1980 sonrası şiir

Öznil deneme kitabının kenarına iri harflerle not almıştı: «Topluluğu olmayan şair sorulmaz. Akım adı yoksa şık da kurulamaz.» Ona göre her şair bir çekmeceye girmeliydi; girmeyen, sınavın dışında kalırdı. Bayram yemeğinde kuzeni Ozancan konuştukça masadakiler gülümsedi. Çocukluğu üç ayrı şehirde geçmişti ve kimse onun ağzını bir yöreye oturtamıyordu. Teyzesi sonunda «Sen nerelisin, hiç belli değil,» dedi. Öznil ise dinledikçe parçaları ayırabildiğini fark etti: bir seslenme babaannesinin köyünden kalmıştı, bir kelime İzmir'deki ortaokuldan, bir vurgu da izlediği internet videolarından. Ozancan'ın konuşmasının bir yöre adı yoktu, ama her parçasının nereden geldiği kulakla duyuluyordu.

• 1980 sonrası şiirin ders kitaplarında sayılan genel özelliklerini, önceki yönelimlerden ayıran yönleriyle açıklarsın.
• Derse özel bir parçada divan, halk, Garip, İkinci Yeni ve toplumcu şiirden gelen izleri işaretleriyle ayıklarsın.
• Cumhuriyet şiirinin yedi yönelimini ayırt edici özellikleri ve anılan şairleriyle karşılaştırırsın.
• Bir şiire tek bir akım adı yapıştırmak yerine taşıdığı izleri gerekçeli bir liste hâlinde yazarsın.

Ad yerine tarih

Bu modülün ilk yedi dersinde her durağın bir adı vardı: bir topluluk, bir akım, bir dergi çevresi ya da en azından ortak bir yönelim. Sekizinci durağın başlığında ise bir ad değil bir yıl duruyor. Bu tesadüf değildir. Ders kitaplarında 1980 sonrası şiir, büyük akımların ve toplulukların yerini bireysel seslerin aldığı bir dönem olarak anlatılır. Şairler ortak bir bildiri altında birleşmekten çok kendi çizgilerini kurar; kimi kaynaklar bu kuşağı «80 kuşağı» diye de anar, ama bu ad bir programı değil bir zaman aralığını gösterir. Dönemin siyasi ve toplumsal arka planı Tarih akademisinde «1980 ve sonrası Türkiye» dersinde işlenir. Edebiyat açısından bilmen gereken, bu yıllardan sonra şiirin tek bir merkezden yön almadığıdır.

Öznil'in notundaki yanılgı burada çözülür. Akım dersinde soru «Bu şiir hangi gruba aittir?» biçimini alır. 1980 sonrası şiirde soru yön değiştirir: «Bu parça hangi geleneklerden ne almıştır?» Ozancan'ın konuşması gibi, adı olmayan bir şiir de parça parça çözülebilir. Bunun için önce parçaların geldiği yerleri tanımak gerekir; o işi bu modülde zaten yaptın.

Yedi durağın özeti

Aşağıdaki tablo, modülde gördüğün yönelimleri tek bakışta toplar. Her satırın ikinci sütunu, o yönelimi ötekilerden ayıran işarettir; sınavda bir parçanın kime yakın olduğunu bulurken bu sütuna dönersin.

Tablonun en çok yanıltan hücresi ölçüdür. Garip, İkinci Yeni ve toplumcu şiir üçü de kalıba bağlanmadığı için «ölçüsüz» bilgisi tek başına hiçbirini göstermez. Sezai Karakoç'u tabloda bilerek bir satıra yazmadık: dizelerinin imge yoğunluğu bakımından İkinci Yeni'ye, inanç merkezli dünyası bakımından altıncı satıra yakındır.

Ders kitaplarının saydığı özellikler

1980 sonrası şiir için ders kitaplarında genel düzeyde şu özellikler sayılır:

• Bireysel ses. Şairler bir topluluğun ilkesine bağlanmak yerine kendi şiir dilini arar; aynı yıllarda yazan iki şair birbirine hiç benzemeyebilir.
• Çoğulculuk. Farklı şiir anlayışları aynı dönemde yan yana yaşar, hiçbiri tek başına egemen olmaz.
• Geleneklerin yeniden yorumlanması. Divan şiirinin mazmunları, halk şiirinin söyleyişi, İkinci Yeni'nin imge birikimi ve toplumcu şiirin duyarlılığı aynı şairde, hatta aynı şiirde bir arada görülebilir. Gelenek aynen tekrarlanmaz; yeni bir bağlamda yeniden kullanılır.
• Biçimde serbestlik. Ölçülü ve ölçüsüz şiir yan yana yazılır; bir şair eski bir nazım biçimine dönebilir, bir başkası düzyazıya yaklaşan dizeler kurabilir.
• Temalar. Büyük kentte yaşayan birey, kimlik arayışı, bellek ve geçmişle hesaplaşma, yalnızlık, aşk ve ölüm öne çıkar.

