Garip akımı

Güner okul dönüşü defterinin arka sayfasına beş satır karalamıştı: sabahki dolu otobüs, radyoyu açan şoför, kucağında maydanoz demetiyle arka koltukta oturan bir teyze, cepteki simit parası. Güliz satırları okuyunca güldü: «Bunun neresi şiir? Ne kafiye var ne benzetme. Şiir dediğin süslü olur, insan okuyunca gündelik konuşmadan ayrıldığını anlar.» Ertesi sabah aynı durakta, kucağında maydanozla bekleyen bir kadın gördü ve Güner'in satırı kendiliğinden aklına geldi. Oysa yazılıya hazırlanırken ezberlediği kafiyeli dörtlükten tek dize hatırlamıyordu. Otobüs geldiğinde kendine şunu soruyordu: Hiç süslenmemiş bir söz, insanın aklında süslü olanlardan daha uzun kalabiliyorsa, şiiri şiir yapan şey gerçekten süs müdür?

• Garip akımının ölçü, kafiye, söz sanatları ve şairanelik karşısındaki tavrını bir parçanın ipuçlarından çıkarırsın.
• Garip'in kurucularını, yani Orhan Veli Kanık'ı, Oktay Rifat'ı ve Melih Cevdet Anday'ı, akımdaki yerleri ve sonraki yönleriyle eşleştirirsin.
• Garip'in sıradan insanını toplumcu gerçekçi şiirin emekçisinden ve saf şiirin iç dünyasından ayırırsın.
• Gündelik dille kurulmuş bir parçayı şairane bir karşılığıyla karşılaştırıp farkları adlandırırsın.

Üç arkadaşın ortak kitabı

1941'de üç genç şair, Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ile Melih Cevdet Anday, şiirlerini «Garip» adlı ortak bir kitapta topladı. Akım adını bu kitaptan alır. Kitabın başındaki önsözü, ders kitaplarında belirtildiği üzere, Orhan Veli yazmıştır; o önsöz, grubun şiire bakışını açıkça ilan eden bir bildiri gibi okunur. Bu yüzden Garip akımı sorularında iki bilgi çoğu kez birlikte gelir: kitabın adı ve önsözün yazarı.

Akımın ikinci bir adı da vardır. 1950'lerde kendini Garip'ten ayıran yeni bir kuşak ortaya çıkıp İkinci Yeni diye anılmaya başlayınca, Garip şairlerinin açtığı yola geriye dönük olarak Birinci Yeni denmiştir. Bir soru «Birinci Yeni» diyorsa, kastedilen Garip'tir.

Önsözün itirazları

Önsözün cümlelerini burada aktarmıyoruz; ders kitaplarının ortak özetine göre ilkeleri şöyle toplanır:

• Ölçüye ve kafiyeye itiraz. Hece ölçüsü de aruz da bırakılır, kafiye zorunlu olmaktan çıkar. Garip şairlerine göre ölçü ve kafiye şiiri sözün anlamına değil sesine yaslar; önsöz şiiri müzikten ayırmak gerektiğini savunur.
• Söz sanatlarını ve mecazı bırakma. Benzetme, istiare, abartma gibi sanatlar şiirin zorunlu donanımı sayılmaz. Bir şey neyse o adla söylenir.
• Şairaneliğe karşı çıkış. «Şairane» sözü, yalnız şiirde kullanılan, gündelik hayatta kimsenin ağzına almadığı süslü söyleyişi anlatır: «seher», «hicran», «gönül bahçesi» gibi. Garip bu söz dağarcığını şiirden çıkarmak ister.
• Gelenekle hesaplaşma. Önsözün itirazı belli bir okula sınırlı kalmaz. Ders kitapları Garip'in divan şiirinin mazmunlarına ve sanat yüküne, Beş Hececilerin hece kalıbına ve kafiye düzenine, saf şiirin musikiyi öne alan anlayışına karşı çıktığını belirtir.

Ders kitaplarında Garip şiirinde Fransız gerçeküstücülüğünün (sürrealizm) etkisinden de söz edilir. Bu bilgi sınavda daha çok bir eşleştirme maddesi olarak karşına çıkar; ayrıntısı bu dersin konusu değildir.

