Toplumcu gerçekçi roman

Sadettin «İnce Memed»in ilk cildini iki günde bitirdi ve sınıfta kitabı bir kovalamaca diye özetledi: dağlar, jandarmalar, kurşun sesleri, gece yarısı kaçışlar. Hafta sonu aynı heyecanla babaannesine anlattı. Yaşlı kadın sonuna kadar sesini çıkarmadı, sonra tek bir şey sordu: «O çocuk dağa niye çıkmış?» Sadettin cevabı biliyordu ama ilk kez yüksek sesle kurdu: köyün toprağı bir ağanın elindeydi, köylüler emeklerinin büyük kısmını ona bırakıyordu, ağanın yanında çalışan çocuk dövülmüş, kaçmış, sonunda silaha sarılmıştı. Cümleyi bitirdiğinde kovalamacanın bir sonuç olduğunu gördü. Hikâye dağda değil, tarlada başlamıştı. Bu derste okuduğun romanı «ne oldu?» sorusundan «neden oldu?» sorusuna taşımayı öğreneceksin.

• Ders için kurulmuş kısa bir roman parçasında toplumcu gerçekçi ilkeleri kişi, mekân ve güç ilişkisi ipuçlarıyla gösterirsin.
• Dört romancıyı, yani Sabahattin Ali'yi, Kemal Tahir'i, Orhan Kemal'i ve Yaşar Kemal'i, eserleriyle ve eserlerinin geçtiği yerlerle eşleştirirsin.
• «Kuyucaklı Yusuf»un toplumsal yönünü «Kürk Mantolu Madonna»nın bireysel yönünden ayırırsın.
• Toplumcu gerçekçi romanı millî edebiyat zevkindeki romandan bakış açısı ve kahraman bakımından ayırt edersin.

Romancı neye bakıyor?

Sadettin'in babaannesinin sorusu, bu dersin anahtarıdır. Bir eşkıya hikâyesi kahramanın cesaretiyle de anlatılabilir, onu dağa iten düzenle de. Toplumcu gerçekçi romancı ikinci yolu seçer: kişinin başına gelenleri, yaşadığı yerin toprak, para ve güç ilişkilerine bağlar. Okur kahramanın serüvenini izlerken farkında olmadan bir kasabanın, bir köyün ya da bir fabrika mahallesinin işleyişini de öğrenir.

Toplumcu gerçekçi şiir dersinde aynı anlayışın dizelere nasıl yansıdığını görmüştün: emekçi kalabalık, sınıf bakışı, okura dönük çağrı. Roman bu anlayışa şiirin veremeyeceği bir imkân ekler: zaman ve ayrıntı. Bir ağanın köyü nasıl yönettiği, bir işçinin gündeliğinin nereye gittiği, bir kasaba eşrafının memurla nasıl anlaştığı sayfalar boyunca, olay olay gösterilebilir. Bu yönelimin doğduğu yılların fikir ve siyaset ortamını Tarih akademisi ayrıca işler; bu derste o ortamın romandaki izleriyle yetiniyoruz.

Ders kitaplarının saydığı ölçütler

Ders kitaplarında toplumcu gerçekçi romanın özellikleri şu başlıklarla toplanır:

• Toplumsal sorun merkezdedir. Yoksulluk, toprak dağılımı, haksızlık, göç, işsizlik romanın asıl konusudur; aşk ya da serüven bu sorunun içinde yer alır.
• Sınıf çatışması görünür kılınır. Romanda toprak sahibinin karşısında ırgat, fabrikatörün karşısında işçi, kasaba eşrafının karşısında yoksul durur.
• Kahraman sıradan insandır. Köylü, işçi, kasabalı, küçük memur; paşa konaklarının ve salonların insanı geri çekilir.
• Ezen ile ezilen arasındaki ilişki işlenir. Kötülük çoğu kez kişinin huyundan çok elindeki güçten doğar.
• Gözlem gerçekçidir. Mekân, iş, yiyecek, konuşma biçimi ayrıntılı ve yerinde gözlenmiş gibi verilir.

Bu maddelerin hiçbiri tek başına yetmez. Bir romanın Anadolu'da geçmesi onu toplumcu yapmaz; yoksul bir kahraman da bir romanı bu çizgiye bağlamaz. Belirleyici olan, kişinin yazgısının toplumsal düzenle açıklanmasıdır.

Metin üzerinde: ipuçlarını tek tek toplamak

Bu parça ders için kuruldu ve bir yazara mal edilmemelidir.

