Millî edebiyat zevkinde roman

Pelda okul kütüphanesinde gönüllü olarak bağış kitaplarını raflara dağıtıyordu. Elindeki cildin sırtında yalnız iki ad yazıyordu: Fatih ve Harbiye. Kitabı hiç açmadan «İstanbul'u gezenler» rafına, şehir rehberlerinin yanına koydu. O akşam annesiyle anneannesinin oturduğu eski mahalleden teyzesinin evine gittiler. Yarım saatlik yolun başında cumbalı evler, kapı önünde oturan komşular, hâlâ veresiye defteri tutan bir bakkal vardı. Sonunda geniş caddeler, ışıklı vitrinler, adı yabancı dilde yazılmış kafeler. Teyzesinin oğlu, anneannesinin sokağını «zamanın durduğu yer» diye andı. Pelda ertesi sabah kütüphaneye erken geldi ve kitabı rehberlerin arasından çekip aldı. Bir semt adının bir yaşama biçimini, iki semt adının da bu iki biçim arasındaki gerginliği taşıyabileceğini artık görüyordu.

• Cumhuriyet'in ilk yıllarında Millî Edebiyat anlayışını sürdüren romanın dört özelliğini sayar, her birini bir romanla örneklersin.
• Reşat Nuri Güntekin ile Peyami Safa'nın romanlarını kahramanı ve temasıyla eşleştirirsin.
• Anadolu'yu anlatan bir romanı köy romanından, Doğu–Batı ikilemini işleyen bir romanı Anadolu gözlemi yapandan ayırırsın.
• E13 modülünün altı başlığını sırasıyla yerleştirir, bir romanın hangi başlığa düştüğünü gerekçelendirirsin.

Şiirden romana

Cumhuriyet şiirini Beş Hececiler'den 1980 sonrasının seslerine kadar izledik. Şimdi aynı yılların romanına geçiyoruz ve ilk durak yeni bir akım değil, önceki dönemden taşınan bir zevkin sürmesidir.

E13'ün haritası

Bu modül Cumhuriyet romanını ve hikâyesini altı başlıkta toplar. Başlıkları önceden bilmek, her yeni yazarı doğru çekmeceye koymayı kolaylaştırır:

Başlıklar kesin duvarlarla ayrılmaz; bir yazar ömrü boyunca iki çekmeceye birden düşebilir. Sınav ise çoğu zaman bir eserin hangi anlayışın ürünü olduğunu sorar, bu yüzden haritayı akılda tutmak işe yarar.

Zevk sürerken dönem değişir

Millî Edebiyat, Genç Kalemler'in Yeni Lisan çağrısıyla sade Türkçeyi, hece ölçüsünü ve millî konuları öne çıkarmıştı. Cumhuriyet ilan edildiğinde bu anlayış bir anda kapanmadı. Ders kitapları, o yıllarda yazmayı sürdüren ya da yeni başlayan bir grup romancıyı «Millî Edebiyat zevk ve anlayışını sürdürenler» diye bir arada anar. Bu romancıları birbirine yaklaştıran dört özellik şunlardır:

• Sade dil. Cümleler konuşma Türkçesine yakındır; Servetifünun romanının ağır, terkipli dili geride kalmıştır. Kitaplar bu sayede geniş bir okur kitlesine ulaşır.
• Anadolu'ya yönelme. Romanın mekânı İstanbul konaklarının ve yalılarının dışına çıkar; kasabalar, köy okulları, taşra memurlarının evleri sayfaya girer.
• Toplumsal gözlem. Yazar kişilerini yaşadıkları toplumun sorunlarıyla birlikte gösterir: eğitim, bağnazlık, değişen aile düzeni, Batılılaşmanın yarattığı ikilem.
• Gerçekçilik. Olaylar gözleme dayanır, kişiler tanıdık insanlardır. Ders kitapları bu romancıların anlatım tekniğinde büyük deneylere girmediğini, olay örgüsünü öne çıkardığını da ekler.

İki tanıdık ad bu grubun içinde yeniden karşımıza çıkar. Halide Edip ile Yakup Kadri E11'de ayrıntısıyla işlendi; burada yalnız yerlerini hatırlatıyoruz. Halide Edip'in «Sinekli Bakkal»ı Cumhuriyet yıllarında yayımlandı. Yakup Kadri'nin «Yaban»ı, «Ankara»sı ve «Panorama»sı da aynı yılların ürünüdür. İkisi de Millî Edebiyat'ta başlayan romancılıklarını yeni dönemde aynı toplumsal bakışla sürdürdü.

