Millî ve dinî değerleri yansıtan şiir

Lina, kitapçıda bir şiir seçkisini karıştırırken aynı adın altında iki şiir buldu. Birinde ıslak kaldırımlarda tek başına yürüyen, gölgesinden ürken bir adam vardı; ötekinde Tanrı'ya ve ölümün ötesine dönen bir iç arayış. Kasadaki görevliye «Burada bir baskı hatası olmalı, bunlar iki ayrı şair» dedi. Akşam odasında ortaokulda tuttuğu şiir defterini buldu. İlk sayfalarda sınav korkusu, sınıfta kimsenin onunla konuşmaması yazıyordu; son sayfalarda ise ölen dedesini ve insanın neye inandığını soruyordu. Konular bambaşkaydı, ama cümlelerin ritmi, sevdiği sözcükler, kafiyeyi hep aynı yere koyma alışkanlığı değişmemişti. Defteri kapatırken kitapçıdaki iki şiirin aynı elden çıkabileceğini düşündü. Bu derste temaları zamanla dönüşen ama sesi tanınan bir şairle ve onun yanında anılan iki adla tanışacaksın.

• İnancı, tarih bilincini ve millî duyarlılığı öne çıkaran şiirin ortak özelliklerini bir parçadaki ipuçlarından çıkarırsın.
• Necip Fazıl Kısakürek'in şiirinde ilk dönemden tasavvufa uzanan değişimi ve korunan biçim özelliklerini açıklarsın.
• Necip Fazıl Kısakürek, Arif Nihat Asya ve Sezai Karakoç'u ölçü, tema, ilişkili çizgi ve öne çıkan eser bakımından karşılaştırırsın.
• Bu yönelimi Beş Hececilerden, toplumcu gerçekçi şiirden ve İkinci Yeni'den ayırırsın.

Bir ortak duyarlılık, üç ayrı ses

Cumhuriyet şiirinde şimdiye kadar gördüğün grupların çoğu bir söyleyiş tercihiyle tanımlanıyordu: hece ölçüsü, serbest nazım, gündelik dil, yoğun imge. Bu dersin konusu ise biçimden çok bir içerik ekseniyle tanımlanır. Ders kitaplarının bu ortak başlık altında topladığı şairler; millî ve dinî değerleri, tarih bilincini, tasavvufu ve metafizik arayışı şiirlerinin merkezine yerleştirir. Ortak bir bildirileri, birlikte çıkardıkları bir kitapları yoktur. Biri hece ölçüsünün ustası sayılır, biri aruzla rubai yazar, biri serbest ve imgeci bir söyleyiş kullanır.

Bu yüzden sınavda bu yönelimi tanımanın yolu ölçüye bakmak değildir. Bakılacak yer şiirin neyi aradığıdır: insanın varoluşu, ölüm ve ötesi, inanç, geçmişin ve bir medeniyetin değerleri. Dinî ya da millî bir kavramın şiirde geçmesi tek başına yetmez; o kavram şiirin taşıyıcı düşüncesi olmalıdır.

Bir not: bu derste şairlerin inançları ya da dünya görüşleri tartışılmaz. Ölçülen şey, şiirlerindeki edebî özellikleri ders kitaplarının tanımlarıyla tanıyabilmendir. Dönemin fikir hayatına yön veren siyasi gelişmeler için Tarih akademisinde Cumhuriyet yıllarını işleyen ünitelere başvurabilirsin.

Necip Fazıl Kısakürek: kaldırımdan iç dünyaya

Lina'nın kitapçıda karşılaştığı ikilik en açık biçimde Necip Fazıl Kısakürek'in şiirinde görülür. Şairin ilk kitabı «Örümcek Ağı», ardından gelen kitabı ise «Kaldırımlar»dır. Ders kitapları bu ilk dönemi şehir, yalnızlık, gece, ölüm ve korku temalarıyla anar: şiirdeki ben, kalabalık şehirde kimsesiz kalmış, kendi iç sıkıntısıyla baş başa kalmış bir insandır. Bu yüzden Necip Fazıl'a zaman zaman «Kaldırımlar şairi» de denir.