Bu maddelerin hepsi «eğilim» düzeyindedir; her şairde hepsi bulunmaz. Sınavda bu özellikler genel bir yargı olarak sorulur, tek bir şairin imzası olarak değil.

Dergiler: toplulukların yerini alan çevreler

Bildiri yayımlayan bir topluluk olmayınca şiirin görünür olduğu yer dergiler olur. Ders kitaplarında bu dönemde şiir dergilerinin çoğaldığı ve şairlerin kendilerini öncelikle dergilerde duyurduğu anlatılır. Bir dergi bir okul gibi davranmaz, ama yayımladığı şiirlerle bir eğilimi öne çıkarır, tartışmaya zemin hazırlar. Hisarcıların bir dergi çevresinde anılmasıyla bu durum arasında bir benzerlik görebilirsin; ayrım, 1980 sonrasında tek bir derginin değil pek çok derginin aynı anda yön göstermesidir.

İz sürme: hangi işaret nereden gelir

Bir parçadaki izi bulmak için her geleneğin metne bıraktığı somut işaretleri bilmek gerekir:

Tablonun kullanımı basittir: parçayı satır satır okur, her işaretin karşısına geldiği geleneği yazarsın. Bir parça birden çok satıra düşebilir; 1980 sonrası şiirde düşmesi de beklenir.

Metin üzerinde: pervane ve metro

İz sürmeyi denemek için dört dizelik bir parça kurduk; dizeler kimseye mal edilmemeli.

Pervane bu şehirde mum bulamadı

metro camında kendi yüzüne yandı

gurbet dediğin iki durak ötede

annemin sesi bir poşette taşınır

Adım 1: Sözcük katmanını tara. «Pervane» ve «mum» divan şiirinin bilinen mazmunudur: âşık, sevgilinin ateşine kendini atan pervaneye benzetilir. «Gurbet» halk şiirinin ayrılık temasından gelir. «Metro», «durak», «poşet» ise kentin gündelik nesneleridir.

Adım 2: Ölçüyü say. «Per-va-ne bu şe-hir-de mum bu-la-ma-dı» on iki, «met-ro ca-mın-da ken-di yü-zü-ne yan-dı» on iki, «gur-bet de-di-ğin i-ki du-rak ö-te-de» on iki, «an-ne-min se-si bir po-şet-te ta-şı-nır» on iki hecedir. Hece sayısı eşittir, ama durak düzeni tutmaz: ilk dize 4 + 4 + 4 bölünür, ikincide dördüncü hecede biten bir sözcük yoktur. İlk iki dizede «-dı» eki redif olarak yinelenir; üçüncü ve dördüncü dize uyaksızdır. Hece ölçüsü kullanılmış, ama kurallarına sıkı sıkıya uyulmamıştır.

Adım 3: İmgeye bak. Pervane muma değil camdaki kendi yansımasına yanar; bir sesin poşette taşınması soyut bir şeye ağırlık ve hacim verir. Bu ikisi İkinci Yeni'nin soyutu somutlaştıran imge anlayışını hatırlatır.

Adım 4: Bakışı belirle. Konuşan, kalabalığa seslenmiyor, bir çağrı yapmıyor; kentte kendi geçmişiyle baş başa kalmış bir birey. Toplumcu şiirin işareti bu parçada yoktur.

Adım 5: Sonucu liste olarak yaz. Divan mazmunu, halk şiirinin teması, hece ölçüsünün gevşek kullanımı, İkinci Yeni'ye yakın imge, kentli bireyin yalnızlığı. Bu listeye «1980 sonrası şiir» diye bir ad koymak, adlardan önce gelen asıl işi atlamak olur.

Etiket değil, liste

Öznil'in yanılgısı, sınıflandırmayı tek bir etiket sanmasından doğuyordu. Bir şiire «İkinci Yeni» demek, yalnız imgesine bakıp öteki satırlarını görmezden gelmek olabilir. Doğru cevap çoğu kez ölçülebilir bir işarete dayanır: hece sayısı, bir mazmunun varlığı, söz diziminin bozulup bozulmadığı. Bu dönem soruları da işte bu işaretleri ister. Estetik bir değerlendirme yapmazsın; yalnız parçada neyin bulunduğunu ve nereden geldiğini gösterirsin.

Modülü kapatırken

Beş Hececilerin hece kararından 1980 sonrasının çoğulculuğuna uzanan yolu tamamladın. Sıradaki birim bu yolun tamamını karma sorularla yoklayacak: bir parçayı okuyup ölçüsünden, imgesinden ve bakışından yola çıkarak onu yedi yönelimden birine bağlayacak, yakın duran iki akımı tek bir ölçütle ayıracak, şair ile yönelimi eşleştireceksin. Cumhuriyet şiiri soru kampı, bu dersteki iz sürmeyi zaman baskısı altında uygulamanın yeridir.