Çırçır fabrikasının düdüğü öttüğünde Seyit çoktan kapıdaydı. Kâtip defteri açtı, adını sordu, yevmiyeyi söyledi. Seyit itiraz etmedi; arkasında kırk kişi vardı ve her biri aynı parayı almaya razıydı. Akşam pamuk tozunu öksürerek eve döndüğünde ev sahibi kapıda bekliyordu. Kiranın bir ay geciktiğini hatırlattı, sonra kendi bahçesindeki yeni çeşmeden söz etti.

Adım 1: Kahramanı yerleştir. Seyit bir fabrikada gündelikle çalışan bir işçidir; adı ve işi dışında ayrıntı verilmez, çünkü onun gibi kırk kişi daha vardır.

Adım 2: Güç ilişkisini bul. Kâtip ücreti söyler, Seyit itiraz edemez. Neden kırk kişilik kuyruktadır: işçi bol olduğu için pazarlık gücü yoktur. Ev sahibi de alacaklıdır. Seyit iki ayrı yerde, iki ayrı kişinin karşısında güçsüz kalır.

Adım 3: Karşıtlığı oku. Paragrafın sonu gecikmiş kira ile yeni çeşmeyi yan yana getirir. Yazar yorum yapmaz; iki ayrıntının arasındaki uçurumu okura bırakır. Gerçekçi romanın gösterme yolu budur.

Adım 4: Gözlemi işaretle. Çırçır, düdük, yevmiye, pamuk tozu, öksürük: hepsi işin içinden gözlenmiş somut ayrıntılardır.

Adım 5: Sonucu söyle. Kahraman sıradan bir emekçi, sorun ücret ve barınma, ilişki alacaklı ile borçlu arasında. Parça toplumcu gerçekçi romanın bütün ölçütlerini taşır.

Sabahattin Ali: kasabanın haksızlığı, bireyin yalnızlığı

Sabahattin Ali hikâyeleri ve romanlarıyla bu çizginin ders kitaplarında en çok anılan adlarındandır. Hikâye kitapları arasında «Değirmen» ve «Kağnı» sayılır; Anadolu insanını yalın bir dille anlatan bu hikâyeler onun romanlarına giden yolu da gösterir.

«Kuyucaklı Yusuf» bir kasabanın düzenini anlatır. Küçük yaşta ailesini kaybeden Yusuf'u bir kaymakam yanına alır ve Edremit'e götürür. Yusuf orada büyür, kaymakamın kızı Muazzez'e bağlanır. Romanın asıl konusu ise bu aşkın çevresinde örülen kasaba hayatıdır: eşrafın parası, memurların bu parayla kurduğu ilişkiler, güçlünün yaptığının yanına kâr kalması. Yusuf'un yaşadığı haksızlıklar kişisel kötü talihle değil, kasabanın işleyişiyle açıklanır. Ders kitapları bu yüzden romanı toplumcu gerçekçi çizginin önemli örnekleri arasında gösterir.

«Kürk Mantolu Madonna» başka bir yöne bakar. Ankara'da bir şirkette sessizce çalışan Raif Efendi'nin defteri, onun gençliğinde Berlin'de yaşadığı bir aşkı anlatır; bu aşkın öteki tarafı ressam Maria Puder'dir. Romanın ağırlığı sınıf ilişkisinde değil, bir insanın yalnızlığında, kendini ifade edememesinde ve iç dünyasındadır. Aynı yazarın elinden çıkmış iki roman, toplumsal olandan bireysel olana uzanan bir yelpaze çizer. Eşleme sorularında bu ayrımı akılda tutmanın kısa yolu şudur: Yusuf'un romanı kasabanın düzenine, Raif Efendi'nin romanı bir bireyin içine bakar.

Yazarın üçüncü romanı «İçimizdeki Şeytan» İstanbul'da geçer ve insanın kendi zaaflarını dışarıdaki bir güce yükleme eğilimini sorgular.

Orhan Kemal: gündelikle yaşayanların romancısı

Orhan Kemal'in romanları işçinin, ırgatın, işsizin ve küçük esnafın gündelik hayatına yakından bakar. Ders kitapları iki mekânı öne çıkarır: Çukurova ile Adana çevresi ve büyük şehre göçenlerin İstanbul'u.

• «Bereketli Topraklar Üzerinde»: Köylerinden çalışmak için Çukurova'ya inen üç arkadaşın hikâyesidir. Romanın adı ile anlattığı hayat arasındaki zıtlık bilinçlidir: toprak bereketlidir, onu işleyenin payına düşen azdır.
• «Murtaza»: Görevine ve kurala aşırı bağlı bir bekçinin hikâyesidir. Yazar bu katı kişiyi hem güldürerek hem düşündürerek anlatır.
• «Cemile»: İşçi çevresinden bir genç kadının adını taşır ve fabrika çevresindeki hayatı işler.