Sonraki yıllarda şair tasavvufa yönelir. Ders kitaplarında bu dönüşümde Abdülhakim Arvasi ile tanışmasının belirleyici olduğu belirtilir. İlk dönemin kaygısı ortadan kalkmaz; yön değiştirir. Şehirde yalnız kalan insanın sorusu, artık Allah'a, ölümün ötesine ve insanın varlık nedenine yönelen metafizik bir arayışa dönüşür.

Şair bütün şiirlerini «Çile» adlı kitapta toplamıştır. Ders kitaplarında onun önceki kitaplarındaki pek çok şiiri bu toplu kitap için yeniden ele aldığı da anlatılır. Yani «Çile», bir şairin farklı dönemlerinin tek kapak altında buluştuğu bir kitaptır.

Değişmeyen şey biçimdir. Necip Fazıl hece ölçüsünü ustalıkla kullanan bir şair olarak tanınır; dizelerinde ses düzenine, kafiyeye ve redife önem verir. Temalar şehirden tasavvufa uzanırken ölçüye bağlılık sürer. Sınavda «dönüşüm» sorulduğunda bu ayrımı akılda tut: içerik değişti, biçim ustalığı kaldı.

Şair yalnız şiir yazmamıştır. Ders kitaplarında tiyatro eserleri de anılır; bunların en bilineni «Bir Adam Yaratmak»tır. Necip Fazıl'ın tiyatrosunu tiyatro ünitesinde ayrıca göreceksin.

Metin üzerinde: bir dörtlükte iki yön

Çözümleyeceğimiz dörtlüğü bu ders için kurduk; kimsenin imzasını taşımaz. Amacı, Necip Fazıl'ın şiirinde görülen iki yönün aynı ölçü içinde nasıl taşınabildiğini göstermektir.

Sokaklarda kimse yoktu gecede,

Gölgem bile benden kaçtı köşede.

Sonra döndüm içimdeki kapıya,

Işık doldu bu karanlık sinede.

Adım 1: Dizeleri hecele. «So-kak-lar-da kim-se yok-tu ge-ce-de» on bir hecedir. «Göl-gem bi-le ben-den kaç-tı kö-şe-de» on bir, «Son-ra dön-düm i-çim-de-ki ka-pı-ya» on bir, «I-şık dol-du bu ka-ran-lık si-ne-de» yine on bir hece tutar. Dört dize de eşit: parça hece ölçüsüyle, 11'li kalıpla yazılmıştır.

Adım 2: Durakları bul. Her dize üç parçaya ayrılır: «Sokaklarda / kimse yoktu / gecede», «Gölgem bile / benden kaçtı / köşede», «Sonra döndüm / içimdeki / kapıya», «Işık doldu / bu karanlık / sinede». İlk iki parça dörder, sonuncusu üç hece tutar; durak düzeni 4+4+3'tür.

Adım 3: Kafiye ile redifi ayır. Birinci, ikinci ve dördüncü dizeler «gece-de», «köşe-de», «sine-de» diye biter. Sonlardaki «-de» her sözcükte aynı görevi yapan bulunma hâli ekidir; bu ek rediftir. Ekten önce kalan ortak ses yalnız «e» olduğu için kafiye yarım kafiyedir. Üçüncü dize «kapıya» ile biter ve öteki dizelerle ses birliği kurmaz. Kafiye düzeni aaba olur.

Adım 4: Temayı izle. İlk iki dizede boş sokak, gece ve kaçan gölge vardır: şehirde yalnız kalmış bir insan. Üçüncü dizede yön değişir; ben dışarıya değil kendi içine döner. Son dizede karanlık bir iç dünyanın ışıkla dolması anlatılır. Kaygıdan iç arayışa geçiş tek dörtlükte gerçekleşir.

Adım 5: Gözlemi topla. Tema değişmiş ama ölçü, durak ve kafiye düzeni dört dize boyunca korunmuştur. Lina'nın defterinde fark ettiği şey de buydu: konu dönüşür, ses tanınır kalır.

Burada bir tuzak var: aaba düzeni rubaiyi hatırlatır. Ama rubai aruzla, kendine özgü kalıplarla yazılır; bu dörtlük hece ölçüsüyle yazıldığı için rubai sayılmaz.

Arif Nihat Asya: bayrak, tarih ve rubai

Arif Nihat Asya edebiyat tarihinde «Bayrak şairi» olarak anılır; bu adı «Bayrak» başlıklı şiirinden alır. Ders kitapları onun şiirinde vatan, bayrak, tarih ve inanç duyarlılığının bir arada işlendiğini belirtir.

