Bireyin iç dünyasını anlatan roman

Tuvana, öğretmeninin önerdiği romanı otuzuncu sayfada kapattı. Arkadaşı Talin'e gerekçesini de yazdı: «Adam bir odada oturuyor, düşünüyor, hatırlıyor. Kimse bir yere gitmiyor. Olay yoksa kitap da yürümüyor.» Ertesi akşam okul dönüşü otobüste bir fırının önünden geçti; burnuna gelen simit kokusu onu ilkokuldaki teneffüslere, oradan dedesinin cebinden çıkan bozuk paralara, oradan da yarınki yazılıya taşıdı. Eve varınca bütün bunları Talin'e uzun bir mesajla anlattı. Gönder tuşuna basmadan önce mesajı baştan okudu ve durdu. Ekranı dolduran bu yazıda gerçekten olan tek şey, otobüste yirmi dakika oturmasıydı. Geri kalan her satır kafasının içinden geçmişti ve Talin'in cevabı «Bunu bir solukta okudum» oldu. Tuvana çantasından romanı çıkarıp otuzuncu sayfayı yeniden açtı.

• İç monolog, bilinç akışı, geriye dönüş, zaman kırılması ve ironiyi derse özel kısa paragraflarda ayırt edersin.
• Tanpınar'ı, Yusuf Atılgan'ı ve Oğuz Atay'ı romanları ve kahramanlarıyla eşleştirirsin.
• Bu yönelimi toplumcu gerçekçi romandan odak, kahraman, zaman ve anlatım ölçütleriyle ayırırsın.
• «Tutunamayan» kavramını ve «Saatleri Ayarlama Enstitüsü»ndeki ironiyi kendi cümlelerinle açıklarsın.

Olayın yerini zihin alınca

Tuvana'nın ilk itirazı romanı bir yol gibi düşünüyordu: kahraman bir yerden çıkar, başka bir yere varır, arada bir şeyler olur. Mesajını okuyunca başka bir hareket türünü fark etti. Bir koku, bir hatıra, bir kaygı; bunlar da birbirini çağırır ve okuru sürükler. Yalnız bu hareket sokakta değil, insanın kafasının içinde olur.

Cumhuriyet döneminde bazı romancılar ağırlığı bu iç harekete verdi. Ders kitaplarında bu yönelim, olay örgüsünü geri plana çekip bireyin ruh hâlini, yalnızlığını, kimlik arayışını ve çevresiyle uyum kuramayışını öne alan roman olarak tanıtılır. Kahraman çoğu zaman bir sınıfın temsilcisi değildir; kendine özgü korkuları, hatıraları ve takıntıları olan tek bir insandır. Romanın asıl malzemesi, onun dünyayı nasıl algıladığıdır.

Ders kitaplarının saydığı özellikler

• Birey merkezdedir. Toplumsal düzen romanda vardır ama kahramanın zihninden süzülerek görünür.
• Yalnızlık, yabancılaşma ve uyumsuzluk işlenir. Kahraman çevresine, işine, ailesine ya da yaşadığı çağa ayak uyduramaz.
• Kimlik sorgulanır. «Ben kimim, nereye aitim?» sorusu, kimi romanda Doğu ile Batı arasında kalmışlık biçiminde, kimi romanda düzene tutunamama biçiminde sorulur.
• Zaman iç zamana dönüşür. Saatin ilerleyişi yerine hafızanın sıçrayışları öne çıkar.
• Anlatım teknikleri çeşitlenir. Okur kahramanın zihnine, dışarıdan bir anlatıcının özetiyle değil, doğrudan sokulur.

Tekniklerin adları

Bu yönelimi sınavda tanıtan şey çoğunlukla tekniktir. Her birini kısa bir tanımla tut:

• İç monolog: Kahramanın aklından geçenler, sanki kendi kendine konuşuyormuş gibi, onun ağzından aktarılır. Cümleler büyük ölçüde düzenlidir; düşünce bir konudan ötekine mantıklı bir sırayla geçer.
• Bilinç akışı: Zihinden geçenler ayıklanmadan, bir çağrışım öbürünü doğurdukça aktarılır. Mantık ve zaman sırası gözetilmez; noktalama azalır ya da kaybolur, söz dizimi kırılır. İç monologun daha dağınık, daha ham bir ileri aşaması gibi düşünebilirsin.
• Geriye dönüş: Anlatı şimdiki zamanı kesip geçmişteki bir anı ayrıntısıyla anlatır, sonra şimdiye döner.
• Zaman kırılmaları: Olaylar takvim sırasıyla değil, parça parça ve karışık bir düzenle verilir; okur sırayı kendisi kurar.
• İroni: Söylenen ile kastedilen arasında bilinçli bir fark açılır. Anlatıcı bir saçmalığı ciddiyetle, hatta överek anlatır; eleştiri bu ciddiyetin içinden okunur.
• Parodi: Bilinen bir türün ya da üslubun taklit edilerek alaya alınması.