Reşat Nuri Güntekin: Anadolu'yu gezen gözlemci

Grubun en çok okunan romancısı Reşat Nuri Güntekin'dir. Yazar uzun yıllar öğretmenlik ve maarif müfettişliği yaptı, bu görevlerle Anadolu'nun pek çok kasabasını yerinde gördü. Romanlarındaki taşra memurları, kasaba eşrafı, yoksul okullar ve idealist öğretmenler bu gözlemden beslenir. Dili sade ve akıcıdır; okuru olayın içine hızla çeker. Gözlemlerinin bir kısmını «Anadolu Notları» adlı gezi kitabında da topladı.

«Çalıkuşu» yazarın en tanınmış romanıdır. Kahramanı Feride, İstanbul'da bir Fransız okulunda okumuş, kıpır kıpır, yerinde duramayan bir genç kızdır; «çalıkuşu» lakabı bu canlılığından gelir. Nişanlısı Kâmran'a kırılınca İstanbul'dan ayrılır ve Anadolu'da öğretmen olarak çalışmaya başlar. Romanın büyük bölümü Feride'nin tuttuğu hatıra defterinden okunur: köy ve kasaba okullarının yoksulluğu, taşranın dedikodusu, yanına aldığı küçük Munise ile kurduğu bağ. Roman Cumhuriyet'in ilanından kısa süre önce yayımlandı; yine de ders kitapları onu bu grubun başına koyar, çünkü Anadolu'yu bir öğretmenin gözünden tanıtan bakışı sonraki romanlara yol açmıştır. Sonunu burada açmıyoruz; sınav için Feride, öğretmenlik ve Anadolu üçlüsü yeterlidir.

Reşat Nuri'nin öteki romanları aynı gözlemci tavrı farklı sorunlara çevirir:

• «Yeşil Gece»: Öğretmen Şahin Efendi bir kasabada bağnazlığa karşı çağdaş eğitimi savunur. Romanın merkezinde eğitim ile bağnazlık çatışması vardır.
• «Yaprak Dökümü»: Dürüst bir emekli memur olan Ali Rıza Bey'in ailesi, yeni hayatın gösterişine ve paraya kapılan çocuklarla dağılır. Ad, sonbaharda dökülen yapraklarla bu çözülüşü benzetir.
• «Acımak»: Öğretmen Zehra, babasının ardından kalan defteri okuyunca onu yargılamaktan anlamaya geçer.
• «Dudaktan Kalbe»: Toplumsal gözlemden çok aşk konusunu öne çıkaran bir romandır.

Yazar roman dışında tiyatroya da emek verdi; «Hülleci» ve «Balıkesir Muhasebecisi» oyunları arasında anılır.

Anadolu romanı ile köy romanı aynı şey değil

Burada sık bir karışıklık doğar. «Çalıkuşu» Anadolu'yu anlatır ve köy okullarını da içine alır, ama köy romanı sayılmaz. Feride İstanbul'dan gelen, Anadolu'ya dışarıdan bakan bir aydındır; romanın ağırlığı onun yolculuğunda ve iç kırgınlığındadır. Köy romanı modülün dördüncü başlığıdır ve köyü kendi içinden, köy insanının toprak ve geçim derdiyle anlatan yazarlara ayrılır. Ayırt etmek için şunu sor: köyü anlatan kim, köye konuk mu yoksa köyün kendi insanı mı?

Peyami Safa: iç dünya ve iki semt

Grubun ikinci büyük adı Peyami Safa'dır. Reşat Nuri dışarıya, Anadolu'ya ve topluma bakarken Peyami Safa'nın kalemi kişilerin içine döner. Ders kitapları onu iki özellikle tanıtır: psikolojik çözümleme ve Doğu–Batı ikilemi. Sade bir dil kullanması ve toplumsal konulara eğilmesi onu bu gruba bağlar.

«Dokuzuncu Hariciye Koğuşu» bacağındaki hastalık yüzünden hastaneye yatan bir gencin korkularını, umutlarını ve acısını birinci kişinin ağzından anlatır. «Hariciye» eski bir hastane terimidir ve cerrahi bölümü karşılar. Olay az, iç ses çoktur; ders kitapları romanın yazarın kendi hayatından izler taşıdığını not eder.

