri döneminde Anadolu'yu okura tanıtan önemli bir adımdır. Fark, köy insanının orada nesne olarak kalmasıdır: gözlenir, betimlenir, acınır ya da eleştirilir, ama kendi sesiyle konuşmaz.

Köy Enstitüleri ve içeriden yazan kuşak

1940'ta kurulan Köy Enstitüleri, köy çocuklarını öğretmen olarak yetiştirip yine köylere göndermeyi amaçlayan okullardı. Ders kitaplarında köy romanının önde gelen yazarlarının bu okullarda yetiştiği belirtilir: Mahmut Makal, Fakir Baykurt ve Talip Apaydın enstitü çıkışlıdır. Bu yazarlar köyü kitaptan değil, kendi çocukluklarından ve öğretmenlik yaptıkları sınıflardan tanıyordu. Enstitülerin kuruluşu, işleyişi ve kapatılması etrafındaki tartışmaları Tarih akademisi ayrıca ele alır; edebiyat açısından önemli olan, köyün içinden yazan bir kuşağın bu okullardan çıkmasıdır.

Mahmut Makal ve «Bizim Köy»

«Bizim Köy», genç bir köy öğretmeninin görev yaptığı köyde tuttuğu gözlem notlarından oluşur. Okulun hâli, çocukların ve ailelerin yoksulluğu, toprağın ve hayvanın köylünün hayatındaki yeri bu notlarda yalın bir dille anlatılır. Eser yayımlandığında büyük ilgi uyandırdı; ders kitapları onu köy gerçeğini içeriden gösteren ilk eserlerden biri olarak anar.

Burada dikkat edilecek bir ayrıntı var. «Bizim Köy» kurmaca bir roman değildir; ders kitaplarında röportaj ve inceleme niteliği taşıyan bir gözlem kitabı olarak geçer. Yine de köy romanı başlığında ilk sırada anılır, çünkü köyü içeriden anlatma yolunu o açmıştır. Yeşimnur'un ilk yargısı bu yüzden yanlıştı: öğretmenin notları, kendinden sonraki romanların bakış açısını belirleyecek kadar güçlü bir edebî belge oldu.

Fakir Baykurt: muhtara karşı bir aile

Fakir Baykurt denince ders kitaplarının ilk andığı eser «Yılanların Öcü»dür. Köyün muhtarı, yoksul bir köylü olan Kara Bayram'ın evinin hemen önüne ev yaptırmaya kalkar. Bayram'ın ailesi bu haksızlığa direnir; direnişin en güçlü sesi, ailenin yaşlı kadını Irazca'dır. Roman, köyde gücü elinde tutanın küçük bir kararıyla bir ailenin nasıl ezilebildiğini gösterir.

«Irazca'nın Dirliği» bu romanın devamı olarak anılır ve aynı köy dünyasını sürdürür. Baykurt'un romanlarında güçlü ile yoksul arasındaki çatışma, toprak ve barınak üzerinden kurulur; konuşmalar yöre ağzının izlerini taşır.

Talip Apaydın: köye giren makine

«Sarı Traktör», köy hayatına traktörün girişini ve makineleşmenin köyde açtığı değişimi işler. Makine toprağın işleniş biçimini değiştirince köydeki emek ve geçim ilişkileri de sarsılır; roman bu sarsıntıyı köylünün gözünden izler. Apaydın da enstitü çıkışlı bir öğretmen olarak köyü içeriden anlatan yazarlar arasında sayılır.

Ortak özellikler

Ders kitaplarında köy romanının özellikleri şu başlıklarla toplanır:

• Toprak ve su sorunu. Tarla sınırı, mera, sulama suyu kavgası romanın olaylarını başlatır.
• Ağa, muhtar ya da tefeci baskısı. Köydeki güç ilişkisi açıkça gösterilir.
• Eğitim. Okul, öğretmen ve okuma yazma, köyün geleceğiyle bağlantılı olarak işlenir.
• Göç ve makineleşme. Kente çalışmaya gidenler ve traktörün değiştirdiği düzen sık rastlanan konulardır.
• Yöresel ağız. Köylüler kendi söyleyiş biçimleriyle konuşturulur.
• Belgesel gerçekçilik. Köy hayatı gözlenmiş, yaşanmış ayrıntılarla, bir belgeye yakın doğrulukla aktarılır.