Örnek 1 — Özellik grubundan yönelime

Soru: Bir yönelim için şu bilgiler veriliyor: bir dergi çevresinde anılır, gelenekle bağını koparmadan yazmayı savunur, ders kitaplarında İlhan Geçer ile Mehmet Çınarlı adlarıyla birlikte geçer. Bu bilgiler hangi yönelimi tanıtır?

• A) Garip şiiri
• B) İkinci Yeni şiiri
• C) Hisarcılar
• D) Beş Hececiler topluluğu
• E) Nâzım Hikmet çizgisi

Çözüm: Gelenekle bağ tek başına Beş Hececileri de düşündürebilir, ama dergi çevresi ve verilen iki ad Hisarcıları gösterir. Garip ve İkinci Yeni geleneğe karşı çıkışla anılır; toplumcu çizginin başında ise Nâzım Hikmet durur. Cevap: C.

Örnek 2 — Parçada iz bulmak

Soru: Kimseye ait olmayan, örnek olarak kurulmuş iki dize okunuyor; hangi geleneklerin izini taşır: «Servi boylum durakta bekliyor yine / elinde karton bardak, yağmur onu görmüyor»

• A) Halk şiirinin dörtlük düzeni ile toplumcu şiirin çağrısı
• B) Divan şiirinin aruzu ile tekke şiirinin ilahi söyleyişi
• C) Beş Hececilerin Anadolu manzarası ile destan dili
• D) Divan şiirinin «servi boy» mazmunu ile kentin gündelik nesneleri
• E) Saf şiirin musikisi ile Hisarcıların dergi çevresi

Çözüm: «Servi boy», sevgilinin boyunu serviye benzeten divan mazmunudur. Durak ve karton bardak ise kentin sıradan nesneleridir; Garip'ten beri şiire giren gündelik dünyayı taşır. İki dize var, dörtlük yok; çağrı, ilahi ya da Anadolu manzarası da bulunmaz. Cevap: D.

Örnek 3 — Genel özelliğe uymayan yargı

Soru: Ders kitaplarındaki anlatıma göre 1980 sonrası şiir için hangisi söylenemez?

• A) Şairler tek bir bildiri çevresinde toplanıp ortak ilkeler belirlemiştir.
• B) Farklı şiir anlayışları aynı dönemde yan yana yaşamıştır.
• C) Divan ve halk şiiri gibi gelenekler yeni bağlamlarda yeniden kullanılmıştır.
• D) Kent, kimlik, bellek ve yalnızlık öne çıkan temalar arasındadır.
• E) Şiirin görünür olduğu başlıca ortamlardan biri dergiler olmuştur.

Çözüm: Dönemin belirgin yanı, büyük akımların ve toplulukların yerini bireysel seslerin almasıdır. Ortak bildiriyle kurulmuş bir topluluk bu tabloya ters düşer; öteki dört yargı ders kitaplarının saydığı özelliklerdir. Cevap: A.

Örnek 4 — Yönelim ile şair

Soru: Bu modülde işlenen yönelimlerle şairleri arasında kurulan hangi eşleme yanlışsızdır?

• A) Beş Hececiler — Ahmed Arif
• B) Saf şiir — Ahmet Muhip Dıranas
• C) Garip — Turgut Uyar
• D) İkinci Yeni — Yusuf Ziya Ortaç
• E) Hisarcılar — Nâzım Hikmet

Çözüm: Ahmet Muhip Dıranas, saf şiirin Tanpınar'dan sonra en çok anılan adıdır. Ahmed Arif de Nâzım Hikmet de toplumcu çizgidedir; Turgut Uyar İkinci Yeni'de, Yusuf Ziya Ortaç Beş Hececiler arasında yer alır. Cevap: B.

• Topluluğu olmayan şiiri sınav dışı saymak. 1980 sonrası şiir genel özellikleri ve parçadaki izler üzerinden sorulur; ad değil işaret aranır.
• Ölçüsüzlüğü bir akımın kanıtı saymak. Garip, İkinci Yeni ve toplumcu şiir üçü de kalıba bağlanmaz; 1980 sonrasında ise ölçülü şiir de yazılır. Bu bilgi tek başına hiçbir yönelimi göstermez.
• Yoğun imge gören her parçaya «İkinci Yeni» demek. Aynı parçada bir divan mazmunu ya da hece ölçüsü varsa liste eksik kalır; 1980 sonrası parçalar birden çok iz taşır.
• Sezai Karakoç'u tek satıra yerleştirmek. Dizelerindeki imge yoğunluğu onu İkinci Yeni'nin yanına koyar; inanca dayanan dünyası ise millî-dinî şiirin yanına.
• «1980» başlığını bir akım adı sanmak. Başlık bir zaman aralığını gösterir; kimi kaynaklardaki «80 kuşağı» adı da bir program değildir.