Orhan Kemal'in dili yalındır, konuşmalar kişilerin ağzından duyuluyormuş gibi kurulur. Anlatıcı kahramanlarını yargılamaz; onların ne yediğini, ne kazandığını, birbirleriyle nasıl konuştuğunu gösterir.

Kemal Tahir: tarihe ve köye dönen roman

Kemal Tahir'in romanlarında iki alan öne çıkar: köy ve tarih. Köyü anlatan eserlerinin yanında, ders kitaplarında daha çok tarihî romanlarıyla anılır.

• «Esir Şehrin İnsanları»: İşgal yıllarındaki İstanbul'u ve o yılların insanlarını anlatır.
• «Yorgun Savaşçı»: Millî Mücadele dönemini anlatır.
• «Devlet Ana»: Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarına uzanır.

Kemal Tahir'in tarihî romanları toplumsal yapıyı geçmişin içinde arar: bir devletin, bir şehrin ya da bir savaşın insanları nasıl değiştirdiği sorusunu sorar. Bu yönüyle tarihî konu, toplumcu bakıştan kopmuş değildir.

Yaşar Kemal: Çukurova'nın destansı anlatıcısı

«İnce Memed» ders kitaplarında Yaşar Kemal denince ilk anılan eserdir. Toroslardaki bir köyde ağanın zulmü altında büyüyen Memed dağa çıkar ve eşkıya olur. Roman birden çok ciltten oluşur; Çukurova ve Toros dağları onun mekânıdır. Sadettin'in fark ettiği şey romanın kuruluşunda yatar: eşkıyalık bir serüven olarak değil, toprak düzeninin doğurduğu bir sonuç olarak anlatılır.

Yaşar Kemal'in anlatımı ders kitaplarında destansı diye nitelenir. Doğa uzun ve canlı betimlemelerle verilir; kahramanın çevresinde halk arasında dolaşan söylentiler, efsaneler büyür. Halk anlatısının sesi ile gerçekçi gözlem aynı sayfada buluşur.

«Ortadirek», ders kitaplarında «Dağın Öte Yüzü» üçlemesinin ilk romanı olarak geçer. Toroslardaki bir köyden pamuk toplamak için Çukurova'ya inen köylülerin zorlu yolculuğunu anlatır. Burada da kahramanı tek bir kişi değil, emeğinin karşılığını yol boyunca arayan bütün bir köy oluşturur.

Omurga: yazar, roman, mekân

Soruların çoğu bu tablonun bir hücresini gizleyip öbürlerinden onu buldurur. Mekân sütunu en güvenilir ipucudur: Edremit Sabahattin Ali'ye, Çukurova'da emekçi Orhan Kemal'e ya da Yaşar Kemal'e, işgal İstanbul'u Kemal Tahir'e götürür. Çukurova iki yazarda ortak olduğu için orada eserin adına ve anlatım biçimine bakmak gerekir: destansı dil ve eşkıya Yaşar Kemal'i, işçinin yalın gündelik hayatı Orhan Kemal'i gösterir.

Millî edebiyat zevkindeki romanla karşılaştırma

Bir önceki derste Anadolu'ya giden aydını, öğretmeni ve Millî Mücadele'yi anlatan romanları tanıdın. Toplumcu gerçekçi roman da Anadolu'ya gider, ama oraya bakan göz değişir. Millî edebiyat zevkindeki romanda Anadolu çoğunlukla şehirden gelen birinin gözüyle görülür; köy, kahramanın ülküsünün sınandığı yerdir. Toplumcu gerçekçi romanda kahraman zaten oranın insanıdır; köy ya da kasaba, onun ekmeğini kimin elinde tuttuğunun anlatıldığı yerdir. Birinde vatan ve millet duygusu öne çıkar, ötekinde toprak, ücret ve güç ilişkileri. Köyü kendi içinden, köylü ya da köy öğretmeni gözüyle anlatan ayrı bir yönelim de vardır; onu köy romanı dersinde ele alacağız.

Dışarıdan içeriye

«Kürk Mantolu Madonna»da bir adamın kimseye anlatamadığı iç dünyasıyla karşılaştın; ama romanın çerçevesi yine bir memurun sıradan gündeliğine yaslanıyordu. Bazı romancılar ağırlığı tamamen bu iç tarafa verdi: zamanın, hafızanın ve yalnızlığın kişinin zihninde nasıl yaşandığını anlatmaya yöneldiler. Sonraki derste Ahmet Hamdi Tanpınar'ın «Huzur»u ve «Saatleri Ayarlama Enstitüsü», Yusuf Atılgan'ın «Anayurt Oteli» ve Oğuz Atay'ın «Tutunamayanlar»ıyla toplumun haritasını değil bireyin iç dünyasını çizen romana geçeceğiz.

