Hisarcılar

Nezahat, Cumhuriyet şiirini çalışırken şairleri iki kutuya ayırıyordu: eskiye bağlı olanlar ve yeniyi kuranlar. Ona göre bir şair ya geleneği sürdürür ya da yıkar; ikisinin ortasında duran biri kararsız sayılırdı. Okul dönüşü uğradığı ciltçi dükkânında bu ayrım sarsıldı. Yaşlı usta, yeni basılmış bir sözlüğü ciltliyordu. Kapağa elle yapılmış ebru kâğıdı geçiriyor, sırtı eski usulle dikiyordu; ama tutkal olarak yeni çıkmış bir yapıştırıcı kullanıyor, kenarları makineyle kesiyordu. Nezahat'ın sorusuna omuz silkti: «Eski usulü bıraksam iş dağılır, yeni malzemeyi reddetsem iş yavaşlar.» Ustanın elindeki kitap ne eskiciydi ne yenilikçi; ikisinden de pay almıştı. Bu derste aynı tavrı şiirde bilinçli bir ilke hâline getiren topluluğu tanıyacaksın.

• Hisarcıların şiir anlayışını oluşturan ilkeleri bir parçadaki ipuçlarından çıkarırsın.
• Hisarcıları Garip, İkinci Yeni, Beş Hececiler ve millî-dinî şiirle dil, ölçü, gelenek ve konu bakımından karşılaştırırsın.
• Hisar dergisi çevresinde anılan şairleri ve eleştirmeni topluluğa doğru biçimde bağlarsın.
• Cumhuriyet şiirindeki yönelimleri bir harita üzerinde sıralar, her birinin ayırt edici tavrını tek cümleyle söylersin.

Ortadaki yol neden bir tavırdır?

Önceki üç ders şiirin uçlarını gösterdi. Garip ölçüyü, uyağı ve söz sanatını bıraktı; şiiri sokakta konuşulan Türkçeye indirdi. İkinci Yeni anlamı bilerek kapattı, söz dizimini bozdu, imgeyi şiirin taşıyıcısı yaptı. İnancı ve millî değerleri öne çıkaran şairler ise tarih bilincini de şiirin ekseni sayıp çoğu zaman bir davanın sesini taşıdı. Bu yönelimlerin her biri bir şeyi kesin bir dille savunuyordu.

Ders kitaplarında Hisarcılar adıyla anılan topluluk bu ortamda farklı bir soru sordu: Şiir hem geçmişinden kopmadan hem de çağının diliyle yazılamaz mı? Nezahat'ın «kararsızlık» diye gördüğü orta yer, bu şairler için bir tercihti. Geleneği bir müze eşyası gibi olduğu gibi korumayı da, onu toptan atmayı da yanlış buldular. Sürdürdükleri şey geleneğin birikimiydi: divan ve halk şiirinden gelen biçimler, özenli bir ses düzeni, millî ve manevi değerler. Yeniledikleri ise bu birikimi taşıyan söyleyişti; eskiyi taklit etmeden, yaşayan Türkçeyle ve serbest ölçüye de kapıyı kapatmadan yazdılar. Buna ders kitapları ılımlı yenilik ya da gelenekten kopmadan yenileşme der. Bir tavrın ölçülü olması, onun sınavda tanınmasını zorlaştırır; çünkü ayırt edici özellik bir uçta değil, iki ucun dengesindedir. Bu yüzden bu dersi ilkeleri tek tek değil, öteki yönelimlerle karşılaştırarak öğreneceğiz.

Dergi ile topluluk: adın nereden geldiği

Edebiyat tarihinde pek çok topluluk adını bir dergiden alır. Servetifünun topluluğunda bunu görmüştün. Hisarcılar da adlarını, ders kitaplarına göre 1950'de yayımlanmaya başlayan Hisar dergisinden alır. Bu bilgiyi ezberlerken iki şeye dikkat et. Birincisi, «Hisarcı» bir bildiriyle ilan edilmiş katı bir okul adı değildir; bir derginin çevresinde buluşan, benzer düşünen şairler ve yazarlar için kullanılan bir topluluk adıdır. İkincisi, dergide yazan herkes aynı şiiri yazmadı; ortak olan, şiire bakıştaki ölçülülüktür.

