İkinci Yeni

İlgen, okulun koridorundaki öğrenci sergisinde iri mavi lekeler ve kırık çizgilerden oluşan bir tablonun önünde durdu, arkadaşına «Bunun hiçbir anlamı yok, neyi anlatıyor ki?» dedi. Aynı hafta otobüste kulaklığından bir şarkı çaldı. Şarkıcının sözlerinin yarısını seçemiyordu, seçtiği sözler de birbirine bağlanmıyordu: bir pencere, ıslak bir kibrit, geç kalan biri. Yine de durağı kaçıracak kadar içine kapandı. Akşam iki deneyimi defterine yazınca bir çelişki gördü: şarkının ne dediğini açıklayamıyordu ama onu etkilemişti; tabloyu açıklayamadığı için anlamsız saymıştı. Bu derste anlamı düz bir cümleye çevrilemeyen, etkisini sözcüklerin birleşiminden alan bir şiir anlayışıyla tanışacaksın.

• İkinci Yeni'nin ilkelerini derse özel bir parçadaki imge, söz dizimi ve anlam ipuçlarından çıkarırsın.
• Aynı düşüncenin Garip söyleyişiyle İkinci Yeni söyleyişini dil, anlam, imge ve okurla ilişki bakımından karşılaştırırsın.
• İkinci Yeni'nin hangi tavra karşı doğduğunu ve neden bir topluluk değil bir yönelim sayıldığını açıklarsın.
• Akımın altı şairini (Turgut Uyar ile Ece Ayhan'dan Cemal Süreya, İlhan Berk, Edip Cansever ve Sezai Karakoç'a) belirgin özellikleri ve bilinen eserleriyle eşleştirirsin.

Açıklığa gelen itiraz

Garip şairleri şiiri herkesin anlayabileceği bir söze indirmişti: sokaktaki adamın gündelik konuşması, şairane sözden ve süsten arınmış dizeler, ilk okuyuşta kavranan bir anlam. 1950'lerde şiire başlayan bir kuşak bu açıklığı bir kazanç olarak değil, bir daralma olarak gördü. Ders kitaplarında İkinci Yeni, Garip'in sıradanlığına ve aşırı yalınlığına tepki olarak doğmuş bir şiir anlayışı diye tanıtılır. Bu şairlere göre şiir her şeyi söyleyen bir konuşma olunca düzyazıya yaklaşır ve kendine özgü gücünü yitirir. Onların cevabı, dili yeniden şiirin merkezine koymaktı.

Garip'in şiir anlayışını bir önceki dersin konusu olan «Garip akımı» başlığı altında görmüştün. O dersteki ilkeleri aklında tut; İkinci Yeni'yi tanımanın en güvenilir yolu, Garip'ten nerede ayrıldığını görmektir.

Bildirisi olmayan bir akım

İkinci Yeni'nin şairleri bir araya gelip ortak bir önsöz yazmadı, birlikte bir kitap çıkarmadı. Garip'in 1941'de üç şairin ortak kitabıyla ve önsözüyle başlamasından farkı burada belirgindir. İkinci Yeni, farklı şehirlerde ve farklı dergilerde yazan şairlerin şiirlerinde benzer eğilimlerin görülmesiyle oluştu. Adı da şairlerden değil eleştiriden geldi: ders kitaplarında bu adı Muzaffer İlhan Erdost'un koyduğu belirtilir. Garip «birinci yenilik» sayıldığı için ondan sonra gelen bu ikinci kırılmaya «İkinci Yeni» denmiştir.

Bu ayrıntı sınavda iki biçimde karşına çıkar: İkinci Yeni'nin bir bildiriyle kurulmuş bir topluluk olmadığı, ve şairlerinin birbirinden epey farklı yollarda yürüdüğü. Bu yüzden İkinci Yeni'ye «akım» denmesi bile kimi kaynaklarda tartışılır; daha temkinli bir adı, ortak bir yönelimdir.