Bırakılanın yerine gelen

Bir akımı yalnız reddettikleriyle ezberlemek, sorunun yarısını görmek demektir. Ölçü, kafiye ve sanat çekilince şiirde boş kalan yeri Garip şairleri başka bir şeyle doldurdu:

• Gündelik dil ve konuşma havası. Sözcükler sokaktan, evden, kahveden gelir. Dize, birinin karşısındakine bir şey anlatması gibi akar; yer yer deyim ve halk söyleyişi kullanılır.
• Sıradan insan ve sıradan konu. Kahraman bir memur, bir satıcı, bir komşudur. Ders kitapları bu kişiye «küçük adam» da der. Konu büyük bir olay değil, bir sabah, bir yolculuk, bir alışveriş, cebe giren üç kuruştur.
• Alay ve mizah. Garip şiiri kendini fazla ciddiye almaz; şaşırtan bir son, hafif bir alay ya da şakaya yakın bir söyleyiş sık görülür.

Bu üç özellik reddedilen üç şeyin karşılığıdır: süslü dilin yerine konuşma dili, yüce konunun yerine gündelik hayat, ağırbaşlı tonun yerine gülümseme.

Metin üzerinde: aynı otobüs, iki dil

İki parçayı da bu derse özel olarak kurduk; hiçbirinin bir şairle ilgisi yok. İkisinde de Güner'in defterindekine benzer bir sabah anlatılıyor.

Birinci parça

Yedi otobüsü yine dolu.

Şoför radyoyu açmış,

arkadaki teyze maydanoz taşıyor.

Cebimde iki simit parası;

inince birini sana alırım.

İkinci parça

Sabah yolunda gümüş bir gemidir,

Yüreğim gibi kederli ve derin;

Yolcular hep sessiz birer gölgedir,

Camda sabah yeli, ince ve serin.

Adım 1: Hece sayımı. Birinci parçada «Ye-di o-to-bü-sü yi-ne do-lu» on, «Şo-för rad-yo-yu aç-mış» yedi, «ar-ka-da-ki tey-ze may-da-noz ta-şı-yor» on iki, «Ce-bim-de i-ki si-mit pa-ra-sı» on, «i-nin-ce bi-ri-ni sa-na a-lı-rım» on bir hecedir. Sayılar bir düzen kurmaz. İkinci parçada dört dizenin dördü de on bir hecedir: «Sa-bah yo-lun-da gü-müş bir ge-mi-dir», «Yü-re-ğim gi-bi ke-der-li ve de-rin», «Yol-cu-lar hep ses-siz bi-rer göl-ge-dir», «Cam-da sa-bah ye-li, in-ce ve se-rin». İkinci parça hece ölçüsüne bağlıdır.

Adım 2: Kafiyeye bak. Birinci parçanın dize sonları «dolu», «açmış», «taşıyor», «parası», «alırım» birbirini tutmaz. İkinci parçada «derin» ile «serin» kafiyelidir; birinci ve üçüncü dizeler de «-dir» ekiyle aynı sesle biter.

Adım 3: Söz sanatlarını ara. İkinci parça otobüsün adını hiç anmadan ona «gemi» der; bu bir istiaredir. «Yüreğim gibi» bir benzetmedir, yolcular da «gölge»ye benzetilir. Birinci parçada otobüs otobüstür, teyze teyzedir; hiçbir şey başka bir şeyin yerine geçmez.

Adım 4: Kişilere ve tona bak. İkinci parçada yolcular adsız gölgelerdir ve ton hüzünlüdür. Birinci parçada şoför, maydanozlu teyze ve simit sözü veren bir anlatıcı vardır; son dize okuru gülümseten küçük bir jesttir.

Dört adımın sonunda birinci parça Garip'in ilkelerini taşır: ölçüsüz, kafiyesiz, sanatsız, sıradan insanlı ve konuşur gibi. İkinci parça ise ölçüsüyle, kafiyesiyle ve benzetmeleriyle Garip'in karşı çıktığı şairane söyleyişe örnektir. Hangisinin daha güzel olduğu bir zevk meselesidir; sınavın ölçtüğü, hangisinin hangi anlayışa uyduğudur.