Asya'yı aynı yönelimdeki öteki şairlerden ayıran özelliklerden biri rubailerdir. Rubai, Divan şiirinden gelen, dört dizeden oluşan, aaba düzeninde kafiyelenen ve aruzla yazılan bir nazım biçimidir. Asya bu eski biçimi Cumhuriyet döneminde sürdüren şairler arasında sayılır; hece ölçüsüyle yazdığı şiirleri de vardır. Yani onun şiirinde geleneğe bağlılık yalnız konuda değil, seçilen nazım biçiminde de görülür.

Sezai Karakoç: imgeden dirilişe

Sezai Karakoç'un adını «İkinci Yeni» dersinde, o kuşağın şairleri arasında görmüştün. Orada imgeci söyleyişiyle anıldı; adı en çok «Monna Rosa» şiiriyle hatırlanır. Bu derste şairin öteki yönüne bakıyoruz.

Karakoç'un dizeleri İkinci Yeni'deki gibi serbesttir, imgeleri yoğun ve şaşırtıcıdır. Ancak bu imgeler kendi içinde dönen çağrışımlarla yetinmez; inancın, mistik bir duyarlılığın ve kökleri geçmişte olan bir değerler dünyasının hizmetine girer. Ders kitaplarında onun «Diriliş» düşüncesinden söz edilir: bir medeniyetin kendi değerlerine dönerek yeniden canlanması fikri. Şair aynı adı taşıyan bir dergi de çıkarmıştır.

Bu yüzden Sezai Karakoç iki ayrı başlıkta karşına çıkar. Söyleyişine bakan soru onu İkinci Yeni'ye, düşünce dünyasına bakan soru ise bu dersin konusu olan yönelime yerleştirir. İki bilgi birbirini yalanlamaz.

Omurga tablosu: üç şair, dört ölçüt

Tablonun öğrettiği şey şudur: «Ölçü» satırı üç şairi birleştirmez, ayırır. Onları aynı başlıkta toplayan «Temalar» satırıdır.

Komşu anlayışlardan ayırmak

Beş Hececiler de memleketi anlattı; ama onların şiirinde Anadolu bir manzara ve bir duygu olarak görünür, metafizik bir arayış merkezde durmaz. Toplumcu gerçekçi şiirde şiir toplumu değiştirmenin aracıdır ve sınıf bilinci öne çıkar; bu yönelimde merkezde inanç, tarih bilinci ve insanın varlık sorusu vardır. İkinci Yeni'de imge kendi başına bir amaçtır ve anlam kapalı kalabilir; Sezai Karakoç'ta ise aynı imgecilik bir düşünce dünyasına hizmet eder.

Gelenekle bağın başka bir yolu

Arif Nihat Asya'nın rubailerinde geleneğe bağlılık eski bir nazım biçimini sürdürmek demekti. Gelecek derste bu bağı bir dergi çevresinde toplanmış başka bir kuşakta arayacağız: Mehmet Çınarlı ve İlhan Geçer gibi adlarla anılan Hisarcılar, geleneği hangi yönleriyle sürdürdü ve neyi yeniledi?

Örnek 1 — Yönelimi temadan tanımak

Soru: Derse özel yazılmış şu parçanın taşıdığı özellikler hangi şiir anlayışını düşündürür: «Bu toprakta yatan atalarımın sesi / ezanla, rüzgârla birlikte yükselir; / ölüm bir son değil, bir kapının eşiği»

• A) Garip
• B) İnancı ve millî değerleri merkeze koyan şiir
• C) Beş Hececiler
• D) Toplumcu gerçekçi şiir
• E) Saf şiir

Çözüm: Parçada tarih bilinci (atalar ve toprak), dinî bir öğe (ezan) ve ölümün ötesine dönük metafizik bir yorum bir arada bulunur; bunlar şiirin taşıyıcı düşüncesidir. Sınıf bilinci ya da toplumu değiştirme çağrısı yoktur. Sıradan insanın gündelik hâli anlatılmadığı için Garip, yalnız sözün musikisine yaslanmadığı için saf şiir de uymaz. Beş Hececilerin memleket şiirinde ise ölümün ötesine yönelen bir arayış merkezde durmaz. Cevap: B.