İlkeler: imge, kapalılık, bozulmuş söz dizimi

Ders kitaplarının İkinci Yeni için sıraladığı özellikler birbirini besler:

• İmge ağırlığı. Şiir bir düşünceyi açıklamaktan çok imgelerle kurulur. Birbirine uzak sözcükler beklenmedik biçimde yan yana gelir: bir saat ıslak olur, bir kalabalık yalnızlık giyer.
• Anlam kapalılığı. Şiirin tek ve kesin bir anlamı yoktur; her okur dizeleri kendi çağrışımlarıyla tamamlar. Bu tavır kısaca «anlamdan kaçış» diye de anılır, ama kaçılan şey anlamın kendisi değil, anlamın tek bir düz cümleye sığdırılmasıdır.
• Alışılmış söz dizimini bozma. Sözcüklerin sırası, ekleri ve bağlantıları değiştirilir. Dil, gündelik kullanımda kimsenin kurmayacağı biçimlere sokulur.
• Çağrışım ve soyutlama. Somut bir nesne soyut bir duygunun yerine geçer, bir duygu da nesne gibi elle tutulur biçimde anlatılır.
• Bireyin yalnızlığı ve kent insanı. Konu çoğu kez büyük kentte yaşayan, kalabalık içinde yalnız kalmış, kendisiyle hesaplaşan insandır.
• Ölçü ve uyağa önem vermeme. Şiir hece ya da aruz kalıbına bağlanmaz, uyak aranmaz; ses düzeni sözcük seçiminden ve yinelemelerden doğar.
• Dilin kendisini öne çıkarma. Söz bir şeyi anlatmanın aracı olmanın ötesinde, kendisi bakılacak bir nesne olur.

Ders kitapları bu şiirde Batı'daki gerçeküstücülük (sürrealizm) ve varoluşçuluk düşüncesinin izlerini de görür. Bilinçaltının çağrışımlara açılması gerçeküstücülükten, bireyin yalnızlığı ve kendi varlığını sorgulaması varoluşçuluktan gelen bir etki olarak anlatılır. Bu iki akımın kendisini Batı edebiyatı akımları ünitesinde ayrıca göreceksin.

Metin üzerinde: aynı akşam, iki söyleyiş

Karşılaştıracağın iki parçayı bu derste biz kurduk; hiçbiri bir şaire ait değildir. İkisi de aynı düşünceyi taşır: kalabalık bir kentte işten dönen birinin yalnızlığı.

Birinci parça, Garip tavrında:

Akşam oldu,

İşten çıkıp otobüse bindim.

Herkes bir yere bakıyordu,

Bana bakan yoktu.

İkinci parça, İkinci Yeni tavrında:

Akşam bir cebimde paslı tramvay

öbür cebimde senin kuş unuttuğun

kalabalık bir yalnızlık giyiyor

saatlerim ıslak, adım yarım

Adım 1: Düzyazıya çevirmeyi dene. Birinci parça tek cümleyle özetlenir: «Akşam otobüste kimse bana bakmadı.» İkinci parçada bu mümkün değil. «Cebimde paslı tramvay» gerçek bir durumu anlatmaz; eskimişlik, yolculuk ve yük duygusunu bir arada çağırır. İlgen'in şarkısında olduğu gibi etki, açıklamadan önce gelir.

Adım 2: Söz dizimine bak. «Senin kuş unuttuğun» dizesinde olağan sıra «senin unuttuğun kuş» olurdu; sözcüklerin yeri kaydırılmış, okur bir an durmaya zorlanmıştır. Garip parçasındaki cümleler ise konuşma sırasını korur.

Adım 3: İmgeyi ayıkla. «Kalabalık bir yalnızlık giyiyor» dizesinde iki karşıt kavram bir giysi imgesiyle birleşir; soyut duygu somut bir nesneye dönüşür. «Saatlerim ıslak» da zamana bir dokunma niteliği verir.