«Fatih-Harbiye» Pelda'nın rafta yanlış yere koyduğu kitaptır. Fatih, geleneklerine bağlı eski İstanbul'un semtidir; Harbiye, Batılı yaşayışın, eğlencenin ve yeni modanın. Romanın kahramanı Neriman Fatih'te yaşar ve Harbiye'nin parıltısına özenir. Çevresindeki iki genç erkek bu iki dünyayı temsil eder: Şinasi geleneğe ve Doğu müziğine bağlıdır, Macit ise Batılı yaşayışın temsilcisidir. Neriman'ın babası Faiz Bey kızının savrulmasını kaygıyla izler. Romanın adı, iki semt arasındaki kısa yolun aslında iki medeniyet arasındaki uzak mesafe olduğunu söyler.

Peyami Safa'nın ilerleyen yıllardaki romanlarında metafizik ve mistik arayış ağırlık kazanır. «Matmazel Noraliya'nın Koltuğu» bu yönelimin örneğidir; kahramanı Ferit, hayatın anlamını aklın ötesinde arayan huzursuz bir gençtir. Yazar ayrıca Server Bedi takma adıyla popüler romanlar yazdı; Cingöz Recai adlı hırsız kahramanın maceraları bu kalemden çıkar.

Omurga: yazar, roman, kahraman, tema

Tabloyu ezberlerken kişiye tutun. Kahramanın adı romanı, roman yazarı, yazar da temanın yönünü getirir: Reşat Nuri'de dış dünya ve toplum, Peyami Safa'da iç dünya ve ikilem.

Metin üzerinde: bir paragrafı yerine koymak

Şu kısa paragrafı bu ders için biz kurduk; hiçbir romandan alınmadı, kimseye mal edilmez.

Genç kız sabahları mahallenin daracık sokağında ezanla uyanıyor, akşamları köprünün öte yakasındaki salonlarda çalan dans müziğini düşünüyordu. Babası her gece kapıyı kilitlerken ona bakmadan iç çekiyordu. Kızın gözünde kendi sokağı eski bir fotoğraftı, öbür yaka ise renkli bir afiş.

Adım 1: Olayın geçtiği yeri bul. Paragraf bir şehrin içinde kalır: dar sokaklı eski mahalle ve köprünün öte yakası. Anadolu kasabası ya da köy yoktur.

Adım 2: Karşıtlığı bul. Ezan ile dans müziği, eski fotoğraf ile renkli afiş birbirine karşıt iki yaşayışı adlandırır.

Adım 3: Kişinin iç durumuna bak. Genç kız iki dünya arasında kalmıştır; babanın sessiz kaygısı bu gerginliği büyütür.

Adım 4: Eşle. Şehir içinde iki semt, Doğu ile Batı arasında bocalayan bir genç kız ve kaygılı bir baba: paragraf «Fatih-Harbiye»nin temasına yaklaşır. Kız bir köy okulunda hatıra defteri tutsaydı «Çalıkuşu»na, emekli bir babanın evi dağılsaydı «Yaprak Dökümü»ne bakardın.

Anadolu'ya içeriden bakan romancılar

Bu dersin yazarlarında Anadolu çoğu zaman İstanbul'dan gelen birinin gözüyle görünür: Feride okula atanan bir öğretmendir, Şahin Efendi de kasabaya görevle gelir. Sıradaki başlıkta romancının sorusu değişir. Sabahattin Ali, Orhan Kemal, Kemal Tahir ve Yaşar Kemal bir kahramanın başına gelenleri, onun yaşadığı yerde toprağın, paranın ve gücün kimin elinde durduğuyla açıklar; ağa ile ırgat, eşraf ile kasabanın yoksulu karşı karşıya gelir. Gözlem sürer, ama artık bir düzenin eleştirisine dönüşür.

Örnek 1 — Yazarı romana bağlamak

Soru: Rafet, defterine dört roman adı ile yazarlarını yazmış. Hangi eşleme yanlıştır?

• A) «Çalıkuşu» ile Reşat Nuri Güntekin
• B) «Yaprak Dökümü» ile Reşat Nuri Güntekin
• C) «Fatih-Harbiye» ile Peyami Safa
• D) «Yeşil Gece» ile Peyami Safa
• E) «Dokuzuncu Hariciye Koğuşu» ile Peyami Safa

Çözüm: Öğretmen Şahin Efendi'nin bir kasabada bağnazlıkla mücadelesini anlatan «Yeşil Gece» Reşat Nuri'nindir. Öteki dört eşleme doğrudur: Feride ile Ali Rıza Bey'in romanları Reşat Nuri'ye, Neriman'ın ve hastane koğuşundaki gencin romanları Peyami Safa'ya aittir. Cevap: D.