Metin üzerinde: aynı an, üç anlatım

Aşağıdaki üç parçayı bu derste kurduk; hiçbirini bir yazara mal etme. Üçünde de anlatılan an aynıdır.

Parça 1. Tarhan durağa vardığında yağmur hızlanmıştı. Saatine baktı; otobüs yine gecikiyordu. Karşıdaki dükkândan eski bir şarkı yükseliyordu. Şemsiyesini kapatıp sundurmanın altına girdi.

Parça 2. Yine gecikti, on dakika, belki on beş. Bu şarkıyı biliyorum, nereden biliyorum? Annemin radyosundan tabii. Şimdi bunu düşünmenin sırası değil; ıslanmadan şu sundurmanın altına geçeyim.

Parça 3. yağmur otobüs yok yine o şarkı annemin radyosu buğulu cam sobada portakal kabuğu kaç yaşındaydım yedi mi sekiz mi farlar mı bu yok değil annem şarkıyı hep yarıda keserdi neden keserdi

Adım 1: Anlatıcıyı bul. Birinci parçada «Tarhan», «baktı», «girdi» kelimeleri kahramanı dışarıdan gösterir; üçüncü kişili bir anlatıcı olanları özetler. Kahramanın ne düşündüğünü bilmeyiz, yalnız ne yaptığını görürüz.

Adım 2: Sesin kime geçtiğine bak. İkinci parçada anlatıcı çekilir, «biliyorum», «geçeyim» gibi birinci kişili fiiller kahramanın kendi sesini getirir. Düşünce şarkıdan anneye, anneden yağmura atlar ama her atlayış bir cümleyle bağlanır. Bu iç monologdur.

Adım 3: Düzeni ölç. Üçüncü parçada büyük harf, nokta ve virgül yoktur. «Portakal kabuğu» ile «farlar» arasında hiçbir bağlaç bulunmaz; bir imge ötekini çağırır, soru yarıda kalır. Zihin ayıklanmadan akar: bilinç akışı.

Adım 4: Zamanı izle. Üçüncü parçada an iki zamana bölünür: yağmurlu durak ve çocukluktaki mutfak. Anlatı mutfağa birkaç kelimeyle uğrayıp hemen döner. Yazar bu dönüşü genişletip o akşamı baştan sona, kendi zamanı içinde anlatsaydı geriye dönüş tekniğinden söz ederdik.

Adım 5: Farkı adlandır. Olay üç parçada da aynıdır: bir adam yağmurda otobüs bekler. Değişen, okurun kahramanın zihnine ne kadar yaklaştığıdır.

Teknikleri karşılaştırmak

İç monolog ile bilinç akışı sınavda en çok karıştırılan çifttir. Tek ölçüt birinci kişi olmaz; ikisinde de ses kahramanındır. Fark düzendedir: düşünce cümleler hâlinde sıraya giriyorsa iç monolog, imgeler bağsız ve noktalamasız birbirine çarpıyorsa bilinç akışı.

Ahmet Hamdi Tanpınar: zaman, hafıza, musiki

Şiir dersinde Tanpınar'ın dizelerinde zamanı, rüyayı ve musikiyi işlediğini görmüştün. Romanlarında aynı temalar genişler. Ders kitapları onun zaman anlayışında Bergson etkisini anar: geçmiş geride kalmış bir dilim değildir, bilincin içinde bugünle birlikte yaşar.

«Huzur» İstanbul'da geçer. Mümtaz ile Nuran'ın aşkı Boğaz'ın, eski semtlerin ve Türk musikisinin içinde anlatılır; savaşın yaklaştığı günlerin kaygısı bu aşkın üstüne bir gölge gibi düşer. Mümtaz'ın kafasındaki asıl soru, eski ile yeninin, Doğu ile Batı'nın bir arada nasıl yaşayabileceğidir. Roman bu soruyu kahramanın hatıraları, iç konuşmaları ve geriye dönüşleriyle işler; dış olaylardan çok bir zihnin ritmini izleriz.

«Saatleri Ayarlama Enstitüsü» aynı soruları gülerek sorar. Anlatıcı Hayri İrdal, hayatta pek bir şey başaramamış, sıradan bir adamdır. Halit Ayarcı adlı girişken bir adamla tanışınca şehirdeki saatleri ayarlamakla görevli bir kurumun kuruluşuna karışır. Kurum gittikçe büyür, kadrolar, şubeler, toplantılar çoğalır; asıl işinin ne olduğunu ise kimse pek sormaz. Hayri İrdal bu büyümeyi takdirle, bazen gururla anlatır. Okur ise anlatıcının övdüğü şeyin bürokrasinin kendi kendini çoğaltması ve yüzeyde kalan bir Batılılaşma olduğunu sezer. İroninin bu romandaki işleyişi tam olarak budur: eleştiri hiçbir cümlede açıkça söylenmez, ciddi bir sesin altından okunur.