Adım 4: Hece ve uyağı sına. «Ak-şam bir ce-bim-de pas-lı tram-vay» on, «ö-bür ce-bim-de se-nin kuş u-nut-tu-ğun» on iki, «ka-la-ba-lık bir yal-nız-lık gi-yi-yor» on bir, «sa-at-le-rim ıs-lak, a-dım ya-rım» on hecedir. Dört dizenin hece sayısı birbirini tutmaz. Dize sonlarındaki «tramvay», «unuttuğun», «giyiyor», «yarım» arasında ses benzerliği de yoktur.

Adım 5: Sonucu yaz. İki parça da ölçüsüz ve uyaksızdır, ikisi de kent insanını anlatır. Ayrım dilin işindedir: Garip parçası dili düşünceyi taşıyan şeffaf bir cam gibi kullanır; İkinci Yeni parçası dili bakılacak bir yüzeye çevirir.

Omurga: Garip ve İkinci Yeni

Tablonun tuzak satırı «Ölçü» satırının yokluğudur: iki anlayış da ölçü ve uyağa bağlanmaz, bu yüzden bu özellik ikisini ayırmaz. Ayırt eden satırlar anlam, imge ve okurla ilişkidir.

Şairler ve imzaları

• Cemal Süreya: «Üvercinka». Aşk, gündelik hayat ve kadın, sözcük oyunları ve beklenmedik birleşimlerle işlenir; yalın görünen bir dizede şaşırtıcı bir kayma yaratır.
• Edip Cansever: «Yerçekimli Karanfil». Kent insanının iç hesaplaşmasını, yalnızlığını ve bunalımını yazar; şiirde tiyatrodan gelen diyalog ve iç konuşma tekniklerinden yararlanmasıyla bilinir.
• İlhan Berk: İlk şiirlerinde toplumcu bir çizgideyken sonra İkinci Yeni'nin önde gelen adlarından biri oldu; sürekli biçim arayan, dili deneyen bir şair olarak anılır. Eserleri arasında «Galile Denizi» sayılır.
• Turgut Uyar: «Göğe Bakma Durağı», «Dünyanın En Güzel Arabistanı». Kent içinde sıkışmış bireyin bunalımını ve arayışını yazar.
• Ece Ayhan: «Bakışsız Bir Kedi Kara». Ders kitaplarında İkinci Yeni'nin anlamı en kapalı şairlerinden biri sayılır; toplumun kıyısında kalmış insanlara yönelir.
• Sezai Karakoç: «Monna Rosa». İmgeci söyleyişi İkinci Yeni ile ortaktır, ama şiirini mistik ve dinî bir dünya görüşüne bağlar; bu yönüyle ayrıca anılır.

İmgeden inanca

Sezai Karakoç'un adı listenin sonunda bilerek duruyor. Onun şiirinde İkinci Yeni'nin yoğun imgesi bir çağrışım oyunu olarak kalmaz, inançla ve geçmişin değerleriyle kurulan bir dünyayı taşır. Sonraki derste bu çizgiyi genişleteceğiz: Necip Fazıl Kısakürek'in «Çile»siyle, Arif Nihat Asya'nın şiiriyle ve Sezai Karakoç'un öteki yüzüyle millî ve dinî değerleri merkeze alan şiiri tanıyacaksın.

Örnek 1 — Parçanın tavrını belirlemek

Soru: Kimseye ait olmayan, derste kurulmuş şu dizelerin tavrı hangi şiir anlayışına uyar: «Pencerem bir deniz unutmuş kendini / eşiğinde ağlayan maviye bakıyorum / sabah bana yabancı bir el uzatır»

• A) Beş Hececiler
• B) İkinci Yeni
• C) Servetifünun şiiri
• D) Garip
• E) Toplumcu gerçekçi şiir

Çözüm: Dizelerde ölçü ve uyak yoktur. Pencerenin denizi unutması, ağlayan bir mavi, sabahın el uzatması gibi mantığı zorlayan imgeler üst üste kurulmuştur; parçanın anlamı tek bir düz cümleye çevrilemez. Sınıf bilinci ya da çağrı yoktur, bu yüzden toplumcu şiir düşer; dil gündelik konuşma sırasını da korumadığı için Garip'e uymaz. Cevap: B.