Örnek 1 — Parçadan yönelimi bulmak

Soru: Bu derse özel yazılmış şu parça hangi roman anlayışına en yakındır: «Harman bitince ağanın kâhyası geldi, buğdayı ölçtü, üçte ikisini arabaya yükletti. Kalanla kış nasıl çıkar, kimse sormadı; soran olsa da cevap veren olmazdı.»

• A) Millî edebiyat zevkinde, aydının Anadolu'yu keşfettiği roman
• B) Toplumcu gerçekçi roman
• C) Bireyin iç dünyasını merkeze alan roman
• D) Tanzimat döneminin öğretici romanı
• E) Servetifünun'un salon romanı

Çözüm: Parçada köylünün emeğinin büyük kısmı toprak sahibine gider; ezen ile ezilen arasındaki ilişki yorumsuz, gözlemle gösterilir. Kahraman bir kalabalıktır ve sorun toplumsaldır. Şehirden gelen bir aydın ya da kişinin iç sesi yoktur. Cevap: B.

Örnek 2 — İki romanı ayırmak

Soru: «Kuyucaklı Yusuf» ile «Kürk Mantolu Madonna» arasındaki farkı en iyi anlatan seçenek hangisidir?

• A) İkisi de yalnız Berlin'de geçer.
• B) İlki bireyin iç dünyasını, ikincisi kasaba eşrafını anlatır.
• C) İkisi de Millî Mücadele'yi konu alır.
• D) İlki kasabanın haksız düzenini, ikincisi bir insanın yalnızlığını ve aşkını öne çıkarır.
• E) İlki Orhan Kemal'in, ikincisi Sabahattin Ali'nindir.

Çözüm: İki roman da Sabahattin Ali'nindir, bu yüzden E düşer. «Kuyucaklı Yusuf» Edremit'teki eşraf ve memur düzenini işler; «Kürk Mantolu Madonna» Raif Efendi'nin iç dünyasına ve Maria Puder'e duyduğu aşka yönelir. B seçeneği bu ilişkiyi ters çevirmiştir. Cevap: D.

Örnek 3 — Mekândan yazara

Soru: Sıdıka bir romanın özetinde şu bilgileri buldu: işgal yıllarında İstanbul, şehrin insanlarının bu yıllarda yaşadıkları. Romanın yazarı hangisidir?

• A) Kemal Tahir
• B) Yaşar Kemal
• C) Orhan Kemal
• D) Sabahattin Ali
• E) Reşat Nuri Güntekin

Çözüm: İşgal İstanbul'u «Esir Şehrin İnsanları»nın mekânıdır ve bu roman Kemal Tahir'indir. Yaşar Kemal ve Orhan Kemal Çukurova ile, Sabahattin Ali Edremit kasabasıyla anılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Anlatım biçimini tanımak

Soru: Doğanın uzun ve canlı betimlemelerle verildiği, kahramanın çevresinde halk arasında efsanelerin büyüdüğü, gerçekçi gözlemin halk anlatısıyla birleştiği bir Çukurova romanı hangi yazarın anlatımına uyar?

• A) Kemal Tahir
• B) Sabahattin Ali
• C) Yaşar Kemal
• D) Peyami Safa
• E) Orhan Kemal

Çözüm: Çukurova Orhan Kemal'de de vardır; ama destansı anlatım, efsane ve halk anlatısıyla örülü dil ders kitaplarında Yaşar Kemal'e bağlanır. Orhan Kemal'in dili yalın ve gündeliktir. Cevap: C.

• Eşkıya romanını serüven sanmak. «İnce Memed»de dağa çıkış bir sonuçtur; romanın asıl konusu Memed'i oraya iten ağa düzenidir.
• Sabahattin Ali'nin bütün romanlarını aynı yöne koymak. «Kuyucaklı Yusuf» kasabanın toplumsal düzenini, «Kürk Mantolu Madonna» bireyin iç dünyasını öne çıkarır.
• Çukurova'yı tek yazara bağlamak. Orhan Kemal ile Yaşar Kemal'in ikisi de Çukurova'yı anlatır; ayrım eser adında ve anlatım biçimindedir: yalın gündelik hayat ile destansı dil.
• Tarihî romanı toplumcu çizginin dışında saymak. Kemal Tahir «Devlet Ana» ve «Yorgun Savaşçı» gibi tarihî romanlarıyla anılır ve bu çizgide yer alır.
• Anadolu'da geçen her romanı toplumcu saymak. Millî edebiyat zevkindeki romanda da Anadolu vardır; fark, oraya şehirden gelen aydının gözüyle mi, yoksa ezen–ezilen ilişkisi içinden mi bakıldığıdır.