Örnek 2 — Dönüşümü doğru anlatmak

Soru: Necip Fazıl Kısakürek'in şiir yolculuğunu ders kitaplarına uygun biçimde özetleyen ifade hangisidir?

• A) Şair ilk kitaplarında tasavvufu işlemiş, sonra şehir hayatına yönelmiştir.
• B) Şair tasavvufa yöneldiğinde hece ölçüsünü bırakıp serbest nazıma geçmiştir.
• C) Şair ilk döneminden son dönemine kadar aynı temaları değiştirmeden işlemiştir.
• D) Şair önce şehir, yalnızlık ve korkuyu işlemiş, sonra tasavvufi ve metafizik bir arayışa yönelmiş; hece ölçüsündeki ustalığını korumuştur.
• E) Şair yalnız rubai biçimini kullanmıştır.

Çözüm: Sıra önemlidir: «Kaldırımlar» dönemi şehir ve yalnızlıkla, sonraki dönem tasavvufla anılır; A sırayı tersine çevirir. Biçim değişmemiştir, bu yüzden B yanlıştır. C dönüşümü yok sayar. Rubai Arif Nihat Asya ile anılır. Cevap: D.

Örnek 3 — Rubai mi, değil mi?

Soru: Kâni, dersteki «Sokaklarda kimse yoktu gecede» diye başlayan dörtlüğün aaba düzeninde kafiyelendiğini görünce onu rubai sayıyor. Kâni'nin yanılgısını en iyi açıklayan bilgi hangisidir?

• A) Rubai aruzla yazılır; bu dörtlük ise 11'li hece ölçüsüyle yazılmıştır.
• B) Rubai beş dizeden oluşur.
• C) Rubai yalnız serbest ölçüyle yazılır.
• D) Rubaide kafiye bulunmaz.
• E) Rubai yalnız halk şiirinde kullanılır.

Çözüm: Rubai dört dizelidir ve aaba düzeni ona uyar; yani kafiye düzeni Kâni'yi haklı çıkarır. Eksik olan ölçüdür: rubai Divan şiirinden gelen bir biçimdir ve aruzla yazılır. Dörtlüğün her dizesi on bir hecedir ve durakları 4+4+3'tür, yani ölçüsü hecedir. Cevap: A.

Örnek 4 — İki başlıkta anılan şair

Soru: Hem İkinci Yeni'nin şairleri arasında hem de inancı ve millî değerleri merkeze koyan şairler arasında yer alan ad hangisidir?

• A) Arif Nihat Asya
• B) Necip Fazıl Kısakürek
• C) Sezai Karakoç
• D) Ahmed Arif
• E) Halit Fahri Ozansoy

Çözüm: Sezai Karakoç'un serbest ve yoğun imgeli söyleyişi onu İkinci Yeni'ye bağlar; Diriliş düşüncesi ve inançla kurulan şiir dünyası ise bu dersin başlığına. Necip Fazıl ve Arif Nihat Asya İkinci Yeni'de anılmaz; Ahmed Arif toplumcu gerçekçi şiirle, Halit Fahri Beş Hececilerle anılır. Cevap: C.

• Necip Fazıl'ı tek döneme sıkıştırmak. Şair yalnız tasavvuf şairi değildir; «Kaldırımlar» döneminde şehir, yalnızlık ve korku temalarını işler. Dönüşüm sorusunda ilk dönemi unutan seçenek yanlıştır.
• Tema değişince biçimin de değiştiğini sanmak. Necip Fazıl tasavvufa yöneldiğinde hece ölçüsünü bırakmadı; ölçü ustalığı iki dönemi birleştiren özelliktir.
• Her aaba dörtlüğü rubai saymak. Rubaiyi kafiye düzeni kadar aruz ölçüsü de tanımlar. Hece ölçülü bir aaba dörtlüğü rubai değildir.
• Bu yönelimi tek bir ölçüyle tanımlamak. Hece, aruz ve serbest söyleyiş aynı başlık altında bulunur; yönelimi ortak kılan temalardır.
• Sezai Karakoç'u iki başlıktan birine kilitlemek. Söyleyişte İkinci Yeni, düşüncede Diriliş; soru hangi yönünü soruyorsa cevap ona göre seçilir.
• Vatan temasını yeterli ipucu saymak. Beş Hececiler de memleketi anlattı; bu yönelimde inanç, tarih bilinci ve metafizik arayış merkezdedir.