Örnek 2 — Doğuşun nedeni

Soru: İkinci Yeni'nin ortaya çıkışını ders kitaplarına uygun biçimde açıklayan ifade hangisidir?

• A) Divan şiirinin aruzunu yeniden canlandırma isteği
• B) Beş Hececilerin hece ölçüsünü yaygınlaştırma amacı
• C) Garip şiirinin aşırı açıklığına ve sıradanlığına karşı imgeyi ve kapalılığı öne çıkarma isteği
• D) Toplumcu şiirin hitabet havasını güçlendirme çabası
• E) Servetifünun'un ağır dilini sadeleştirme düşüncesi

Çözüm: İkinci Yeni bir tepki olarak doğar ve bu tepkinin karşısındaki ad Garip'tir. Aruz, hece ya da hitabet onların gündemi değildir. Sadeleştirme isteği ise Garip'in kendi tavrına yakındır, İkinci Yeni'ye değil. Cevap: C.

Örnek 3 — Ayırt etmeyen özellik

Soru: İlkiz, Garip ile İkinci Yeni'yi ayırmak için bir ölçüt arıyor. Hangisi bu iki anlayışı BİRBİRİNDEN AYIRMAZ?

• A) Anlamın açık ya da kapalı olması
• B) İmgenin şiirdeki yeri
• C) Söz diziminin korunup korunmaması
• D) Ölçü ve uyağa bağlanmama
• E) Okurdan beklenen emek

Çözüm: İki anlayış da hece ve aruz kalıbına bağlanmaz, uyak aramaz; bu özellik ortak olduğu için ayırt edici değildir. Anlam, imge, söz dizimi ve okurla ilişki ise iki tavrın tam ayrıldığı noktalardır. Cevap: D.

Örnek 4 — Şair ve eser

Soru: Şairlerle kitaplarının adları verilmiştir; yanlışsız olan eşleme hangisidir?

• A) Cemal Süreya — «Yerçekimli Karanfil»
• B) Edip Cansever — «Göğe Bakma Durağı»
• C) Turgut Uyar — «Üvercinka»
• D) Ece Ayhan — «Monna Rosa»
• E) Edip Cansever — «Yerçekimli Karanfil»

Çözüm: «Yerçekimli Karanfil» Edip Cansever'in, «Üvercinka» Cemal Süreya'nın, «Göğe Bakma Durağı» Turgut Uyar'ın, «Monna Rosa» Sezai Karakoç'undur. Öteki seçeneklerde eser adları başka şairlere kaydırılmıştır. Cevap: E.

• Ölçüsüzlüğü İkinci Yeni'nin imzası saymak. Garip de, toplumcu şiir de ölçü ve uyağa bağlanmadı. İkinci Yeni'yi gösteren, imgenin ağırlığı ve anlamın kapalılığıdır.
• İkinci Yeni'ye bir bildiri ya da ortak kitap yakıştırmak. Ortak önsözlü kitap Garip'e aittir; İkinci Yeni bildirisiz bir yönelimdir ve adı eleştiriden gelmiştir.
• Kapalılığı anlamsızlıkla karıştırmak. Şiirin tek bir düz anlamı yoktur, ama çağrışımlarla çoğalan anlamları vardır. «Anlamdan kaçış» düz anlama karşı bir tavırdır.
• Sezai Karakoç'u yalnız İkinci Yeni'ye ya da yalnız dinî şiire bağlamak. İmgeci söyleyişiyle İkinci Yeni içinde, mistik ve dinî yönüyle millî-dinî değerleri işleyen şiirde anılır.
• Kent ve yalnızlık konusunu tek ipucu saymak. Sıradan insanın gündelik hâli Garip'te de vardır; bakılacak yer konudan çok söyleyiştir.