Tanpınar'ın romanları arasında «Mahur Beste» de anılır. Adındaki «mahur» bir Türk musikisi makamıdır ve yazarın musikiye bağlılığını adından gösterir.

Yusuf Atılgan: yalnızlığın içeriden çözümlenmesi

Atılgan'ın kahramanları kalabalığın içinde yalnız kalan, çevresiyle bağ kuramayan kişilerdir. Ders kitapları onu iç çözümlemenin, yani kahramanın ruhunun içeriden, ayrıntılı biçimde incelenmesinin ustaları arasında sayar.

«Aylak Adam»ın kahramanı yalnız «C.» diye anılır. İstanbul sokaklarında amaçsızca dolaşır, çevresindeki insanların alışkanlıklarını sorgular ve gerçek bir sevgiyi arar. Adın bir harfe indirilmesi bile kahramanın topluma ne kadar yabancı kaldığını sezdirir.

«Anayurt Oteli» küçük bir kasabadaki eski bir otelde geçer. Kahraman Zebercet, otelin kâtibidir; günleri aynı işlerin tekrarıyla geçer. Bir gece otelde kalıp giden bir kadın konuk, Zebercet'in içinde bir bekleyiş başlatır. Roman bu bekleyişi ve kahramanın gittikçe daralan iç dünyasını, onun algıları, takıntıları ve kopuk düşünceleri üzerinden izler. Dış olaylar azdır; okurun izlediği, bir zihnin yavaş yavaş dünyayla bağını yitirmesidir.

Oğuz Atay: tutunamayanlar

«Tutunamayanlar» ders kitaplarında bu yönelimin en çok anılan romanıdır. Mühendis Turgut Özben, okul yıllarından arkadaşı Selim Işık'ın ölüm haberini alır. Selim'in bıraktığı yazıları okudukça, onu tanıyanlarla konuştukça hem arkadaşını hem de kendi düzenli hayatını sorgulamaya başlar. Turgut'un kendine bir arkadaş olarak hayal ettiği Olric de bu yolculukta onun iç sesine dönüşür.

«Tutunamayan» romanın kavramıdır: toplumun hazır kalıplarına, başarı ölçülerine ve alışkanlıklarına uyum sağlayamayan, bu yüzden kenarda kalan, duyarlı ve kendini sorgulayan insan. Karşısında düzene yerleşmiş, sorgulamadan yaşayan «tutunanlar» durur. Atay bu ayrımı ağlatarak değil, çoğu kez güldürerek kurar.

Romanın biçimi de alışılmışın dışındadır. Mektuplar, günlük sayfaları, şiirler, başka türlerin taklitleri, noktalamanın gevşediği bilinç akışı bölümleri bir arada kullanılır. Ders kitapları bu romanda ironiyi, parodiyi ve biçim deneylerini öne çıkarır. Tuvana'nın kancada yaşadığı şey burada iki yönlü çalışır: okur bir sayfada güler, bir sonraki sayfada aynı kahraman için üzülür. Gülünç olanla acı olan aynı cümlenin içinde durabilir.

Atay'ın öteki eserleri arasında «Tehlikeli Oyunlar» romanı ve bir bilim insanının hayatını romanlaştıran «Bir Bilim Adamının Romanı» anılır. «Tehlikeli Oyunlar»ın kahramanı Hikmet Benol da hayal ile gerçek arasında gidip gelen, düzene tutunamayan bir aydındır.

Omurga: toplumcu gerçekçi romandan ayrılan yön

Tabloyu bir kesinlik çizelgesi gibi okuma. Toplumcu gerçekçi bir romanda da bir iç konuşma bulunabilir, iç dünyaya dönen bir romanda da toplum vardır. Sınavda ölçüt ağırlıktır: romanın sorusu «bu düzen insanlara ne yapıyor?» mu, yoksa «bu insanın zihninde neler oluyor?» mu?

Şehirli zihinden köy yoluna

Bu dersin kahramanları çoğunlukla bir şehrin içinde yalnız kalan insanlardı ve roman onların kafasının içine doğru derinleşti. Sonraki derste yön değişir: anlatı köye gider, köyü uzaktan seyreden bir aydının değil, orada yaşamış ve çalışmış bir öğretmenin gözünden görürüz. Mahmut Makal'ın «Bizim Köy»ünde ve Fakir Baykurt'un romanlarında okul, toprak, yoksulluk ve köylünün gündelik sorunları bu kez kahramanın zihninde değil, bir köyün ortak hayatında aranacak.