Derginin çıkışında anılan şairler ders kitaplarında şöyle sıralanır: Mehmet Çınarlı, Munis Faik Ozansoy, İlhan Geçer ve Gültekin Samanoğlu. Munis Faik Ozansoy, Beş Hececiler dersinde tanıdığın Halit Fahri Ozansoy'un oğludur; bu aile bağı, hece şiiriyle Hisar arasındaki sürekliliği akılda tutmak için iyi bir dayanaktır. Topluluğun sonraki yıllarında Mustafa Necati Karaer ve Yavuz Bülent Bakiler de bu çevreyle birlikte anılır. Eleştiri ve inceleme yazılarıyla dergiye katkı veren adlar arasında ders kitapları Mehmet Kaplan'ı da sayar; o bir şair olarak değil, edebiyat araştırmacısı ve eleştirmen olarak bu listededir. Bu derste şairlerin eser adlarına girmiyoruz: sınavda Hisarcılarla ilgili beklenen bilgi, ad–topluluk eşlemesi ve ilkelerin tanınmasıdır.

İlkeler: dengenin beş ayağı

Ders kitaplarında Hisarcıların şiir anlayışı şu başlıklarla özetlenir:

• Geleneğe bağlılık, gelenekçilik değil. Divan ve halk şiirinin birikimi bir mirastır; şair onu tanır ve kullanır, ama eskiyi taklit etmeyi amaç edinmez.
• Kültür sürekliliği. Edebiyat geçmişten bugüne kesintisiz akan bir zincir gibi düşünülür. Yeni olan, eskinin üzerine kurulur; onun yerine geçmez.
• Ölçü ve biçimde çeşitlilik. Hece ölçüsü de serbest ölçü de kullanılır. Bunların yanında divan şiirinden gelen nazım biçimlerine de yer verilir. Biçim, şaire kendini sınırlayan bir kalıp değil, seçebileceği bir imkândır.
• Anlam ve açıklık. Şiirin anlaşılır olması önemsenir. Ders kitapları bu tavrı, Garip'in şiiri aşırı sadeleştirmesine ve İkinci Yeni'nin anlamı kapatmasına karşı ölçülü bir çizgi olarak açıklar.
• Millî ve manevi değerler. Memleket, tarih, inanç ve aile gibi değerler şiirde yer bulur; ama şiir bir ideolojinin propaganda aracına dönüştürülmez.

Bu beş ayak birlikte düşünülmelidir. Divan biçimi kullanmak tek başına bir şiiri Hisarcı yapmaz; eski biçimlere yaslanan Yahya Kemal'i Millî Edebiyat dersinde başka bir yolun temsilcisi olarak tanımıştın. Açık anlam tek başına yetmez; Beş Hececiler de açık yazdı. Belirleyici olan, geçmişle bağın ve yeniye açıklığın aynı şiirde dengelenmesidir.

Metin üzerinde: eski bir biçim, hece ölçüsüyle

Aşağıdaki dörtlüğü bu ders için yazdık; kimsenin imzasını taşımaz. Hisarcıların ölçülü söyleyişini somut görmek için kuruldu.

Yüz yıl geçti, yerindedir her taşı,

Çeşmenin de akar hâlâ gözyaşı;

Yeni yollar açılsa da önüne,

Unutmasın şehir eski sırdaşı.

Adım 1: Sayımı yap. Birinci dize: Yüz-yıl-geç-ti / ye-rin-de-dir / her-ta-şı → 4 + 4 + 3 = 11. İkinci dize: Çeş-me-nin-de / a-kar-hâ-lâ / göz-ya-şı → 4 + 4 + 3 = 11. Üçüncü dize: Ye-ni-yol-lar / a-çıl-sa-da / ö-nü-ne → 4 + 4 + 3 = 11. Dördüncü dize: U-nut-ma-sın / şe-hir-es-ki / sır-da-şı → 4 + 4 + 3 = 11. Dört dize de on bir hecedir ve duraklar 4 + 4 + 3 düzenine oturur; hiçbir durak bir sözcüğü bölmez.

Adım 2: Uyak düzenini çıkar. Dörtlüğün ilk iki dizesi ile son dizesi «taşı», «gözyaşı», «sırdaşı» ile biter; üçüncü dize «önüne» ile ayrılır. Düzen aabadır. Bu sıralama, divan şiirinde rubainin uyak düzenidir. Rubai aruzla yazılır; önceki derste Arif Nihat Asya bu biçimi aruzla sürdürüyordu. Burada ise aynı uyak örgüsü hece ölçüsüne taşınmıştır: biçimin bir parçası korunmuş, ölçüsü değiştirilmiştir.