Sıradan insan: Garip'in kahramanı kimi temsil eder?

Toplumcu gerçekçi şiirde de sıradan insanlar vardı. Fark, o insanın şiirde ne iş gördüğündedir. Toplumcu şiirde işçi ve köylü bir sınıfın temsilcisidir; şiir onlar aracılığıyla toplumu değiştirmeye çağırır, sesini yükseltir, okura seslenir. Garip'in küçük adamı ise hiçbir davanın sözcüsü değildir. Nasırı ağrıyan, ucuz bir şeye sevinen, sıkılan, şaka yapan biridir; şiir onu gündelik hâliyle gösterir ve okura bir görev yüklemez.

Ders kitaplarında Orhan Veli'nin bu küçük adamı adıyla şiire taşıdığı bir kahramanı anılır: Süleyman Efendi. Böyle bir adın şiirin merkezinde durması, şiirin kahramanlık ve yücelik beklentisine yapılmış açık bir itirazdır.

Üç şair, üç yol

Orhan Veli Kanık akımın öncüsüdür. Önsözü o yazmıştır; Garip'in sıradan insanı, alaycı söyleyişi ve konuşma dili en belirgin biçimde onun şiirinde görülür. «Vazgeçemediğim» ve «Karşı» onun kitapları arasındadır. Ders kitapları onun La Fontaine'in masallarını Türkçeye çevirdiğini de belirtir.

Garip'in öteki iki kurucusu Oktay Rifat ile Melih Cevdet Anday'dır. İkisi de sonraki yıllarda bu çizgide kalmadı: Oktay Rifat imgeye ağırlık veren şiirleriyle İkinci Yeni'ye yaklaştı, Melih Cevdet ise düşünceye ağırlık veren bir şiire yöneldi. Sınav açısından önemli olan, üç adın Garip'in kuruluşunda birlikte anılmasıdır.

Omurga: üç şiir anlayışı

Garip'i en hızlı tanımanın yolu, onu önceki iki derste gördüğün anlayışların karşısına koymaktır.

En çok karışan iki sütun ortadaki ve sağdakidir, çünkü ikisinde de gündelik dil ve sıradan insan vardır. Ayrımı «İnsan» ile «Ton ve amaç» satırları yapar: bir parça okura sesleniyor ve sınıf farkını gösteriyorsa toplumcu, bir kişiyi gündelik hâliyle ve gülümseyerek anlatıp bir şey istemiyorsa Garip.

Bir tepkinin doğurduğu tepki

Garip'in süssüz, açık ve şakacı dili 1940'larda o kadar yaygınlaştı ki bir sonraki kuşak bu yalınlığın bir sınıra dayandığını düşündü. 1950'lerde Cemal Süreya, Edip Cansever, İlhan Berk, Turgut Uyar, Ece Ayhan ve Sezai Karakoç gibi şairler şiire, Garip'in dışarıda bıraktığı imgeyi büyük bir yoğunlukla geri getirdi; anlamı açıkça söylemek yerine onu gizlemeyi seçti. Gelecek ders, Garip'e verilmiş bu tepkinin nasıl kapalı, imgeci bir şiir doğurduğunu ve «anlamdan kaçış» sözüyle neyin kastedildiğini inceliyor.

Örnek 1 — Parçadan akımı tanımak

Soru: Kapıcının kedisini anlatan, derse özel bu satırları hangi akımın anlayışıyla açıklarsın? «Kapıcı Haşmet'in kedisi / bu sabah da benim paspasımda uyumuş. / Ben de kalkıp / ona süt koydum, kendime çay.»

• A) Hece ölçüsüne bağlı memleket şiiri
• B) Musikiyi öne alan saf şiir
• C) Garip
• D) Toplumcu gerçekçilik
• E) Divan geleneği

Çözüm: Önce biçime bakılır: satırların hece sayıları birbirini tutmuyor, kafiye de yok; Beş Hececiler ile divan şiiri düşer. Hiçbir benzetme ya da istiare kullanılmamış, söyleyiş konuşur gibidir; musikiyi öne alan saf şiir de elenir. Kapıcının kedisi gibi gündelik bir ayrıntı anlatılır; okur harekete çağrılmaz, zengin ile yoksul karşı karşıya konmaz, böylece toplumcu şiir de uymaz. Son dizedeki küçük şaka Garip'in alaycı tonudur. Cevap: C.