Örnek 1 — Sesin sahibi

Soru: Derse özel şu parçada hangi teknik kullanılmıştır? «Kapıyı kilitledim mi? Kilitledim, eminim. Ama dün de emindim. Döneyim mi? Saat yedi buçuk, dönersem servisi kaçırırım.»

• A) Dışarıdan anlatım
• B) Geriye dönüş
• C) İç monolog
• D) Parodi
• E) Zaman kırılması

Çözüm: Ses birinci kişidir ve kahramanın kendi kendine konuştuğu duyulur. Cümleler düzenlidir, her düşünce bir öncekine bağlanır; çağrışımla dağılan, noktalaması kaybolmuş bir akış yoktur. Geçmişe uzun bir dönüş ya da bir türün taklidi de görülmez. Cevap: C.

Örnek 2 — Düzen bozulunca

Soru: Utkan, derse özel bir parçada «noktalama işareti yok, imgeler birbirine bağlaçsız bağlanıyor, bir soru yarıda kalıp başka bir hatıraya geçiliyor» ipuçlarını buldu. Bu ipuçları hangi tekniği gösterir?

• A) Bilinç akışı
• B) İç monolog
• C) İroni
• D) Dışarıdan anlatım
• E) Geriye dönüş

Çözüm: Birinci kişi tek başına yetmez; belirleyici olan düzenin kırılmasıdır. Noktalamanın kaybolması, çağrışımla sıçrama ve yarım kalan düşünce, zihnin ayıklanmadan aktarıldığını gösterir. İç monologda cümleler düzenli kalırdı. Cevap: A.

Örnek 3 — Övgünün altındaki eleştiri

Soru: Derse özel şu parçanın temel anlatım özelliği hangisidir? «Kurum o yıl üç yeni şube açtı; her şubenin görevi, öteki şubelerin çalışmasını denetlemekti. Müdür, tek bir dosyanın bile kaybolmadığı bu verimli yılı gururla anlattı. Gerçekten de hiçbir dosya kaybolmamıştı, çünkü hiçbiri açılmamıştı.»

• A) Bilinç akışı
• B) Geriye dönüş
• C) Destansı anlatım
• D) Kronolojik özet
• E) İroni

Çözüm: Anlatıcı kurumu övüyor gibi konuşur, ama son cümle bu övgünün boşluğunu açığa çıkarır. Söylenen «verimli yıl», kastedilen işsizce çoğalan bir bürokrasidir. Bu fark ironidir; «Saatleri Ayarlama Enstitüsü»nü okurken aranacak işleyiş de budur. Cevap: E.

Örnek 4 — Hangi romana gidiyor?

Soru: Teslime bir romanı şu bilgilerle tanıtıyor: anlatıcı başarısız sayılan sıradan bir adamdır, girişken bir ortakla birlikte gereksiz işlerle büyüyen bir kurumun içinde yer alır ve bu büyümeyi takdirle anlatır. Söz konusu roman ve yazarı hangisidir?

• A) «Huzur» — Tanpınar
• B) «Saatleri Ayarlama Enstitüsü» — Tanpınar
• C) «Anayurt Oteli» — Yusuf Atılgan
• D) «Tutunamayanlar» — Oğuz Atay
• E) «Aylak Adam» — Yusuf Atılgan

Çözüm: Kurumun büyümesi ve onu öven anlatıcı, Hayri İrdal ile Halit Ayarcı'nın romanını gösterir. «Huzur» Mümtaz ile Nuran'ın aşkını, Atılgan'ın iki romanı yalnız kahramanların iç dünyasını, «Tutunamayanlar» Turgut ile Selim'i anlatır. Cevap: B.

• Birinci kişiyi gördüğün an bilinç akışı demek. İç monolog da birinci kişidir; ayıran ölçüt düzendir. Düzenli cümleler iç monologu, noktalamasız ve çağrışımla sıçrayan akış bilinç akışını gösterir.
• Kısa bir hatırayı geriye dönüş saymak. Zihinden bir an geçen anı çağrışımdır; geriye dönüşte anlatı şimdiyi keser ve geçmişteki bir anı ayrıntısıyla anlatır.
• İroniyi şaka ile eşitlemek. «Saatleri Ayarlama Enstitüsü» güldürür ama asıl işi, övgü kılığındaki bir eleştiridir: bürokrasi ve yüzeyde kalan Batılılaşma.
• Kahramanları karıştırmak. Mümtaz ve Nuran «Huzur»un, Hayri İrdal ve Halit Ayarcı «Saatleri Ayarlama Enstitüsü»nün, Zebercet «Anayurt Oteli»nin, C. «Aylak Adam»ın, Turgut Özben ve Selim Işık «Tutunamayanlar»ın kişileridir.
• Toplumu hiç işlemiyor sanmak. Bu romanlarda toplum vardır; yalnız kahramanın zihninden süzülerek görünür. Ayrım ağırlıktadır, varlık ya da yoklukta değil.