Adım 3: Uyak ile redifi ayır. Üç sözcüğün sonundaki «-ı» iyelik ekidir ve hepsinde aynı görevdedir; ek olduğu için redif sayılır. Ek ayrılınca kalan «taş», «gözyaş», «sırdaş» sözcüklerinin sonundaki ortak ses «aş»tır: bir ünlü ile bir ünsüz, yani iki ses. İki ses benzerliği tam uyak demektir.

Adım 4: Tavrı oku. Dörtlük geçmişin izlerini (taş, çeşme) sevgiyle anar ama yeni yollara karşı çıkmaz: «açılsa da» diyerek değişimi kabul eder, yalnız eski bağın unutulmamasını ister. Anlam ilk okuyuşta kavranır; ne bozulmuş söz dizimi vardır ne de sokak konuşmasının bilinçli yalınlığı. Sesi de bir kalabalığa haykıran değil, iç geçiren bir lirik sestir.

Adım 5: Sonucu birleştir. Hece ölçüsü, divan şiirinden gelen bir uyak düzeni, açık anlam, geçmişe bağlılıkla yeniye açıklığın bir arada durması: bu dört ipucu bir aradayken parça Hisarcıların ölçülü çizgisine en yakın düşer. İpuçlarından yalnız birini görmek yetmez; sınavda çeldiriciler tam da tek ipucuna yaslanan öğrenciyi yakalamak için kurulur.

Omurga: Hisarcılar öteki yönelimlerin arasında

Hisarcıları tanımanın en güvenli yolu, onları çevrelerindeki yönelimlerle aynı ölçütlerle sınamaktır. Aşağıdaki tablo ders kitaplarındaki genel özellikleri toplar; her akımın içinde istisnalar olduğunu unutma.

Tabloda en çok karıştırılan sütunlar «Millî-dinî şiir» ile «Hisarcılar»dır. İkisi de millî ve manevi değerlere yer verir. Ayrılık vurgudadır: millî-dinî şiirde inanç ve metafizik arayış şiirin merkezine oturur, şair çoğu kez bir dünya görüşünü savunur. Hisarcılarda ise bu değerler kültürün bir parçası olarak şiire girer; şiiri herhangi bir görüşün aracı yapmamak bu topluluğun ilkesidir. Garip ile Hisar arasındaki fark ise en çok «Gelenekle ilişki» satırında görülür: Garip eskiyle bağını keserek yeni bir başlangıç ister, Hisar o bağı korumak için yazar.

Cumhuriyet şiiri haritası

Bu modülde tanıdığın yönelimleri bir arada görmek, Hisarcıların yerini de netleştirir. Aşağıdaki tablo derslerin izlediği sırayı gösterir. Bu sıra bir yarış çizgisi değildir: birçok yönelim aynı yıllarda yan yana yaşadı. Örneğin Hisar dergisi, İkinci Yeni'nin belirginleştiği 1950'li yıllarla aynı döneme düşer.

Tarihleri kesin olarak bilinen iki sıralama, sınavda güvenle kullanabileceğin dayanaklardır: Beş Hececiler Garip'ten önce, Garip de 1950'lerde ortaya çıkan İkinci Yeni'den önce gelir. Öteki yönelimleri yıllara dizmek yerine tavırlarıyla ayırmak daha sağlam bir yoldur.

Akımlardan seslere

Haritadaki her satır bir topluluğun ortak tavrını taşıyor; şiir uzun süre bu ortak adlarla okundu. 1980'den sonra bu manzara değişir: bir dergi ya da bildiri çevresinde toplanan keskin akımlar zayıflar, şairler tek tek kendi yollarını çizer ve aynı yıllarda birbirinden çok farklı söyleyişler yan yana yaşar. Sonraki derste, bir akımın ilkelerini aramak yerine bireysel sesleri ve bu çoğulculuğu nasıl okuyacağını konuşacağız.

Örnek 1 — Parçanın yönelimini belirlemek

Soru: Derse özel kurulmuş şu dörtlüğün tavrı en çok hangisine yakındır: «Annemin sandığında bir oyalı yazma, / Değişti her şey ama o hâlâ tazedir; / Yeni bir ev kurarken ben de götürdüm onu, / Eşyalar yenilense de gönülde aynı yer.»