Omurga: dışarıdan bakış ile içeriden anlatım

Bu tablo soru çözerken tek bir soruya iner: anlatı köyün dışında duran birinin gözüyle mi kurulmuş, yoksa köyün içinden mi?

Bir paragraf üzerinde

Aşağıdaki iki paragrafı bu ders için kurduk; bunları bir yazara mal etme.

Birinci paragraf: Kasabadan gelen yolcu köyün girişinde durdu. Toprak damlar birbirine yaslanmıştı, çeşmenin başında birkaç kadın vardı. Köylüler ona uzaktan baktılar, kimse yaklaşmadı. Bu insanların ne düşündüğünü hiçbir zaman öğrenemeyeceğini sezdi.

İkinci paragraf: Bu yıl da ark bizim tarlaya varmadan kesildi. Suyu yukarıdaki tarlalara kimin çevirdiğini köyde bilmeyen yok. Anam akşam sofrada «Su da onun, yol da onun gari.» dedi. Okulda çocuklara toprağın kime ait olduğunu anlatırken sesimi alçaltıyorum.

Önce anlatıcıyı yerleştir. Birincide köye gelen bir yolcu vardır; köy onun için ilk kez görülen bir yerdir. İkincide anlatıcı köyde öğretmendir ve ailesi de oradadır.

Sonra zamirlere bak. Birinci paragrafta köylüler «onlar»dır. İkincide «bizim tarla», «anam» denir; anlatıcı köyün içindedir.

Sorunu adlandır. Birinci paragraf bir yabancılık duygusunda kalır. İkincisi somut bir sorun koyar: sulama suyu ve onu kendi tarlasına çeviren güçlü biri.

Dili dinle. «Gari» sözü yöre ağzından bir izdir; köylü kendi söyleyişiyle konuşur.

Sonuç. Birinci paragraf «Yaban»ın bakışına, ikincisi köy romanının içeriden anlatımına yakındır.

Toplumcu gerçekçi romanla bağ

İki ders önce tanıdığın toplumcu gerçekçi romanla köy romanı aynı kaygılardan beslenir: yoksulluk, toprak dağılımı, güçlü ile güçsüz arasındaki ilişki. Ders kitapları köy romanını çoğu zaman bu anlayışın köye yönelen kolu olarak ele alır. Ayrım iki noktadadır. Toplumcu gerçekçi roman kasabaya, fabrikaya, büyük şehre de uzanır; köy romanının odağı köyün kendisidir. Köy romanının yazarı da çoğunlukla köyün içinden gelir ve köyü bir öğretmenin, bir köylü çocuğunun yakınlığıyla anlatır.

Belgeden kurguya

Köy romanında anlatıcı gerçeği olduğu gibi aktarmaya çalışır; okur, okuduğunun bir belgeye yakın olduğuna güvenir. Sonraki derste bu güveni bilerek sarsan romanlarla karşılaşacaksın: anlatının nasıl kurulduğunu okura gösteren, gerçek ile kurmaca arasındaki sınırı oyunlaştıran modernist ve postmodern yönelime, Orhan Pamuk ve Bilge Karasu adlarıyla geçeceğiz.

Örnek 1 — Olaydan esere

Soru: Bir romanda köyün muhtarı, yoksul bir köylünün evinin önüne ev yaptırmaya kalkar; aileyi direnişe sürükleyen en güçlü ses yaşlı Irazca'dır. Bu roman ve yazarı hangisidir?

• A) «Bizim Köy» — Mahmut Makal
• B) «Sarı Traktör» — Talip Apaydın
• C) «Yaban» — Yakup Kadri Karaosmanoğlu
• D) «Çalıkuşu» — Reşat Nuri Güntekin
• E) «Yılanların Öcü» — Fakir Baykurt

Çözüm: Muhtar, Kara Bayram'ın ailesi ve Irazca, Fakir Baykurt'un bu romanının ipuçlarıdır. «Bizim Köy» bir öğretmenin gözlem notlarıdır, «Sarı Traktör» makineleşmeyi işler; «Yaban» ve «Çalıkuşu» köye dışarıdan bakar. Cevap: E.