Örnek 2 — Reddedilenleri ayırmak

Soru: Garip şairlerinin karşı çıktığı unsurlar sayılırken hangisi listeye YANLIŞLIKLA eklenmiştir?

• A) Ölçü
• B) Kafiye
• C) Benzetme ve istiare
• D) Gündelik konuşma dili
• E) Şairane söz dağarcığı

Çözüm: Ölçü, kafiye, söz sanatları ve şairane söyleyiş Garip önsözünün itiraz ettiği unsurlardır. Gündelik konuşma dili ise reddedilen değil, bunların yerine getirilen şeydir. Cevap: D.

Örnek 3 — Sıradan insanın iki yüzü

Soru: Göknur, «Toplumcu gerçekçi şiirde de, Garip'te de sıradan insan anlatıldığına göre iki akım aynı şeyi yapar» diyor. Bu yargıyı düzelten bilgi hangisidir?

• A) Garip şiirinde sıradan insan hiç yer almaz.
• B) Toplumcu şiir yalnız hükümdarları anlatır.
• C) İki akım da hece ölçüsüne bağlıdır.
• D) İki akım da okura seslenip onu harekete çağırır.
• E) Toplumcu şiir sıradan insanı bir sınıfın temsilcisi olarak toplumsal bir çağrıyla anlatır; Garip onu hiçbir davanın sözcüsü yapmadan gündelik hâliyle gösterir.

Çözüm: Sıradan insan iki akımda da bulunur, bu yüzden A ve B yanlıştır. İki akım da ölçüye bağlı değildir, okura seslenip çağrı yapmak ise yalnız toplumcu şiirin özelliğidir. Ayrım, sıradan insanın şiirde gördüğü iştedir. Cevap: E.

Örnek 4 — Önsöz ve kurucular

Soru: Garip akımıyla ilgili hangi bilgi doğrudur?

• A) Akım adını üç kurucusunun 1941'de birlikte yayımladığı kitaptan alır; önsözü Orhan Veli yazmıştır.
• B) Akımın kurucuları arasında Cemal Süreya ile Edip Cansever de vardır.
• C) Önsöz hece ölçüsünün yeniden canlandırılmasını ister.
• D) Akıma «İkinci Yeni» adı da verilir.
• E) Akım, Fecriati topluluğunun bir koludur.

Çözüm: Cemal Süreya ve Edip Cansever İkinci Yeni'nin şairleridir. Önsöz ölçüye karşı çıkar. Garip'in öteki adı Birinci Yeni'dir; Fecriati ile bir bağı yoktur. Kitap, yıl ve önsözün yazarı A'da doğru verilmiştir. Cevap: A.

• Gündelik dili tek ölçüt saymak. Toplumcu gerçekçi şiir de konuşulan Türkçeyle yazar. Garip'i ayıran, okura çağrı yapmayan, alaycı ve süssüz bir bakışla sıradan insanı anlatmasıdır.
• Birinci Yeni ile İkinci Yeni'yi karıştırmak. Birinci Yeni Garip'tir ve açık bir dil kurar; İkinci Yeni ona tepki olarak kapalı ve imgeci bir şiire yönelir.
• Önsözün yazarını üç kurucudan rastgele seçmek. Kitap ortaktır, önsöz Orhan Veli'nindir.
• Üç şairi ömür boyu Garipçi saymak. Oktay Rifat sonradan İkinci Yeni'ye yaklaştı, Melih Cevdet düşünce ağırlıklı bir şiire yöneldi.
• Serbest ölçüyle yazılmış her şiiri Garip sanmak. Nâzım Hikmet de serbest yazdı ama hitabet havası ve sınıf bilinciyle; İkinci Yeni de serbest yazdı ama kapalı imgelerle.