• A) Servetifünun şiiri
• B) Garip akımı
• C) Hisarcılar
• D) İkinci Yeni akımı
• E) Toplumcu gerçekçi anlayış

Çözüm: Parça eski bir eşyayı sevgiyle anar ama yeni evi, yenilenen eşyayı reddetmez; geçmişle bağ, değişimi kabul ederek korunur. Anlam açıktır, söz dizimi bozulmamıştır; sınıf farkı ya da topluma çağrı yoktur. Gündelik konuşmanın bilinçli yalınlığı ya da imge yoğunluğu da öne çıkmaz. Gelenekten kopmadan yenileşme tavrı Hisarcılara uyar. Cevap: C.

Örnek 2 — Topluluğun adı

Soru: Hisarcı adı nereden gelir?

• A) Topluluğun yayımladığı ortak bir bildirinin başlığından
• B) Topluluğun bir araya geldiği Hisar dergisinden
• C) Divan şiirindeki bir nazım biçiminin adından
• D) Şairlerin doğduğu bir kasabanın adından
• E) Bir eleştirmenin alay yollu verdiği addan

Çözüm: Ders kitapları topluluğun adını, 1950'de yayımlanmaya başlayan Hisar dergisine bağlar. Bildiriyle ilan edilmiş bir okul değil, bir dergi çevresinde buluşan şairlerdir. Cevap: B.

Örnek 3 — Ayırt etmeyen özellik

Soru: Mebrure, Hisarcıları millî-dinî şiirden ayıran bir özellik arıyor. Hangisi bu iki yönelimi BİRBİRİNDEN AYIRMAZ?

• A) İnancın ve metafizik arayışın şiirin merkezine oturması
• B) Şiiri herhangi bir görüşün aracı yapmama ilkesi
• C) Garip ile İkinci Yeni arasında ölçülü bir çizgi olarak tanımlanması
• D) Kültürün sürekliliği düşüncesinin ön plana çıkması
• E) Millî ve manevi değerlere şiirde yer verilmesi

Çözüm: Millî ve manevi değerlere iki yönelim de yer verir; ortak olan bir özellik ayırıcı olamaz. İnancın merkeze oturması millî-dinî şiiri, şiiri araç yapmama ve kültür sürekliliği vurgusu Hisarcıları belirginleştirir. Cevap: E.

Örnek 4 — Ölçü ve uyak

Soru: Konu anlatımındaki derse özel dörtlük için hangisi doğrudur?

• A) Dizeler on bir hecelidir, duraklar 4 + 4 + 3 düzenindedir, uyak örgüsü aaba'dır ve «aş» sesleri tam uyak kurar.
• B) Dizeler aruzla yazılmıştır, uyak örgüsü abab'dır.
• C) Dizeler serbest ölçüyledir ve uyak bulunmaz.
• D) Dizeler yedi hecelidir, uyak örgüsü aaaa'dır.
• E) Dizeler on bir hecelidir ama «-ı» eki uyak sayılır, redif yoktur.

Çözüm: Dört dizenin her biri 4 + 4 + 3 = 11 hece tutar. Üçüncü dize dışındakiler uyaklıdır. Sondaki «-ı» iyelik ekidir ve redif olur; ondan önceki «aş» iki ses benzerliğiyle tam uyaktır. Cevap: A.

• Divan biçimini tek başına ölçüt saymak. Eski biçime dönen her şair Hisarcı değildir; neo-klasik çizgisiyle Yahya Kemal Millî Edebiyat döneminde anılır. Hisarcılığı belirleyen, eskiyle bağın yeniye açıklıkla dengelenmesidir.
• Hisarcıları millî-dinî şiirle bir tutmak. İki tarafta da millî ve manevi değerler vardır. Millî-dinî şiirde inanç merkezdedir; Hisarcılar ise şiiri bir görüşün aracı yapmamayı ilke edinir.
• Ölçülülüğü kararsızlık sanmak. Orta yol bir boşluk değil, bilinçli bir tercihtir; ders kitapları onu Garip'in aşırı sadeliğine ve İkinci Yeni'nin kapalılığına karşı bir çizgi olarak anlatır.
• Mehmet Kaplan'ı şair sanmak. Mehmet Kaplan bu çevreyle birlikte eleştirmen ve edebiyat araştırmacısı olarak anılır.
• Haritadaki sırayı yıl sırası sanmak. Hisar dergisi İkinci Yeni'yle aynı yıllara düşer; güvenli kronoloji Beş Hececiler, Garip ve İkinci Yeni arasındaki sıradır.