Örnek 2 — Anlatıcının yeri

Soru: Bu ders için kurulmuş bir parçada anlatıcı şöyle diyor: «Kızım hasta yatıyor, kasabaya inmeye arabamız yok. Komşunun öküzünü istedik, harmanı bitmeden veremem dedi. Bu kış da böyle geçecek.» Parçayı köy romanının bakışına yaklaştıran ipucu hangisidir?

• A) Anlatıcının köyün sıkıntısını kendi ailesinin derdi olarak, içeriden ve somut ayrıntılarla anlatması
• B) Parçada bir kasabanın adının geçmesi
• C) Parçanın üç cümleden oluşması
• D) Anlatıcının köye ilk kez gelmiş olması
• E) Parçada hiçbir sorunun adlandırılmaması

Çözüm: «Kızım», «arabamız» diyen anlatıcı köyün içindedir; hastalık, ulaşım ve harman gibi somut sorunlar onun kendi hayatıdır. D tam tersini söyler, E de parçayla çelişir; kasaba adı ya da cümle sayısı bakış açısını belirlemez. Cevap: A.

Örnek 3 — Bir türün yeri

Soru: Yasir, «Bizim Köy»ün kurmaca bir roman olmadığını öğrenince onun köy romanı başlığı altında neden anıldığını soruyor. En isabetli açıklama hangisidir?

• A) Eser aslında Kurtuluş Savaşı'nı anlatan bir tarihî romandır.
• B) Eser İstanbul'dan gelen bir aydının köy izlenimlerini anlatır.
• C) Bir köy öğretmeninin gözlem notlarından oluşan eser, köyü içeriden gösterme yolunu açtığı için bu başlığın başında anılır.
• D) Eser aruzla yazılmış uzun bir manzumedir.
• E) Ders kitapları eseri yalnız dil özellikleri yüzünden bu başlığa koyar.

Çözüm: «Bizim Köy» röportaj ve inceleme niteliği taşıyan bir gözlem kitabıdır. Önemi, köyü orada görev yapan bir öğretmenin gözüyle, içeriden göstermesidir; sonraki köy romanları bu bakışı sürdürür. B seçeneği «Yaban»ın bakışını tarif eder. Cevap: C.

Örnek 4 — İki yönelimin sınırı

Soru: Köy romanını toplumcu gerçekçi romandan ayıran özellik hangisidir?

• A) Yoksulluğu işlemesi
• B) Güçlü ile güçsüz arasındaki ilişkiyi göstermesi
• C) Gerçekçi gözleme dayanması
• D) Odağını köyün kendisine vermesi ve yazarının çoğunlukla köyün içinden gelmesi
• E) Sıradan insanları kahraman yapması

Çözüm: Yoksulluk, güç ilişkisi, gerçekçi gözlem ve sıradan kahraman iki yönelimde ortaktır. Toplumcu gerçekçi roman kasaba, fabrika ve şehre de uzanır; köy romanı köyde kalır ve köyü içeriden tanıyan yazarların elinden çıkar. Cevap: D.

• Köyde geçen her eseri köy romanı saymak. «Yaban» bir köyde geçer, «Çalıkuşu» köy okullarını anlatır; ikisinde de köye sonradan gelen birinin gözü vardır. Ölçüt mekân değil bakıştır.
• «Bizim Köy»ü sıradan bir roman sanmak. Eser bir köy öğretmeninin gözlem notlarıdır ve röportaj, inceleme niteliği taşır; köy romanı başlığında yolu açtığı için anılır.
• Baykurt ile Apaydın'ın eserlerini karıştırmak. Irazca ve muhtarla çatışma Fakir Baykurt'a, traktör ve makineleşme Talip Apaydın'a götürür.
• Köy romanını toplumcu gerçekçi romandan tamamen koparmak. İki yönelim yoksulluk ve güç ilişkisi kaygısını paylaşır; köy romanı bu kaygının köye yönelen koludur.
• Köy Enstitüleri'ni bir edebiyat akımı sanmak. Enstitüler öğretmen yetiştiren okullardı; edebiyattaki önemleri, köyü içeriden anlatan yazarları yetiştirmiş olmalarıdır.