Örnek 2 — Bir romanın adını okumak

Soru: «Fatih-Harbiye» adı romanda hangi işi görür?

• A) Romanın İstanbul'un semtlerini tanıtan bir gezi kitabı olduğunu gösterir.
• B) İki semt adıyla, geleneğe bağlı yaşayış ile Batılı yaşayış arasındaki ikilemi simgeler.
• C) Kahramanın Anadolu'ya gidişini haber verir.
• D) Romanın bir savaş cephesinde geçtiğini anlatır.
• E) Yazarın doğduğu iki semti anar.

Çözüm: Fatih geleneksel, Harbiye Batılı yaşayışı çağırır; Neriman bu iki dünya arasında bocalar. Roman bir gezi kitabı değildir, Anadolu'ya ya da cepheye de uzanmaz. E seçeneği dersin hiçbir bilgisine dayanmaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Anadolu'yu tanıtan bakış

Soru: «Çalıkuşu»nun Millî Edebiyat anlayışını sürdürdüğünü gösteren özellik hangisidir?

• A) Anadolu'nun köy ve kasaba okullarını, sade bir dille, bir öğretmenin gözlemleri üzerinden okura tanıtması
• B) Olayların yalnız bir İstanbul yalısında geçmesi
• C) Ağır ve terkipli bir dille yazılması
• D) Kahramanın Batılı yaşayışa özenip iki semt arasında bocalaması
• E) Bir hastane koğuşunda tek bir kişinin iç dünyasını çözümlemesi

Çözüm: Sade dil ve Anadolu'ya yönelme Millî Edebiyat'tan devralınan iki özelliktir; Feride'nin hatıra defteri taşranın gerçeğini gözleme dayanarak verir. B ile C Servetifünun romanına yakışır, D «Fatih-Harbiye»yi, E «Dokuzuncu Hariciye Koğuşu»nu anlatır. Cevap: A.

Örnek 4 — Haritada yer bulmak

Soru: Pakzat bir romanı şöyle özetliyor: İstanbul'dan gelen bir genç öğretmen Anadolu'da okuldan okula geçer, gördüklerini defterine yazar, dili sadedir ve anlatıcı köye dışarıdan bakar. Bu roman E13 haritasında hangi başlığa en uygun düşer?

• A) Köy romanı
• B) Postmodern roman
• C) Millî edebiyat zevkini sürdüren roman
• D) Cumhuriyet dönemi hikâyesi
• E) Bireyin iç dünyasına yönelen roman

Çözüm: Anadolu mekânı köy romanını çağırabilir, ama anlatıcı köyün insanı değil İstanbul'dan gelen bir aydındır. Sade dil, Anadolu'ya yönelme ve gözlem bir arada Millî Edebiyat zevkinin izidir; özet «Çalıkuşu»na uyar. Eser bir roman olduğu için hikâye başlığına da girmez. Cevap: C.

• Anadolu'yu anlatan her romanı köy romanı saymak. «Çalıkuşu» köy okullarını da içine alır, ama Anadolu'ya İstanbul'dan gelen bir öğretmenin gözüyle bakar ve Millî Edebiyat zevkinin ürünüdür. Köy romanı köyü kendi insanının içinden anlatır.
• «Fatih-Harbiye»yi bir şehir kitabı sanmak. İki semt adı bir yer tarifini değil, gelenek ile Batılı yaşayış arasındaki ikilemi adlandırır.
• Reşat Nuri ile Peyami Safa'yı aynı yöne bakan yazarlar saymak. İkisi aynı grupta anılır; Reşat Nuri dış dünyayı ve Anadolu'yu gözler, Peyami Safa kişilerin iç dünyasını çözümler.
• «Yeşil Gece» ile «Yaprak Dökümü»nü karıştırmak. İlki öğretmen Şahin Efendi'nin bağnazlıkla mücadelesi, ikincisi Ali Rıza Bey'in ailesinin dağılışıdır.
• Halide Edip ile Yakup Kadri'yi yalnız E11'e hapsetmek. «Sinekli Bakkal», «Yaban» ve «Ankara» Cumhuriyet yıllarında yayımlandı; iki yazar bu grubun içinde de anılır.